Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



PAtMOLOGIiE 

CURSUS COMPLETUS, 

SEU BIBUOTHEGA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIPORMIS, COMMODA, QECONOHK 

OHNIDl SS. PATO Vmm SCiUPTORDHP nESIASTH» 

8IVE LATINORUM, 81VE GR^CORUM, 

QUi AB jEVO APOSTOLICO AD TEMPORA CONCiLtl TRIDEISTISI [AyjVO 1216) PRO LATL 
ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GR^CIS FLORUERUNT : 

regusio ciironologica 

omnidm qqie exstitere monumentorum gatholicie traditionis per quindecim pl 

bcclesm: s-ecula et amplius. 

JUXTA BDITIONBS ACCURATI88Ilf A8, INTBR SE CUMQUE N0NNULLI9 CODICIDUS MANU8CRIPTIS COLLATAS, PBRQUAll E 
TER GA8TIGATA; DI88ERTATI0NIBUS, GOMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUB CONTINENTER ILLUSTRATA; OM 
OPBRIBUS POST AMPLI8SIMA8 BDITIONBS QU^ TRIBU8 NOVISSIMIS S.£CULIS DEBE^fTUR ABSOLUTAS DBTBCTI8, AUG' 
1NDICIBU8 PARTICULARIBUS ANALTTIGIS, SINGULOS SIVB TOMOS SIVB AUCTORBS ALICUJU8 MOMENTI SUB8BQUBNT1 
BUSjDONATA; CAPITULiS INTRA IPSUM TBXTUM RITE DISP08ITIS, NECNON ET TITULI8 SINGULARUM PAGINA- 
RUM MARGINBM 8UPERI0REM DI8TINGUBNTIBUS SUBJECTAMQUB MATERIAM SIONIPlCANTIBUS, ADORNA- 
TA ; OPERIBUS CUM DUBIIB, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINB AD 

TRADITIONBM ECCLBSIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; 

DUCBNTIS BT AMPLIUS LOCUPLETATA INDIGIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHAeETICIS. CHRON0L0OIGI8, 

8TIG1S, STNTHBTICI8, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALB, I 

GICUM, GANONICUM, DI8CIPLINARB, HISTORIGUM, BT CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCBPTIONE; SED PRiBSBB 

duobus indicibus immen8is bt generalibus, altero 8cilicet rerum, quo gonsulto, quidqut 

non solum talis talisve patbr, verum etiam unusquisque patrum, nr uno quidem 0mi880, 

in quodlibet thema 8cripserit, uno intuitu conspiciatur ; altero scripturic 

SACR/E, ex quo lectori comperire sit obvium quinam patres bt in quibus opbrum 

suorum l0ci8 s1ngul08 singulorum librorum s. scriptur.e versus, a primo 

OBNBSEOS USQUE AD NOVfSSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT: 

EDITIO AGCURATI88IMA, GJBTBRISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPBNDANTUR CHARACTBRUM NI1 

GHARTiB QUALITAS, INTBGRITA8 TBXTUS, PERFECTIO C0RRECTI0NI8, OPERUM RBCUSORUM TUM VARI 

TUM NUMBRU8, FORMA VOLUMINUM PBRQUAM COMMODA 8IBIQUE IN TOTO PATROLOQI^ DECURSU G0N8TAN' 

SIMILIS, PRBTII BXIGUITAS, PRJBSBRTIMQUB ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOOIGi 

SBXCBNTORUM FRAOMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTBM 

IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX 0PERIBU8 ET MSS. AD OMNES /flTATES, LOCOS, LINGUAS FOKMASQUB 

PBRTINBNTIBU8, COADUNATORUM. 

SERIES LATINA PRIOR. 

IN QUA PRODEONT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIiE LATIN£ 

A TERTULIANO AD INNOCENTIUH III : 

AGGURANTE J.-P. MIGNE, 

BlUlodieeie Clerl ■iilversie, 

SIVB CURSUUH COMPLETORUM Vi SINGULOS SCIENTI^f: ECGLESIASTIC^E RAMOS EDITORK 



PATROLOGI^ LATINjE TOMUS XLVIL 



S. AUREIitt AUCU§TINI. 



' » 



« » 



i ; ;««-: ■ I J '^ PjH P Jiaii' » » i M t s 



PARISIIS, 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J,-P. MIGNE SUCCESSORES, 

IN VIA DICTA CHAUSSEB-DU-MAINE, 127. 

1877 



U o 



• • 



• • 
• • • 



• • 



•• 

• • 
• • • 
• • •• 






• • 



• • 



• • 

• • 

• • 

• • 



SMCULA IV-V. ANNI 387-430. 



SANCTI AUREUl 



AUGUSTINI 

HIPPONENSIS EPISCOPI, 

OPERA OMNIA, 

POST LOYAI^IENSIUM THEOLOGORUM REGENSIONEM 



CABTIOATA DENUO AD MANU8CRIPT08 C0DICE8 GALLICOS, VATICAN08, BBLGICOB, ETC.f 



TiBCNON AD BDITIOIIES AHTIQUIORES BT CASTIGATIORBS, 



f 



OPIRA BT ffTODIO 

MONAGHORUM ORDIISIS SANGTI RENEDIGTI 

B GONGRBGATICHfB S. XAURI. 
EDITIO NOVrSSlMA, EMENDATA ET AUCTiOR, 

ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSGENTE J.-P. MI6NE, 

BiMioUiMiB 43eri aBiverM», 

8IVB 
GURSUUM CONPLETORUM IN SINGULOS SCIBNTLE ECCLESIASTICiE RAMOS BOITORE. 



TOMUS DECLMUS SEXTUS. 



* 



• 9 »« « • • 



VENIT SEPARATIN: TONUS i6fjfi FRA59CZS ;* VEKEUAt AIJTEm' 16 VOLUMINA, 86 FRANCIS. 



» * 






PARISIIS, 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 

IN VU DICTA CHAUS8BE-DU-MA1NE, 127. 

1877 



SjECULA IV-V. ANNI 387-430. 



4 



y* 



<« 



ELBNCHBS 



AUCTORUM ET OPERUM QUI 



HOC' TOMO ALVII CONTINENTUR 



S. AUGUSTINUS HIPPONENSIS EPISCOPU^. 



Col. 

Notitia litteraria de vita, seriptis et editianibus S. Auguslini, anctore Scboenemanno 9 

Animadversiones in omnia S. Augustini opera, auctoribus Erasmo et Joan. Phereponio 

(Jean Leclerc) 239 

Animadversioues in epistolas. D. Augustini, auctore Norisio ilO 

Praefationes Vlifnm^ii, •iac. Sirmuudi, Lndov. Vivte, Norisii, Cl. Menardi in S. Anguslinum . 377 

V^ritable clef des ouvrages de saint Augustin contre les P^lagiens, auctore P. Merlino .... 883 

Opuscula : sermones et fragmenta nuper inventa, 2t Fontano, Maio Trombelli, etc 1111 

Index rerum 



* I. k • b 

* - - • . 
.• • . . • . , 

» ■ 



• • • 



• • 
• • 



• « 



• • •• 



• • 






• • • 

• • 
• • 



• •• • 

• ■ • • 

• • 9 " 
•• • • 

• • • 



Clichy. — Impbimerie Paul Dupont, 12, rue nu BAC-D'AsxiknK8. (1178, M.) 



SUPPLEMENTUM 



AD OPERA 



S. AUR. AUGUSTINI, 



HIPPONENSIS EPISCOPI. 



-^ 



NOTITIA LITTERARIA 

IN VITA, SCRIPTIS ET EDITIONIBUS OPERUM S. AUGUSTINL 
( SchGenemanni Bibliotiu Lipsiffi. 1794.) 



CAPUT PRIMUM. A. 

VUa 8, AHgusiini, 

Natus est Tagasttt, obscuro AfricaB oppido, in me- 
diterranea Numidise parte, baud procul a Madauris 
et Hippone Regio sito, idibus Novembris anno 
cccLiv, i. e. trecentesimo quinqnagesimo qnarto, 
parentibus honestis de Cnrialinm, sen eorum qoi 
munia pablica ^rocnrabant in municipiis, nnmero, 
Qt tradit Possidius. Pater erat Patricius, mediocri 
fortuna, sed liberali et propenso in omnes animo, 
simul tamen iraeundos^et ferox, ut ipsum pinxit Au- 
gustlnus (a) ; fidem Christianam anb finem vitffi ae-» 
mam amplexus ; matef Monica, dailasimum inter 
CLristianos nomen, quee Iiberos snos ab incaoibulis 
statim religionis Christianse sensu' et amore imbuit. " 
De infaatia sua, prima educatione, et institutione 
deinde puerilis «etatis ipsa.plura retulit in Confessio- 
nibus, quam «d sequentia vitA ejus acta illtfBtranda 
opas erat et condocibile. ViTidum fuit tcilicet aut 
fervidum potius pueri et adoiescentis ingenium, par- 
tim a sanguine parefUis, partim eoeli natnra. Jam 
pater liberos suos, nt ex vaitts elacet, qnoe memo- 
ri«e de eo Aagustinns prodklit, medullitos amabat et 
in sino gaudebat de ^uibuscum^ue aut ingenii aai 
corporis quas exserecent viribns ; mafer pia sane nec 
minus prudens, plorimum tamen indulsit appetitui 
iilii, qui, si strenne litteras disceret, satis bene adu- ' 
cah videbatur. Hinc semina ingentium vitiorum si- 
mul cam setate maturescente succreverant, qnse si q 
non ipsum penitus perdldissent, videbantor tamen a 
fide chrisiiana abstrahere et plane reddere alienum. 
Postqoam Madaoris aliqnamdia Latinis imprimis lit- 
teris et oratoriae artis elementis vacasset. nam Gree- 
carum iitterarum tufli eum taedebai^at postea non- 
nisi leviter eas attigit: Carthaginem^ missus est^ nt 

(«) GonL 1. IX, n. 9 et 19. 

Patrol. XLYIF. 



eloqnentise, qua sola tnnc hominibns mediocri loco 
natis ad gloriam et opes aot in foro aut in acade- 
miis consequendas patebat via, studium excoleret; 
quem in finem, nt ipse narrat, pater gloris copidus 
plus sumpfdum, quam domesticse paterentor facol- 
tates, ei suppeditabat. Ibi tum fiebat, ut, cum ali- 
qoantisper et urbis et commilllonom exemplis pelle- 
ctus et soapte natura proclivis, nec angustias fortu- 
narom sentiens, dissolutiori vitffi sese d^disset, an- 
nom vix decimum octavum ^atos Adeodatum filium 
ex concubina susciperet, quem puerum frugi et acris 
ingenii non semel in scriptis suis laudat et immatnra 
morte in ipso'adoIescentise flore sibi ereptnm doluit. 
Sed antequam ei hic puer natus esset, patre orbatus 
est, nec tamen magnam inde stodiorum suorum 
jactoram. fecit sic[uidem et mater qoibuscomqne 
posset modis necessaria ei prospexit, et Romaniani 
cujusdam, qoem idcirco enixe prsedicat, liberalitas 
effecit, ne ei quidquam non solum ad necessitatem, 
sed et joconditatem vitse deesset. Circa id tempns 
agebat vero cetatis annum undevigesimum, ad sa- 
pientise seu philosophiee cognitionem se applicnit, 
incitatus snbito libro Ciceronis, qui flortensius erat 
inscriptus et ad sapientiam amplectendam hortaba- 
tnr ; qoo*cogitatio sic totom eum cepit et ad tem- 
pus tenuit, ut sepositis extemplo oratoriis exercita- 
tionibus, omnes spesrationum suarum, quse noncum, 
illa conjnngi posse, et ex ea qoasi nasci viderentur, 
abjiceret et fastidiret ; tamestsi deliberabundus ad- 
huc velut inter anfractus et confragosa hsereret, qna- 
lis via sibi ingreHienda esset. Ex una parte interiore 
qnadam mentis agitatione, qoam rriigionis aliqois 
sensns ex prima pueritise perceptione residous teti- 
git et quasi afllavit, ad Christianam doctrinam fere- 
batur, ex altera parte varise ac mnltiplices veterum 
Greecorum et Romanorum sapientium schol» eum 



ii 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



12 



invitabaDt. Sed cum semel inter hsec Scriptaras sa- 
cras legere ccepisset, taatam subito eum cepit humi- 
lis earum et vilis/nt ipsi, TuUianam dignitatem 
spiranti, videbatur, dictionis tsedium, ut non magis 
declinasse quam refugisse hanc semitam dici possit. 
Tradidit ergo se alteris, non tamen magistri alicu- 
jus institutioni confidens, sed suopte studio. Arri- 
puit primum Aristolclis Categorias, quas a rhetore 
Carthaginensi mugistro suo miritice commendari 
audierat, easque solus non solum lcgit, sed percepit 
etiam , ut ex sermonibus cum iis, qiii easdem in 
schola cum voce, tum figuris in pulvere depictis di- 
dicerant, institutis expertus est. Ab eo tempore pa- 
riter omnes liberalium artium libros per se ipsum 
legit, et inlellexit quoscumque legnre poterat, et 
quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de 
dimeusionibus figurarum et de musicis et de numeris, 
sine magoa difticultate et nullo hominum tradente. 
Per liauc ipsam de sapicntia consequenda sollicitu- 
dincm incidit in Manichaeos, quos postea, cum 
probe illos cognovissct, apte vocat homines superbe 
deliranteSy carnales et loquaces. Nam cum nescio 
quam reconditam et abstrusam assectatoribus suis 
initiandis pollicerentur sapientiam : nugas et vana 
acumina venditubaut, et sobrietatem castitatemque 
in ore gerentes \ilum omni nequitiarum et turpitu- 
dinis geuere commaculabant. Quic quanquam Au- 
gustini perspicacem animum fiigere non poterant, 
non impedire tamen potuerunt, quominus per no- 
vem integros annos, ingenti matris dolore, cos se- 
queretur. Quare quod ipsum in consortio eorum 
retinuit, nDiil pene aliud fuisse videtur, quam spes 
jacuuda, fore , ut superatis auditoris aiiisque di- 
s^entium doceutiumque gradibus, ad mysteria tan- 
dem penetraret. Docnit interea temporis primum 
Tagastse, quo ad tempus se contulerat» grammati- 
cam, et postquam inde Carthaginem rediisset, ibi 
rhetoricam professus est. Scripsit tum quoque, anno 
letatis vicesimo sexto aut septimo, primos libros 
suos de Apto et Pulchro, sed qui jam tum, cum Con- 
fessiones scriberet, interciderant. Inter hsec accidit, 
ut amici quidam ejns, qui Romam proiicitcendi 
consilium ceperant, ipsi quoque, et honoris majoris 
et amplioris cmolumenli in ea nrbe, quse litterarum 
studia pra?miis uberrimis aleret et ubi juvenes ma- 
gistrorum subsellia frequentantes morum modestia 
et studiorum quodam ordine longe a ferocfa Cartha- 
ginensium abhorrerent, ostentatione, ut secum iter 
faceret persuaderent. Vix autem e matris amplexi- 
bus arte quadam se extorsit, et cum tandem Ro- 
mam appulisset, gravi morbo", qui morti propin- 
quum fecit, implicatus est, ex quo simul acpaulisper 
convaluisset, scholas aperit et discipulos longe qui- 
dem a Cartbaginensium licentia alienos sensit ; sed 
quod iidem pessime audirent ob turpiludinem, qua 
in fraudcm magistri, cui mercedem deberent, quasi 
conspirareut, euxhque, ubi aliquamdiu audiissent, 
desererent et ad alium transirent; et hsec sprevit. 
Posteaquam igitur Mediolanenses a prsefecto iu:bis 



A Sjmmacho petiissent, ut sibi rhetoricae magistrum 
provideret, Augustinus hanc provinciam ambivit et 
dictione proposita probatus Mediolanum ab eo mis- 
sus est anno circiter 384. 

Hic vero locus fuit, unde totius vitae cjus conver- 
sio et commutatio uriginem duxit. Nam cum Am- 
brosii urbis illius episcopi sermones , quus statis 
diebus ad populum habere solebat, nulla quidem ub 
initio alia de causa, quam ob eloquii suavitatem, 
frequentasset, sensim cum verbis res ipsse animum 
ejus penetrarunt, et primum quidem Manichceorum 
dogmata, quse diu quidem fulsi convincere optabat, 
concusserunt ; mox ubi ipse tandem omnibus inge- 
nii animique viribus obniti coepisset, funditus ever- 
terunt. Fuit sub recentem hanc de haeresi sua inve- 

^ terata victorian), cum mater ejus, quae a prima lilii 
in Italiam transfretatione consoluri mm potuisset, 
Mediolanum accederet; quam mirilica de novo re- 
rum statu lcetitia cepit. Sed etsi illum quidem ha^- 
resin exuisset et catholicse fidei reddilus videretur, 
incertos tamen, quem viUe et studiorum cursum in 
posterum teneret, dubiorum aculeis et consiliorum 
celeri fiuctuatione vexatus ac juctatus est. Animum 
modo huic, modo illi adjicit; quoe modo coepisset, 
medio opere rursus dimisit et in aliis viam vix in- 
gressus substitit. Eratvero nnllus tum non solum in 
rebus suis, sed et in alienis casus tam fortuitus, quin 
nova aliqua sollicitudine animum ejus muceruret 
aut novo aliquo proposito accenderet. Non panim 

r etiam aluit et auxit hanc animi concitationem ^t ex 
crebro sensuum impulsu et aiTectuum vehemeutia 
confiictuum Platonicorum lectio, cui plurimum tem- 
pus tribuebat. Addidit his Pauli epistolas, quarum 
obscurior sensus cum gravitate conjunctus facile in- 
teTligi potest, quantopere animum inter metus ct 
terrores omnisque generis phautasmata suspcnsum 
percellere debuerit. His accedebant quotidiauw con- 
fabulationes cum Aljpio et Nebridio familiaribus, 
quorum hic Carthagine Mediolanam nullam aliam ob 
causam se contulerat, qu^ ut ipsi adhsercre pos- 
set, illediu noctuque eonsilia de vitse .. communione 
«t perpetua invicem societate instituenda agitabut. 
Adde matris nullo non tempore quioscentem sollici- 
tudinem, gemitus et preces, quas indefessa cum in 

D templis, tum domi, pro filii salute ad Deum effunde- 
ret, et qusa Aogustinum latere minime poterant, 
immo et ipsius cnm eo conversationis partem pluri- 
mam efQciebflRit ; itemque Ambrosii monita et co- 
hortationes aut amicas reprehensiones : et intelli- 
ges, paucos futuros fuisse, quos tantoi auimi per- 
turbationes non fregissent et penitus oppressissent. 
Aliter tamen Augustino pro ingenii felicitate et 
ignea imaginationis ejns natura accidit. Nam cum 
ipse et Alypius a Pontitiano quodam, Afro genere, 
in palatio Valentiniani Mediolani militante, vitam 
S. Antonii enarrari audiisset, tantus ex ea auditione 
omnia mentis tensa et ideas superavit pectoris tu- 
multus et exestuans affectns, ut excluso omni re- 
rom externarum impulsu, coelum velut cogitatione 



13 



NOTITIA LITTERARIA JN S. AUGUSTINUM. 



14 



peteret, et namen ipsum quasi intercedere haic fre- A duos jam presbyter addidit) attigit qusestionem de 



mitui cogeret. Nam subito divinitus, ut ipsi videba- 
tur, audita voce, omnis hic furor resedit et leniori- 
bus de vitffi ratione conformanda deliberationibus 
locum fecit. 

Primum igitur (accidit vero a. 386) omnibus ter- 
restribus curis valedicere statuit, refugit consilium 
quod ipsi sederat novissimum, uxoris ducendee, glo- 
riae item ex litteris capiendee fastidium subiit, et in- 
secutis mox vindemialibus feriis magisterio suo sese 
abdicavit ; atque sic gravissimis muneris et cupidita- 
tum vinculis exsolutus, in rus (villam Cassiacum) 
concessit, et in matris amicorumque congressionibus 
de qusestionibus utilibus nec raro subtilibus otium 
sanctum et Deo totum dicatom exegit. Varia, quce ex 
illius cum amicis colloquiis per idem spatium enata 
et ab eo edita sunt opuscula, facile ex temporis quam 
singula in recensu prseferunt nota cognosci possunt. 
£x hoc recessu tandem Mediolanum rediit, ut sacrum 
baptismum per Ambrosium susciperet; quod contigit 
ia Paschatis pervigilio, nocte ante 25 aprilem a. 
387. Paulo post ipsi et amicis Alypio et Evodio, Ta- 
gastensi eodem, cum simnl Deo servire unaque habi. 
tare proposuissent, eorumque omnium curam Mo- 
nica, perinde ac si singulorum parens exstitisset, 
gereret, in Africam remeare ibiqne locum vitse sua: 
instituto aptum Iquserere placuit. Cum eo erat Navi-r 
gins ft^ater et Adeodatns lilius : sed cum ad Ostia 
Tiberina pervenisset, mater optima sobito morbo 



B 



gtatia Dei, qua suos electos sic prxdestinasset, ut eo- 
rum^ quijam in eis uterentur libej^o arbitriOj ipse etiam 
prsBparet voluntates, quoniam id solum quaestionis 
erat, unde malum : oon unde rcdeatur ad pristinum 
vel ad majus perveniatur bonum (6). At ssepe postea 
a Pelugiauis ad hos ipsos libros, quasi eorum cau- 
sam in iis egisset, provocatum est, nec parum ipsum 
sollicitum habuit in Retractationum libris, ut eorum 
quee tunc disputasset, cum serioribus opinionibus suis 
nexum et quasi cognationem ostenderet. Roma di- 
gressus mense Augusto vel Septembre anni 388. 
Africam exeunte hieme appulit et per Carthaginem 
Tagastam petiit, ubi ruri, id est, agris pattmis, qai 
hsercditario jure ipsi obtigerant (c), vivere constituit; 
ac transegit ibi fere triennium procul ab omnibus 
sfficuli curis, meditationibus et exercitiis sacris va- 
cans, ac nihil pene a monacho diflerens. Assumpse- 
rat vero ad idem vitse institutum, quod ipsum, vel 
locum ubi degebant, monasterium appellat (d), ami- 
cos quosdam, quorum numerum augeri haud segre 
patiebatur. Interim et scriptoruni suorum, quse iden- 
tidem sat grandibus voluminibus emisit, et hujus 
speciosffi vit€e fama nsqnequaque adeo percrebuerat, 
ut et secessus ejus resonaret, et ipse ea loca, quibus 
episcopus deesset, accedere caveret, metuens, ne, 
si qui agnoscerent, invitus ad episcopatum traheretur. 
Tanto magis improvisum ei accidit, quod, cum 
amici cujusdam gratia, quem Deo se lucrari posse 



correpta (paucis ut Benedictini supputant diebus q putabat, ut secum in monasterio esset, sub finem 



ante idos Novembres a. 387) decessit. Dolorem ex 
ejus obitn sibi inflictum verissimis verbis expressit, 
dum quasi dilaniatam sibi vitam, quae xma facta fuerit 
ex 8ua et illius diceret (a). Jam vero hac tam dulci 
itineris comite orbatus, dilato ad tempns in Africam 
reditu, Romam divertitur. Ubi cum antea cum Ma- 
nichseis faiiiiliarissime vixisset, iidemque inter- 
ceptam discessu ejus consuetudinem revocare cupe- 
rent, ille vero refugeret iisque errores suos et pravi- 
tatem vitse serio exprobraret, post varias ab initio 
velitationes, tandem in apertum illud adversus eos 
cunctos ac singulos bellnm prorupit, quod sine nlla 
virium et animi relaxatione ad obitum usque acer- 
rime voce et scriptis gessit. Scripsit itaque, Romee 



anni 391 Hipponem Regium, securus, quia episco- 
pum locus haberet, adiisset, ibique Valerii interesset 
concionibus, subito ad monitum illius de ordinandi 
presbyteri necessitate, magno cum tumultu et cla- 
more omnium raperetur et quantnmvis repugnaret, 
crearetur presbyter. Ferunt tunc quosdam, cum la- 
crymas eum effundere vidissent, suspicatos, eas poe- 
nitentiee deberi, quod non continuo episcopos factus 
esset, studuisse consolari suggerendo, presbyterium 
quidem infra dignitatem ejus esse, proxime tamen 
ad episcopatum accedere. At alia et dignior ipsi erat 
lacrymarnm causa, nt non semel in scriptis suis pro- 
fessus est. Quippe longe augustior et gravior ipsi 
quam yulgo plerisque eam ambientibus omnis heec 



constitutns, sine intercapedine libros, quorum fama D sacrorum ofQciorum provincia videbatur, et metue- 



mox omnem Africam est pervagata, de Moribus Eccle- 
six catholicse et de Moribus Manichaeorumy in quibus 
jactantiam eorom de falsa et fallaci sua continentia 
reprimere stnduit; ibidemque opus de Libero arbi' 
trio contra disputationes eorum de origine mali, 
quod ilii ab immutabili quadam et Deo coseterna na- 
tura deducebant, ipse ex libero voluntatis arbitrio 
derivabat, inchoavit. Nondum autem in his libris 
(quoram primum tantum Romce conscripsit, reliquos 

(a) Confess., 1. ix, c. 12, n. 30. 

{b) Retract, 1. i, cap. 9, § 2. 

(c) Possidius in Vita Augustini, c. 3, narrat eum 
agros suos, simul ac Tagastam rediisset, vendidisse 
et pretitim distribuisse pauperibus. Quod si vere ab 



bat, ne tantum non in se preesidii haberet, quam ad 
eam rite obeundam opas esset. Quapropter etiam id 
temporis, quod interesset ab ordinatione sua ad Pa- 
schatis festum a. 392, dari sibi ad prffiparandum 
optavit, et cum impetrasset,in solitudinem se recepit. 
Igitur muneris illius primordia exhoc demum tempore 
juste repeti posse videntur. Prima autem ipsius cura 
fuit, ut Hippone quoque monasterium institueret, in 
quo vota ejus adjuvit Valerius, horto Ecclesiae Hip- 



illo proditum fuit, necesse est, eum vel in alienatis 
ant alienis plane degisse, aut saitem partem de suis 
retinuisse. 
(d) Sermo 335, c. 1, n. 2. 



15 



SUPPLEMENT13M AD OPERA S. ADGUSTINI. 



46 



ponensis ad hunc usam ei concesso. Aliam deinde et 

prseclaram de Ecclesia bene merendi et simul nomen 

snum iilustrandi occasionem nactus est per eumdem 

Yaleriumy eo quod ipsi eoram se concionandi po- 

te^tatem fiaceret. Quod qaidem antehac a presbyte- 

ris fieri insolitum in Ecclesiis Latinis, mox ubi prs- 

ivisset Yalerius, Grascus natione scilicet et Latini 

fermonis usu tardior, plures per Africam episcopi 

ixnitati sunt. Nec vero desiit inter heec et coetera 

muneris avocamenta scriptis insigniora fidei capita 

aut illustrare et apud suos corroborare, aut contra 

aliter ac prave sentieates astruere et defendere ; as- 

siduum insuper ipsi com amicis tam propinquis loco, 

quam remotissimis permultis, fuit commercium. 

Tanta Tero fuit hujus presbyteri apud omnes etiam 

Africffi episcopos citra invidiam existimatio, ut 

summa dignitate inter eos viri, veluti Aurelius, con- 

silia ejus lubenter admitterent, et cimcti adeo in con- 

cilio Hipponensi a. 393, sine exemplo coram ipsis de 

fide et tymbolo sermonem facere eum juberent. Qui- 

bus omnibus de causis haudquaquam sane inanibus 

metuens Yalerius, ne, sicubi episcopus deesset, ad 

Ecclesiam illam regendam suhito evocaretur, petiit 

ab Aurelio Carthaginis episcopo totiusque Africse 

primati, ut sibi iiceret eum coliegam et coepiscopum 

auum facere. Quod ubi impetrasset, mox clero et po- 

pulo suo pluribusque episcopis preesentibus signiii- 

cavit et magno cum omnium consensu a Megalio 

episcopo Calamensi Numidiae primati, cujus hse par^ 

tes erant, postulavit, ut episcopum ordinaret. Inter- 

cedebat quidem ejus ordinationi, criminis nescio cu- 

jus eum insimulans Megalius; sed nbi falsum illud 

esse, in hoc ipso litigio cognovisset, poenitnit eum 

calumniffi, nec diutius in ordinationem ejus consen- 

sum cohibuit. Sed et ipse Augustinus reluctabatur 

et non nisi prolatis variis, non Africanis modo, sed 

transmarinis exemplis, quee ab Ecclesise clonsnetn- 

dine non abhorrere protarent, ut vivente adhuc 

episcopo alius eidem Ecclesiee prseficeretur, vinci 

potuit. Apte hoc loco ad ingenium hominis decla- 

randum de recusatione ejus excidit Benedictinis : 

Non minor erat ejus modestia et religio^ quam tot H- 

lustrium virorum, qui aetate illa, ut episcopum susd- 

perent, sicuti scribit (a), tenebantur inviti^ perduceban- 

tur, includebantur, custodiebantur, patiebantur tanta 

quas nokbanty donec eis adesset voluntas suscipiendi 

aperis boni, Contigit ordinatio ejus exeunte anno 

395 aut sub initium sequentis. In hanc vero tam 

iusignem dignitatem ipse tantum de suo transfudit 

honorem atque claritudinem, ut nullum eo illustrio- 

rem episcopum Ecclesia Latina noverit. Nam etsi 

jam ante susceptum episcopatum summa esset 

(a) Ipsius verba in ep,ad Donatum 173, n. 3. 

(6) Confess. 1. xiii, c. 8, n. 9 : a Da mihi te, Deus 
meus, redde te mihi : te enim amo, et si parum est, 
amem validius. Non possum metiri, ut sciam, quan- 
tum desit mihi amoris ad id quod sat est, ut currat 
vita mea in amplexns tuos, nec avertatur donec 
abscondatur in abscondito vultus tui. Hoc tantum 
tdo, quia male est prster te, non solum extra me, 



B 



Apresbjteri celebritas, nec ipsos episcopos puderet 
ejus consilia et vota exsequi, nulla tamen erat 
auctoritas ejus legibus ecclesiasticis contirmata, cir- 
cumscriptaqne agendi licentia alieno arbitrio. Ex 
quo vero semel ad regendam Ecclesiam Uipponen- 
sem evectus est, ex ejus nutu atque ordinatione non 
solum Valerius coepiscopus, sed Aurelius etiam 
Carthaginensis episcopus et totius Africse primas, 
totaque cum eo Ecclesia Africana, quin immo trani- 
marinse Ecclesise per totum Occidentem, plurime- 
que in Orientis partibus pependernnt. 

Nostrum quidem in prsesenti non est omnium 
ejus factorum gestorumque historiam contexere, 
quippe quse cum universa tempornm iiiorum ac 
eventuum serie tam arcte cohserent, ut sine accurata 
istorum enarratione parum concinne fieri possit, 
nec, si locus minus esset alienus, nostram operam 
post tot summorum virorum diligentiam requirant. 
Expectabitur vero imago viri, qualis ab hoc tempore 
fuerit, ex scriptis ejus gestorumque memoria ex- 
pressa, in qua, si minus acute viderim, qui colorum 
delectus esset habendus, id reprehendi non aegre 
patiar. Ac primum quidem huc facit vitse privatse 
ejus consideratio. Natura vehemens erat, facileque 
sensibus commovebatur, ita ut quoecumque objice- 
reutur, subito complecteretur, modumque non raro 
in fruendo excederet. Exercitiis ergo quotidianis 
huic animi morbo ac imbecillitati mederi instituerat, 
nempe contemplatione sui ipsius.ac investigatione 

Q vitiorum, prece porro continua et studio amorem 
Dei in se augendi. Ac hoc postremnm quidem potis- 
simum fnit prsesidium, quo contra cupiditatum im- 
petus ac insidias uti soleret. Nimirum ut celeres 
istos sensuum motus et crebras vibrationes aut siste- 
ret aut saltem praepediret, alio convertere opus ha- 
buit interna quadam eontentione animique ad subli- 
miores cogitationes evectione aut potiiis raptu, quo 
plurimum omni tempore ac in omni contemplationis 
genere homines vividi ingenii potuisse compertum 
est. Nec vero iste nisus infirmioris erat cercbri, aut 
mentem ejus de statu deturbabat, sed utebatur etiam 
in his ratiocinatione quadam ipsi propria et velut ex 
perfecta cognitione et propiori aspectu inilammari 
videbatur. Hinc querebatur apud se de lassitudine 

" sua, quffi impediret, quominus Deum, prout vellet, 
amaret. Metuens scilicet corporis imaginem in Deo 
concipere, sensu tamen amplecti cupiebat, quae so- 
lius intellectus erant. Nam pulchritudinem et dulce- 
dinem Dei laudat et in amplexus ejus vitam suam 
currere dicit et cum illo quasi amico et familiari 
blando sermone, colloquebatur (6). Nec tamen emen- 



sed et in me ipso, et omnis mihi copia quse Deus non 
est, egestas est i » Ibid. lib. eod. cap. 29, et sq. fin. : 
« Et attendi ut invenirem, utruni septies vel octies 
videris, quia bona sunt opera tua, cum tibi placue- 
mnt : et in tua visione non inveni tempora, per quee 
intelligerem, quod toties videris, quse fecisti. Et 
dixi, Domine, nonne ista scriptnra tua vera est, 
quoniam tn verax et veritas edidisti eam? Gur ergo 



17 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



18 



dare inter ea cessayit, quotquot in se deprehenderet A bus, vel de moribus, vel denique, quod frequentis- 



vitia, sed ita, ut non sibi illud arrogaret, sed Deuna 
ipsom operari in se putaret, qao magis eum in dies 
vicissim amore complecteretur; indeqae enata illa 
de operatione Dei in homine seu gratia divina effec- 
trice opinio, quse plurimum per totam vitam ejas 
dominata est. Cfleterum erat affabilis et blandus, et 



sime fieri solebat, de locis biblicis ipsam consulta- 
bant. Ut nihil de iis dicam, qui more jam pridem in 
Ecclesiis inoleto in causis litigiosis, antequam in 
jure desuper contenderent , arbitrium episcopi de- 
poscere solebant; cujusmodi interpellationes non 
eiiguo ipsi temporis impendio constabant. Qusestiones 



tam singulis, quam toti Eoclesis sus, bene cupiebat. .. autem ilise, quas diximus crebro ad eum deferri so- 



Mores emendare hand postrema ejus erat cura, et 
nihil fucato tribuens religioni, bene discernebat, 
qu2e ex recto ahimi proposito, quseve ,ex momen- 
tanea commotione aut levitate aliqua proficiscercn- 
tur : id quod tot ejus seu ad amicos, seu alios quos- 
eamqne, cousilia, monila atque cohortationes per 
ef&sMas communicata declarant. Nec vero discipli- 
nain Ecclesise spveris legibus exercebat, et parcissi- 
mus erat in puniendo. Idem nec avarus in augendo 
Ecclesise patrimonio, quippe qui hsereditates non 
appeteret, quasdam vero sibi oblatas recusaret et 
redderet; quam ob rem a nonnullis etiam reprehen- 
debatiir, quod minas Ecclesise bonis prospiceret. 
Sed vitse solitariee ut antea cupidiaBimus, cum per 
episcopi negotia et officia humanitatis, quse ipsi no- 
vum munus erga hospites injungebat, sequi illam 
minime posset, novum monasterium in ipsa episco- 
pali domo constituit, unde juniores alumnos ad mi- 
nisteria ecciesiastica subinde provehere solebat. Ac 
sane multifariarum rernm administratio cum episcopi 
talis loci munere in Africa erat conjuncta, in quibus 



B 



litas, ex momentis fere levibus erant repetitse et ab 
inani et frivola Africanorum sedulitate profectse, de 
qoibus vere si quid umquam Erasmus pronuntiavit : 
Uberiores fructus nobis dedisset illud ingenium, si in 
Italia Galliave vel nascit vel vivere contigisset, Rudis 
erat Africa^ volujptatum avida, studiorum inimica, cu- 
riosarum rerum appetens. Unde frequenter illum exer~ 
cent quxstionibus frivolis^ nec multum facientibus ad 
pietatem : et ad su3e gentis affectus saepe cogitur attem- 
perare calamum, Verum tali excolendo senticeto tali 
opus erat agricola. Quamquam digniora lectu scriptu- 
rus eraty si vel ad Romanorum aut Graecorum judicia 
se composuisset, vel minus indulsisset simplicium im- 
peritise. Sed Christiana charitas prius habet prodesse 
quamplurimiSy quam probari prxcipuis, fhtiimse salu- 
tis, quam suae gloi^ix sitientior. Quosdam autemf prae- 
cipue mulierculas pia quaedam habebat ambitio, pul- 
chrum esse ducentes, qualecumque scriptiun impetrasse 
ab episcopo. Ita factum est, ut dum vir pius omnium 
votis obseqviturj minus alicubi satisfaciat kctori fasti- 
dioso (6). Enimvero non inter Africam solum ha^c in- 



tamen omnibus expediendis ita se gessit, ut num- q sania erat domestica; sed in Italia etitm aliisque Oc- 



quam florentiorem Ecclesise Africanse statum fuisse 
existiment qnam cum ille summse rerum non ioci 
jure, sed per sommam auctoritatem prseesset. Nam 
et concionabatur non solum statis diebus absqoe io- 
termissione, sed et alias creberrime et nunqoam 
sine ingenti hominum confluxa et studio. Ipse autem 
summo SLrdore ac contentione ad fatigationem usque 
id agebat, ut verba sua in smimos penetrarent, au- 
dientes percelierent, commoverent, incenderent (a). 
Prseterea respondebat quotidie iis, qui vel prsesentes, 
vel de privatis rebus, vei de Ecclesise et fidei rationi- 

to mihi dicis, non esse in tua visione tempora; et 
ista scriptura tua mihi dicit per singulos dies, ea quse 
vidisti te vidisse bona sunt? Et com ea numerarem. 



cidentis provinciis erant, qui omnes ab eo veluti 
oraculo quodam qusestiones solvi atque explicari 
posse putarent, quibus non litteris solum, sed inte- 
gris voluminibus ssepe respondere opus habuit, dum 
nemini non satisfacere non magis per summam cha- 
ritatem, quam laudis ac honoris causa, ci^us quidem 
ad finem vitse appetentissimus mansit, cuperet. Pu- 
blica deinde Ecclesise cura ssepe eum ad concilia et 
synodos vocabat, in quibus partim de disciplina 
atque moderatione Ecclesise in universum tuenda 
reparandave, aot de singulis consuetudinibus dis- 

ut, qui me andit, intelligat ; et sentio, me non ita 
loqui, ut hoc efticiam; maxime, quia ille intellectus 
quasi rapida coruscatione profundit animum : illa 



inreni quoties? Ad hsec tu dicis mihi, quoniam tn j) autem locutio tarda et longa est, longeque diseimi- 



es Deus meos, et dicis voce forti in aure interiore 
servo tuo perrumpens meam surditatem, et clamans : 
homo, nempe quod Scriptura mea dicit, ego dico. 
Et tamen iila temporaliter dicit, Verbo autem meo 
tenij^us non accidit, qaia ceqoali mecum seternitate 
consistit. Sic ea, quse vos per spiritum meum vide- 
tis, ego video; sicut ea, quse vos per spiritum meum 
dicitis. eg:o dico. Atque ita cum ^os temporaiiter 
eas videatis, non ego temporaliter ea video. £t au- 
divi, Domine Deus meus, et eiinxi stiliam duleedinis 
ex tua veritate. » 

(a) Digna sunt verba ejus, quse a pluribus ac ttilgo 
solei legantor ex libro de cathecuizandis rudibus 
cap. 2, n. 3 : « Mihi prope semper sermo meus 
displicet. Melioris enim avidus sum, quo ssepe fruor 
interiosy antequam enm explicare verbis sonantibus 
caspero : qnod ubi minus, quam mihi motus est, evol- 
vero, contristor linguam meam cordi meo non po- 
tnisse snfficere. Totnm enim qnod intelligo, volo, 



lis; et dum ista volvitur, jam se illa in secreta sua 
condidit; tamen quia vestigia qusedam miro modo 
impressit memorise, perdurant illa oum syllabarum 
moruiis; atque ex iisdem vestigiis sonantia signa 
peragimus. Nos autem plerumque in auditoris utHita- 
tem vehementer ardentes, ita loqui volumus, quemad- 
modumtuncintelligimus, cum per ipsam intentionem 
loqui non possumus.. Et quia non succedit, angimur, 
et velut frustra operam insuroamus, tsedio marcesci- 
mus ; at^oe ex isto tsedio languidior fit idem sermo 
et hebetior, auam erat unde perduxit tsedium. Sed 
mihi ssepe inaicat eorum stwHum^ qui me audire cu- 
piunt, non ita frigidum esse eloquium meum, ut vide- 
tur mihi; et eos inde aliquid utile capere, ex eorum de- 
lectatione cognosco; mecumque ago sedulo, ut huic 
exbibendo ministerio non desim, in quo illos video 
bene accipere quod exhibetur. » 

(b) In J>rffifatione epistolis prsemissa, qu» est in 
tomo II Opp. statim in aversa tituli pafj^a. 



19 



SUPPL 



OPERA S. AUGUSTim. 



20 



ceptabatar, aut de vita et moribus clericonim sin- A diffidentia ne qnidem nnqnam rescribere voluerunt : 



golorQm judiciam fiebat, aut denique pro doctrina 
confirmanda custodiendaque consilia salutaria agita- 
bantur, ac hsereticorum ac scbismaticorum dogmata 
artesque damnabantur et impugnabantur. luterfuit 
igitur conciliis, de quibus quidem expioratum est, 
Garthaginiensibus , quarto a. 398 , quinto eodem 
anno, sexto etseptimo a. 419 in causa appellationum 
habitis; Africano tertio a. 401, et quarto a. 407; 
Goliationi adversus Donatistas a. 411; Cirtensi con- 
tra eosdem a. 412, et Milevitano contra Pelagianos 
a. 418. Atque ut nulla harum synodorum acta cla- 
riora sunt, quam quee ad hseresium impugnationem 
spectarunt, ita Angnstini quoque nulla vel in iisdem, 
vel suopte consilio gesta iilustriora, sunt, quam ad- 
versus suse setalis hsereticos. 

Hic Schsenemannus, sux sectx indoli nimium indul- 
genSy S. Augustini contra hxresim nobilissimos ago- 
nes tanta invidia prosequitur ut minus historicum quam 
sycophantam agere videatur. Qux igitur illius Notitix 
supererant, nostrisque fUerant nimis fidenter inserta 
columnis^ succidimus, atque ex Possidio^ charta medi- 
cabUi adhibita^ supplemus^ alibi dicta repetere quam 
hseretica proferre eligentes, Edit. 

(( Docebat, inquit Possidius, et pra^dicabat ilie priva- 
tim et publice, in domo et in ecclesia, salutis verbnm 
cum omni fiducia adversus Africanas hsereses, maii- 
meque contra Donatistas, Manichseos et Paganos, li- 
bris confectis , et repentinis sernionibus, ineflabi- 



sed irati furiosa loquebantur, atque sednctorem et 
deceptorem animarum Augustinum esse, et privatim 
et publice conclamabant; et ut Inpum occidendum 
esse in defensionem gregis sui, dicebant et tracta- 
bant ; omniaque peooata a Deo indubitanter esse cre- 
dendum posse dimitti iis qui hoc facere ac perficere 
potuissent, nec Deum timentes, nec homiues eru- 
bescentes. £t ut eorum causse diffidentia cunctis in- 
notesceret, elaboravit : et publicis gestis conventi, 
non sunt ausi conferre. Habebant etiam iidem Dona- 
tistse per suas pene omnes Ecclesias inauditum ho- 
minum genus perversum ac violentum, velut sub 
professione continentium ambulantes, qui Circum- 
celliones dicebantur. Et erant in ingenti numero et 
turbis per omnes pene Africanas regiones constituti. 
Qni malis imbuti doctoribus, andacia superba et te- 
meritate illicita, nec suis, nec alienis aliquando par- 
cebant, contra jus fasque in causis interdicentes ho- 
minibns : et nisi obedissent, damnis gravissimis et 
cffidibus afficiebant, armati diversis tclis, bacchantes 
per agros villasque, usque ad sanguinis eifusionem 
accedere non metaentes. Sed dum verbom Dei se- 
dulo praedicaretur, et cum his qui oderant pacem, 
pacis ratio haberetur, illi ioqnentem dcbeilabant 
gratis. Et cum adversus eorum dogma veritas inno- 
tesceret, qui volebant et poterant, sese inde vel 
eripiebant vel subducebant, et paci atque nnitati Ec- 
clesise cum suis quibus poterant cohserebant. Unde 



liter admirantibus Christianis et collsetantibus, et q illi sui erroris congregationes minui videntes, atque 



hoc ipsum ubi poterant non tacentibus, sed diifa- 
mantibus. Sicque, adjuvante Domino, levare in Africa 
Ecclesia catholica exorsa est caput, quee mnlto tem- 
pore iilic convalescentibus hsereticis, prfficipueque 
rebaptizante Donati parte majorem mnltitudinem 
Afrorum, seducta et oppressa jacebat. Et hos ejus 
libros sive tractatus mirabili Dei gratia procedentes 
ac profiuentes, instructos rationis copia, atque auc- 
toritate sanctarum Scripturarum, ipsi quoque hse- 
retici concurrentes cum Catholicis ingenti ardore 
audiebant : et quisquis, ut voluit, et potuit, notarios 
adhibens, etiam ea qnse dicebantur excepta des- 
cripsit. 

Ejus dicta atque excepta, maxime Donatist® in 



augmentis Ecclesis invidentes, accensi exardesce- 
bant ira gravissima, et intolerabiles persecutiones 
unitati Ecclesiee compacti faciebant; ipsisque sacer- 
dotibus catholicis et ministris aggressiones diurnas 
atque noctumas, direptionesque rernmomnium infe- 
rebant. Nam et multos Dei servos coedibus debilita- 
verunt. Aliquibus etiam calcem cum aceto in oculos 
miserunt , aliosqne occiderunt. Unde etiam suis 
iidem Donatistoe rebaptizatores in odium veniebant. 
c Aliquoties vero etiam vias armati iidem Circum- 
celliones contra famulum Dei Augustinum obsede- 
runt, dum forte iret rogatus ad visitandas , in- 
struendas et exhortandas catholicas plebes ; quot ipse 
frequentissime faciebat. Et aliquando contigit, ut illi 



eadem Hipponensi vel vicina manentes civitate, ad ^ succenturiati hactenus perderent captionem : evenit 



suos episcopos deferebant. Qnse cum audissent, et 
contra forte aliquid dicerent, aut a suis refelleban- 
tur, aut eadem responsa ad sanctum Angustinum 
deferebantur, eisqne compertis, patienter ac leniter, 
et, ut scriptnm est, cum timore et tremore salutem 
omnium operabatur (Philipp. ii, 12) : ostendens , 
quam nihii illi refellere voluerintac valnerint, qnam- 
que verum manifestumque sit quod Ecclesise Dei 
fldes tenet ac docet. Et hsec diebus ac noctibus ab 
eodem jugiter agebantur. Nam et epistolas privatas 
ad quosque ejusdem erroris episcopos, et eminentes 
sciiicet laicos dedit, ratione reddita admonens atque 
«xhortans, ut vel ab iila se pravitate corrigerent, 
vel certe ad dispatationem Tenirent. At illi caus» 



enim Dei quidem providentia, sed ducatoris homi- 
nis errore, ut per aliam viam cum snis comitibus, 
sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem 
postca cognovit errorem, manus impias evasisset. Et 
cum in omnibus liberatori Deo gratias egisset, omnino 
suo more iiii nec laicis nec clericis pepercerunt, 
sicut publica contestantur gesta. 

« Inter ea silendum non est, quod ad laudem Dei 
per iUius tam egregii in Ecclesia viri studium domus- 
que Dei zelum adversus predictos rebaptizatores Do- 
natistas gestum et perfectom est. Cum forte unus ex 
iis quos de suo monasterio et clero episcopos Eccle- 
aias propagaverat, ad suam curam pertinentem Cala- 
mensis Ecdesi» dioecesim visitaret, et qase didicerat 



21 



NOTITIA LITTERARIA IN S. ADGUSTINUM. 



2% 



B 



pro pace Ecclesiee coolra iliam heeresiai prffidicaret, A 
factam est at medio itinere eorum insidias incarris- 
set, et peryasam cum omnibas illi comitantibus, sa- 
blatis animalibus et rebus, injuriis et csede eum gra- 
Yissima affecissent. De qaa re, ne pacis ecclesie am- 
piius impediretar profectus, defensor Ecclesise iuter 
leges non siluit. Et prseceptus est Crispinus, qui eis- 
dem Donatistis in Caiamensi civilate et regione epi- 
scopns fuit, prsedicatus scilicet !et muiti temporis, et 
doctus ad jnulctam teneri aurariam pubiicis legibus 
contra hsreticos constitutam. Qui resultans legibus 
prssentatus cum apud Proconsulem se negaret hseFe- 
ticum, oborta est necessitas, ut iiii recedente Eccle- 
siae defensore, a cathoiico episcopo resisteretur, 
et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaverat ; 
qooniam si ab eodem dissimularetur, forte catbolicus 
episcopus ab ignorantibus hsereticus crederetur , 
ilio se quod erat negante, atque ita ex hac dissidia in- 
lirmis scandalum nasceretur. Et memorabiii Augu- 
«tino antistite omnimodis instante, ad controversiam 
ambo iiii Calamenses episcopi venerunt et de ipsa di- 
versa communione tertio conflictum secum egerunt, 
magna populoram christianorum multitudine causse 
exitnm, et apud Carthaginem, et per totam Africam 
exspectante : atque ilie Crispinus proconsuiari et ii- 
bellari sententia est pronuntiatus hsereticus. Pro quo 
ille apad Cognitorem cathoiicus episcopns intercessit, 
ne auraria mulcta exigeretur ; et ei est beneficium im- 
petratum. Unde cum ingratus ad piissimum Prin- 
pem provocasset, et ab Imperatore relationi debitum q 
est responsum solutum, et consecutum est prxce- 
ptnm nullo prorsus loco hsereticos Donatistas esse 
debere, et eos ad vim iegum omnium contra hsereti- 
cos latarum ubique teneri debere. Ex quo et Judex, 
et Ofticium, et idem Crispinus, quod minime fuerit 
exactas, proecepti sunt denas auri iibras iisci juribus 
inferre. Sed protinus opera data est per catholicos 
episcopos, prsecipue per sanctse memorise Augusti- 
num, ot illa omnium condemnatio principis dimitte- 
retur indulgentia : et Domino adjuvaote perfectum 
est. Qna diiigentia et sancto stodio magis magisque, 
juvaote Christo, de die in diem augebatur et mui- 
tipiical>atar pacis unitas, et Ecciesise Dei fraternitas. 
Et id maxime factum est post collatiooem, quse ab 
universis episcopis catholicis apud Carthaginem cum D 
eisdem Donatistarum episcopis postmodum facta est, 
id jiibente gioriosissimo.et religiosissimo imperatore 
Honorio ; propter quod periiciendum etiam a suo la- 
tere tribonum et notarium Marcellinum ad Africam 
jodicem miserat. In qua controversia ilii omnimodis 
confutati, atqne de errore a Catholicis convicti, sen- 
tentia Cognitoris notati sunt ; et post eorum appel- 
iationem. pibsimi Regis responso juste inter haere- 
ticos condemnati sunt. 

c Adversus Peiagisnistas*quoque, disputatores cal- 
lidos, arte magis subtili et noxia scribentes, et ubi- 
cumque poterant publicc et per domos loquentes, 
per annos ferme decem laborayit, iibrorum mulia 
eondonft et edens, et in ecclesia populis de eodem er- 



rore frequentissime disputans. Et quoniam iidem per- 
versi Sedi apostoiicse per suam ambitionem eamdem 
periidiam persaadere conabaotur, instantissime etiam 
conciliis Africanis sanctorum episcoporum gestum 
est, ut sancto papse Urbis, et prius venerabiii Inno- 
centio, et postea sancto Zosimo ejus successori per- 
suaderetur, qnam illa secta a iide catholica et abomi- 
nanda et damnanda fuisset. At illi tantae sedis antis- 
tites, suis diversis temporibus eosdem notantes, atque 
a membris Ecclesise prsecidentes, datis litteris et ad 
Africanas Occidentis, et ad Orientis partis Ecciesias, 
eos anathemandos et devitandos ab omnibus Catho- 
iicis censuerant. Et jtale de illis Ecclesise Dei catho- 
licse prolatum judicium, etiam piissimus imperator 
Honorius audiens ac sequens, suis eos iegibus dam- 
natos, inter hsereticos haberi debere constituit Unde 
nonnulii ex eis ad sanctee matris Ecclesise gremium, 
unde resilierant, redierunt, innotescente et prseva- 
lescente adversus illum detestabilem errorem rectse 
iidei yeritate. 

a Et erat ille memorabilis vir, prsecipuum domi- 
nici corporis membrum, circa universalis Ecclesice 
utilitatem sollicitus semper ac pervigil. Et ilii divini- 
tus donatum est, ut de suorum laborum fructu, etiam 
in hac vita gandere provenisset, prius quidem in Hip- 
ponensi Ecclesia et regione, cui maxime prsesidebat, 
unitate ac pace perfecta ; deinde in aliis Africse par- 
tibus, sive per se ipsum, sivc per alios, et quos ipse 
dederat sacerdotes, pullulasse, et multiplicatam fuisse 
Domini Ecclesiam pervidens, illosque Manichseos, Do- 
natistas, Peiagianistas, et Paganos ex magna parte 
defecisse, ,et Ecclesise Dei sociatos esse congaudens : 
profectibus quoque et studiis favens erat et exultans 
bonorum omnium ; indisciplinationes pie ac sancte 
tolerans fratrum, ingemiscensqne de iniquitatibus 
malorum, sive eorum qui intra Ecclesiam, sive eornm 
qui extra Ecclesiam snnt constituti, dominicis, ut 
dixi, iucris semqer gaudens, et damnis mcerens. 

« Vestes ejus et caiceamenta vel lectuaiia ex mo- 
derato et competenti habitn erant, nec nitida ni- 
minm, nec abjecta plurimum : quia his plerumque 
vel jactare se insolenter homines solent, vel sibjicere ; 
ex utroque non quse Jesu Christi, sed quse sua sunt 
iidem qusereutes : at iste, ul dixi, medium tenebat, 
neque in dexteram, neque in sinistram declinans. 
Oiera et legumina, eiiam carnes aliquando propter 
liospites, vel quosque infirmiores, semper autem vi- 
num habebat, quia noverat, et docebat, ut Apostolus 
dicit, quod omnis creatura Dci bona sit, et nihil abji- 
ciendum, quodcum gratiarum actione perdpitur; sanc- 
tificatur enim perverbum Dei etorationem (I Tim, iv, 4, 
5). Et, nt idem Augustinus sancius in suis Confes- 
sionum libris posnit, dicens : Non ego immunditiam 
obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis, Scio Noe 
omne genus camis quod cibo esset usui^ manducare 
permissum ; Eliam cibo camis refectum ; Joannem mt- 
rabili abstinentia prwditum, animalibuSf hoc est locU" 
stiSj in escam cedentibus non fuisse pollutum. Scio et 
Esau lenticulm c(mcupi$cenHa deceptum; et David prop- 



23 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



24 



ter aqusB desideritm a $e ipso reprehensum ; et Regem 
nostrum, non de came, sed de pane esse tentatum. 
Ideoque etpopulus in eremo^ non quia cames deside' 
ravity sed quia escx desiderio contra Deum murmu- 
ravit, meruil improbari (Confessionum lib. 10, cap. 3i, 
n. 23j. De vino aatem sumendo Apostoli exstat sen- 
tentia ad Timotheum scribentis ac dicentis : Noli 
usque adhuc aquam bibere, sed vino modico utere p^^o- 
pter stomachum et frequentes tuas infirmitates (I Tim. 
y, 23). Coihleahbus taotum argenteis iitcns, 
Cfletera vasa quibus mensaB inferebantur cibi, vel 
testea, vel lignea, vel marmorea faerunt : non tamen 
necessitatis inopia, sed proposito volantatis. Sed et 
hospitalitatem semper exhibuit. Et in ipsa mensa 
magis lectionem vel disputationem, quam epulatio- 
nem potationemque diligebat. Et contra 'pestilentiam 
humanse consuetudinis in ea scriptum ita habebat : 

Quisquis amat dictis absentum rodere vitam, 
Hanc mensam vetitam noyerit esse sibi. 

Et ideo omnem conviyam a superfluis et noxiis fabulis 
et detractionibus sese abstinere debere admonebat. 
Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos il- 
lius scripturse oblitos, et contra eam ]oqaentes, tam 
aspere aliqaando reprehendit, commotus ut diceret, 
ant delendos esse illos de mensa yersus, aut se de 
media refectione ad snum cubiculum surrecturum. 
Pauperum yero semper memor erat, eisque inde 
erogabat, unde et sibi suisque omnibus secum habi- 
tantibas; hoc est, yel ex reditibas possessionum 
Ecclesise, vel etiam ex oblationibus fidelium. Et 
dum forte de possessionibas ipsis invidia clericis iie- 
ret, alioquebatar plebem Dei, malle se ex collatio- 
nibus magis plebis Dei yivere, quam illarura posses- 
sionum curam yel gubemationem pati ; et paratam 
se esse illis cedere, ut eo modo omnes Dei seryi et 
ministri viverent, quo in Yetere Testamento [legnn- 
tur (Deut. xyiii, i), altari deservientes de eodem 
comparticipari. Sed nunquam id laici suspicere vo- 
luerunt. » 

Sic Aagustinus, solis hostibus fidei terribilis, per 
omnia sanctum, simplicem et mansuetum se prse- 
bebat, non minorem forte gloriam morum integri- 
tate meritus qaam innumeris pene iibris ipsius in- 
genium adversus hsreticos, schismaticos et paganos 
quasi ex inexhausto fonte protuiit. Sed antequam 
gloriosissimi doctoris operum sub lectoris oculos 
index evolvatar, Possidium, nobis qualiter e vita 
ezcesserit narrantem audiamus. Eorr. 

« Sane ille sanctas in vita sua prolixa pro utili- 
tate ac felicitate sanctffi Ecclesise catholicfie divi- 
nitus condonata, yixit annis septuaginta et sex, in 
clericatu antem vel episcopatu annis ferme quadra- 
ginta. Dicere aatexn nobis inter familiaria colioquia 
consueyerat, post perceptum baptlsmum, etiam lau- 
datos Christianos et sacerdotes absque digna et com- 
petenti pcenitentia exire de corpore non debere. Qnod 
et ipse fecit, ultima qua defunctns est sgritudine : 
nam sibi jusserat psalmos Davidicos, qui sunt pau- 
cissimi de pcenitentia scribi, ipsosque qnaterniones 
acens in lecto contra parietem positos diebos suse 



B 



A infirmitatis intuebatnr, etlegebat, et jngiter ac uber 
tim flebat : et ne intentio ejus a quoquam impediretur, 
ante dies ferme decem quam exirct de corpore, a no- 
bis postulavit prsesentibus, ne quis ad eum ingrede- 
retur, nisi iis tantum horis, quibus medici ad inspi- 
ciendam intrarent, vel cum ei refectio inferretur. Et , 
ita observatum ac factam est : et omni illo tempore 
orationi vacabat. Yerbum Dei usque ad ipsam suam 
extremam cegritadinem imprsetermisse, alacriter et 
fortiter, sana mente, sanoque consilio in ecclesia 
praedicavit. Membris omnibus sui corporis incolumis, 
integro aspectu atque auditu, et, ut scriptam est, no- 
bis astantibus, et videntibus, et cum eo pariter oran- 
tibas obdormiyit cum patribus suis, enutritus in 
bona senectute ; et nobis coram pro ejus commen- 
danda corporis depositione sacrificium Deo oblatum 
esty et sepultas est. Testamentum nullum fecit, qaia 
unde faceret paaper Dei non habuit. Ecclesise biblio- 
thecam, omnesque codices diligenter posteris casto- 
diendos semper Ijubebat. Si quid vero Ecclesia, vel in 
sumptibus, vel in ornamentis habuit, fidei presbjteri, 
qui sub eodem domus Ecclesiae curam gerebat, di- 
misit. Nec suos consanguineos, vel in proposito vel 
extra constitatos, in sua vita et morte yulgi more 
tractavit, quibus, dum adhuc saperesset, id si opus 
fnit, qaod et ceeteris, erogavit, non ut divitias habe- 
rent, sed ut aut non, aut minus egerent. Cleram suf- 
ficientissimnm, et monasteria virorum ac feminarum 
continentium cum suis prsepositis plena, Ecclesise 

Q dimisit, una cum bibliothecis, libros et tractatus vel 

snos yel aliorum sanctorum habentibus, in quibus 

dono Deiquaiisqaantusque in Ecclesia fuerit |noscitur, 

et in his semper yivere a tidelibus invenitur. Juxta 

qnod etiam secularium quidam poetarum, suis ja. 

bens quo sibi tumulum mortuo in aggere publico col- 

locarent, pro epigrammate finxit dicens, 

Yivere post obitum vatem vis nosse viator, 
Quod legis ecce loquor, vox tua nempe mea est. 

Et in suis quidem scriptis ilie Deo acceptus et charus 

sacerdos, quantum Incente veritate videre conceditur, 

recte ac sane, fidei, spei, et charitatis catholic» Eccle- 

sice yixisse manifestatur: quod agnoscunt quieumde 

divinis scribentem legentes proficinnt. Sed ego arbi- 

tror plns ex eo proficere potuisse, qui eum et loquen- 

D tem in ecclesia prsesentem audire et videre potue- 

mnt, et ejns prssertim inter homines conservatio- 

nem non ignoraverunt. Erat enim non solum emditus 

scriba in regno coeloram, de ihesauro suo proferens 

nova et vetera, et nnus negotiatomm, qui inventam 

pretiosam margaritam, quee habebat venditis, com- 

paravit {Matth. xiii, 52, 45 46) : vemm etiam ex iis 

ad quos scriptam est, Sic /ogmmtnt, et sic facite (Ja- 

cobi II, 12); et de quibus Salvator dicit, Qtit fecerit et 

docuerit sic homines, hic magnw yocabitur in regno 

C€Blorum (Matth, v, 19). » 

CAPUT II 

Scripta S. AugusHni. 

S I. Scripta Aagastini genuina, servato Retractationum 
ordine, quem similiter auctores Magnn BibiiotheccB 
Patrum secuti sunt. 

dmtra Academkos libri tres post libram de Pt«(- 



25 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



26 



ckro et Apto deperditam, primi omnium sunt, A 
scripti a. 386. 

2. De Vita becUa liber, dialogis tribus constans, eo- 
dem a. 386, non post libros contra AcademicoSf 
sed inter illos scriptus. 

3. De Ordine libri duo, dialogi qnatuor, eodem tem- 
pore, quo prsec^dentes scripti. 

4. SoUloquiorum libri duo sub initium a. 387. 
o. De immortalitate Animse liber, a 387. 

6. De Musica iibri sez a. 387 Mediolani inchoati, a. 
389 in Africa absoluti. 



Libri duo Romanse ver* 
SQS initium a. 388 
scripti. 



7. De MoribusEcclesix catho^ 

liCSB 

8. De Moribus Manichxorum 

9. De quantitate Animx dialogus ibidem, eodem 
tempore conscriptus. B 

10. De libero Arbitrio libri tres, quorum primum Ro- 
mse a. 388 inchoavit, doos posteriores Hippone 
presbjter ordinatus, absolvit a. 395. 

i\, De Genesi adversus Manichaeos libri dno qnos in 
secessu prope Tagastam scripsit circa a. 389. 

12. De Magistro liber ibidem et eodem a. 389 scri- 
ptas. 

13. De Vera Religione eodem a. 389 vel 390 scri- 
ptua. 

Hi libri una cnm n. 35, in I tomo editionum 
Erasmi^ Lovaniensium et Benedictinorum. 

14. De Utilitate credendi liber Hippone a. 392 exa* 
ratus. Exst. in edit. Erasm. et Lovaniens. tomo 
VJ, Bened. VIIL 

1 5. De duabus Animabus liber eodem a. 392 confe- ^ 
ctos. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. t. VI, Bened. 
VIII. 

16. Acta contra Fortunatum quemdam Manichseo- 
mm presb. quocum disputaverat d. 28 et 29 Aug. 
a. 392. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. VI, 
Bened. VIII. 

n. De Fide et Symbolo liber natus ex sermone, 
qaem coram episcopis in concilio Hipponensis a. 
393, presbyter adhuc, habuit. Exst. in ed. Erasm, 
et Lovan. tom. III, Bened. VI. 

18. De Genesi ad litteram liber imperfectus circiter 
a. 393 scriptns. Exst. in ed. Erasm., Lovan. et Be-^ 
ned. tom. III. 

19. De sermone Christi in monte ad Matth. c. ▼, vi, b 
Tii, libri duo circa a. 393. Exst. in ed. Erasm, 
et Lovan. tom. IV, Bened. III. 

20. Psalmus contra Donatistas a. 393. Exst. in ed. 
Erasm. et Lovan. tom. VII, part. i, Bened. IX. 

[21.] Ad eomdem fere a. 393 referendus est liber 
deperditus contra Epistolam Donati, Carth. episc. 
schismatici. Nam proxime post Psalmum ponit 
Augustinus Retract. i, 21. 

22. Contra Adimantum liber a. 394. Exst. in ed. 
Erasm. et Lovan. tom. VI, Bened. VIII. 

23. Expositio quarumdam Proposilionum ex Epist. 
Pauli ad Romanos. Dedit Carthagine adhuc pres- 
bjter a. 394. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. 
IV, Bened. III. 

24. Exposmo Epistolss ad Galakts eodem circiter 



anno scripta. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. 
IV, Bened. III. 
2o.Expositio Epistolas adRomanosinchoatasuhidem 
fere tempns. Exst. in ed. Erasm, et Lovan. tom. 
IV. Bencd. III. 

26. De Mendacio cui Consentium liber a. 395. Exst. 
in ed. Erasm. et Lovan. tom. IV, Bened. VI. 

27. De Continentia liber in Ps. cxli, 3, 4, scr. c. 
a. 395. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. IV, 
Bened. VI. 

28. De diversis Qusestionibus LXXXIII, sive Bespon- 
siones ad Qusestiones LXXXIII. Has Augustinus a 
fratribus interrogatus, nuUo observato ordine, 
dictavit in Africa c. a. 390. Episcopas vero fa- 
ctus, eas colligi jassit, et unam ex iis librum fieri 
caravit a. 398. Exst. in ed. Erasm. et Lovan» 
tom. IV, Bened. VI. 

29. De diversis Qusestionibus VII libri duo. Qai pri- 
mi omnium sunt, quos episcopus scripsit Augtisti-' 
nus ad Simplicianum MedioL episc, qai S. Am- 
brosio suffectus est a. 397. Exst. in ed. Erasm, 
et Lovan. tom. IV, Bened. VI. 

30. Contra Manctis Epistolam, cui titulas FundO' 
menti liber scriptus circiter a. 397. Exst. in ed. 
Erasm. et Lovan. tom. VI, Bened. VIII. 

31 . De Agone Christiano a. 396 conscriptns. Exst. 
in ed. Erasm. et Lovan. tom. III, Bened. VI. 

32. De Doctrina Christiana libri qaatuor. Hos incho- 
avit circa a. 397 ; venim ad tertii libri caput ter- 
tium absolvit, tribusque quartum addidit a. 426. 
Exst. in ed. Erasm.^ Lovan., et Bened. tom. IIL 

[33]. Ad a. 398 referendi qnoque Contra partem Do- 
nati libri duo, quorum meminit Retract. i, 5. Sed 
non amplius exstant. 

34. De fide rerumy qusR non videntur. Hunc tractatom 
Erasmus et eam secuti Lovanienses tamqnam spu- 
rium et ex Augustini scriptis consarcinatam reje- 
cerant; Benedictini vero pro genuino receperont. 
Videtnr ad a. 399 referendus. Exst. in ed. Erasm. 
et Lovan. tom. IV, Append. Bened. tom. VI. 

35. Confessionum libri tredecim circa a. 400 scripti. 
Exst. in ed. Erasm.y Lovan., et Bened. tom. I. 

36. Contra Faustvm Manichseum DisputatUmes sea 
libri triginta tres. Opus absolatum c. a. 400, 
quod ad Hieronymum misit a. 404. Exst. in ed . 
Erasm. et Lovan. tom. VI, Bened. VIII. 

37. De actis cum Felice Manichseo libri duo sunt 
acta CoUaHonis quam cum eo habuit Augustinus 
Hippone mense Decembri a. 404. Exst. in ed. 
Erasm, et Lovan^ tom. VI, Bened. VIII. 

38. De natura Boni liber adversus Manichsos scr. 
post a. 404. &st. in ed. Erasm. et Lovan. tom. VI, 
Bened. VIII. 

39. Adversus Secundinum ManichsBum liber scr. a. 
circiter 405. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. VI, 
Bened. VIII. 

[40] Hic referendns esset, si exstaret, qaem contra 
HHarium quemdam virom tribunitium laicnm ca- 



«7 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



28 



tholicum scripsisse se testatar Retract. lib. ii, 

cap. 2. 
41. Qu3BStionum Evangelicanm XCVIII libri duo, 

qaos festinanter admodum scripsit Augustinus post 
^ a. 400. Exst. in ed. Erasm, et Lovan, tom. lY, 

Bened. III. 
«2. Annnotationes in Jobum, scriptse versus a. 400. 

Exst. in ed. Erasm, et Lovan. tom. IV, Be- 

ned, VI. 
43 Be Catechizandis rudibus iiber post a. 400 scri- 

ptus. Exst. in ed. Erasm, et Lovan. tom. IV, Be- 

ned. VI. 

44. De Trinitate libri qaindecim a. 400 inchoati, a. 
4i6 absolati. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. 
III, Bened. VIII. 

45. De Consensu Evangelistarum libri quatnor versas 
a. 400 scripti, quos inter scribendam libros de 
Trinitate composait. Exst. in ed. Erasm. et Lo- 
van. tom. IV, Bened. III. 

46. Gontra Parmenianif Donati in sede Carthag. suc- 
cessoris, Episiolam ad Tychonium scr. c. a. 400. 
Exst. in ed. Erasm, et Lovan. tom. VII, Be- 
ned. IX. 

47. De Baptismo libri septem eodem tempore adver- 
sus Donatistas exarati. Exst. in ed. Erasm. et Xo- 
van. tom. VII, Bened. IX. 

[46.] Sequitar in Betractationum serie, lib. ii, c. 19, 
proxime liber, cai tit. : Contra quod attulit Centu- 
rius a Donatistis, qui non exstat. 

49. Ad Inquisitiones Januarii libri dao, c. a. 400 
scr. Exst. in ed. Erasm.y Lovan., et Bened. 
tom. II. 

50. Dp Opere Monachonm liber jubente AureliOf 
episc. Carthag. c. a 400 scr. Exst. in ed. Erasm. 
et Lovan. tam. III, Bened. tom. VI. 

^i, De Bono conjugali liber ad^ersus Joviniannm a. 
400 scr. Exst. in ed. Erasm.^ Lovan., et Bened. 
tom. VI. 

52. De sancta virginitate liber scr. an. 401. Exstat in 
ed. Erasm.^ Lovan.y et Bened. tom. VI. 

53. De Genesi ad Litteram libri dnodecim a. 401 in- 
choati, absoluti a. 415. Exst. in ed. Erasm,, Lo- 
van. , et Bened. tom. III. 

. 54. Contra Litteras PetHiani Donatistss, Cirtensis vel 
Constantiniensis in Numidia episc, libri tres. 
Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. VII, Bened. 
IX. 

55. Ad Catholicos Epistola contra Donatistas, vulgo 
de Vnitate Ecclesix liber, qui a quibusdam non 
Augustini putatar, a Dupinio tamen ei asseritur et 
ad a. 402 refertar. Exst. in ed. Ersam. et Lovan, 
tom. VII, Bened. IX. 

56. Contra Cresconium Grammaticumf qui Petiliani 
causam defendendam sasceperat, libri quatuor, a. 
406 scr. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. VII, 
Bened. IX. 

Hoc loco subjungendi fuissent, si exstarent, li- 
bri tres subsequentes, quorum Augustinus memi- 
nit Retract. u, c. 27, 28, 29, scilicet, 



A [57.] Liber Probationum et testimoniorum contra 
Donatistas. 
[58.] Contra nesdo quem Donatistam. 
[59.] Admonitio Donatistarum de Maximianistis. 

60. Liber de Divinatione D^monum scr. inter a. 
406 et 411. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. III, 
Bened. VI. 

61. De sex quxstionibus contra Paganos expositis 
liber ad Deogratias presbyterum, c. a. 408 scr. 
videtur. Meminit Au^usftnus Retract. ii, 31. Inter 
epistolas editus est (olim 49, nunc 102] in ed. 
Erasm., Lovan., et Bened. T. II. 

[62.] Sequitur in Retract. lib. ii, 32, Expositio Epi- 
stolae S. Jacobi, quee non exstat. 

63. De Peccatorum Meritis et Remissione ac de Bapti- 
smo Parvulorum libri tres, ad. Marcellinnm, scr. 
a. 412. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, 
part. II, Bened. X. 

64. De unico Baptismo liber eodem tempore scr. 
Exst. in ed. Erasm. et Lovan, T. VII, Bened. IX. 

[65.] Quem post opus de unico Baptismo recenset 
Augusiinus ii, 35, liber de Maximianistis contra 
DonatistaSy jam non amplius restat. 

66. De Graiia Sovi Testamcnti liber ad Uonoraium 
scr. c. a. 412. Exst. in ed. Erasm.^ Lovan.y et 
Bened. T. II. 

67. De Spiritu et Littera liber ad Marcellinum a. 
412 vel413 scr. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. 
III, Bened. X. 

Q 68. De Fide et Operibus liber Msr. a. 413. Exst. in 
ed. Erasm. eiLovan. T. IV, Bened. VI. 

69. Breviculus Collationum contra Donatistas scr. 
sub iinem a. 411. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. 
T. VII, Bened. IX. 

70. Ad Donatistas post dictam Collationem liber forte 
sub init. a. 412 scr. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. 
T. VII, Bened. IX. 

71. De videndo Deo ad Paulinam liber. Exst. in ed. 
Erasm., lovan., et Bened. T. II. 

72. De Natura et Gratia contra Pelagianos liber a. 
415. scr. Exst. in ed. Erasm. et lovan. T. VII, 

• part. II, Bened. T. X. 

73. De Perfectione justitiae hominis ad Eutropium et 
Paalum, episcopos Gallicanos, liber aen epi- 

D stola scr. a. 415. Exst. in ed. Erasm. et Lovan, 
T. VII, part. II, Bened. X. 

74. De Civitate Dei libri viginti duo, ad comitem 
Marcellinum, quos aggressns est scribere xiuiius- 
tinus a. 413, post captam ab AlaricOy Gotborum 
rege, arbem Romam ; absolvit demum a. 427 vel 
428. Exst. in ed. Erasm. et lovan. T. V, Bened. 
VII. 

75. De Bono Viduitatis liber (seu epistola). Non 
meminit ejus in RetractationibuSy sed a Possidio 
in indicem relata est. Exst. in ed. Erasm. etlovan. 
T. IV, Bened. VI. 

76. Contra Priseillianistas et Origenistas liber a. 415 
scr. ad Paulum Orosium Hispanum. Exst. in ed. 
Erasm. et Lovan. T. VI, BeMd. VIII. 



29 



NOTITIA LITTERARTA IN S. AUGUSTINUM. 



30 



77. De Origvne animm ad Hieronymum. Vid. infra A libros recensait Augustinus Retract. lib. ii, c. 46. 



n. 92. 
78. Seqaitur in Retract, lib. ii, c. 46, liber ad £me- 

ritum, Donatistaram episc, qui hodie non exstat. 

Cf. n. 85. 86. 
[79.J De Ge8ti$ Pelagii contra adversarios Gratiae D. 

N. J. C. liber a. 416 seu 417 scr. ad Aureliam, 

episc Carthag. Exst. in Supplem. Vignerii T. I, 

p. 413 sqq. , et ed. Bened. T. X. 

80. De correctione Donatistarum liber ad Bonifa" 
cium tribunum ac demum comitem in Africa scr. 
c. a. 417. Exstat inter epistolas olim 50^ nunc 
189. ed. Erasm.^ Lovan. eiBened. T. I(. 

81 . De Prmentia Uei liber ad Dardanum in Galliis 
prsefectus scr. circa idem tempus. Exstat inter 



93. D$ Conjugiis adulterinis ad Pollentium libri duo, 
scr. a. 419. Exst. in ed. Erasm., Lovan,, et Be- 
ned. T. VI. 

94. Contra Adversarium Legis et Prophetarum libii 
duo, scr. a. 420. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. 
T. VI, Bened. VIII. 

95. Contra Gaudentium^ Thamuganensem epic. Do- 
natistarum, libri duo, eodem a. 420 scr. Exst. in 
ed. Erasm. et Lovan. T. \ll, Bened. IX. 

96. Contra Mendacium liber ad Consentium a. 420 scr. 
Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, Bened. IX. 

97. Contra duas Epistolas Pelagianorum libri qaa- 
tuor, ad Bonifacium I, episc. Rom., Zosimi suc- 
cessorem, scripti a. 420 vel paulo post. Exst. in 



__ — , ^ _- — __ ^ ^ 

epistolas (olim 57, nuc 187) edit. Erasm., Lovan. , " ed. Erasm. et Lovan, T. VII, part. ii, Bened. X. 



et Bencd. T. 11. 

82. In Evangelium Joannis tractatus CXXIV, quibus 
praehxa est Prxfatio incerti aactoris. Sermones 
sont ab Augustino pro concione habiti annis 41 6 et 
417. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. IX, Bened. III. 

83. In Epistolam I divi Joannis ad Parthos tractatus 
X, sub idem tempus scripU. Exst. in ed. Erasm. 
et Lovan. T. IX, Bened. III. 

84. De Gratia, Christi et Peccato Originali «mlra Pe- 
lagium et Calestium iibri duo, circa madium a. 
408 scr. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, 
Bened. X. 

85. De gestis cum Emerito Caesarece in Mai^ritania 
Donatistarum episcopo liber a. ^l^-^^el^^frfscrirH.-Q 

86. Sermo ad Caesariensis Ecclesiae j)/e6em' Emeritb* 
prmente habitus. Exst. in ed. Erasm. et /^vtm. 
T. VII, Bened. IX. ' • ' • - ; ' : : ' 

87. Contra Sermonem quemdam Arianorwn sine Au- 
ctoris nomine liber a. 417 scr. Exst. in ed. Erasm. 
et Lovan. T. VI, Bened. VIII. 

88. De Patientia liber vel potias Sermo scr. ut cre- 
ditur, ante a. 418. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. 
T. IV, Bened. VI. 

89. De Nuptiis et Concupiscentia ad Vaterium comi- 
tem libri duo. Prior scriptas est a. 418 exeante, 
secandus a. 420. Exst. in ed. Erasm, et Lovan. 
T. VII, part. II, Bened. T. X. 

90. Ltocutionum libri septem, c. a. 419 scripti. Exst. 
in ed. Erasm., Lovan. eiBened. T. III. 

91. Quaestionum in tieptateuchum DCLXV libri se- 
ptem, eod. a. 419. scr. Exst. in ed. Erasm. et 
Lovan. T. IV, Bened. III. 

92. I>e Anima et ejus origine libri quatuor a. 419 
et 420 scripti. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. 
VII,part. II, Bened. X. 

Cseterum scripserat Augustinm a. 415 ad S. 
Hieronjmum de Origine animx librum, qui inter 
epistolas exstat ordine 166 in ed. Bened., alias 28, 
simulqae alteram de sententia D. Jacobi apo- 
stoli II, 10 : Qitt offenderit in uno^ factus est^ om" 
nium reuSf epist. 167, olim 29. Utramque tamqaam 



98. Contra Julianum libri sex a. 421 scripti. Exst. 
in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, part i, Bened. X. 

99. Enchxridion s. Manuale ad Laurentium, de Fide, 
Spe et Charitate, scr . 421. Exst. in ed. Erasm. et 
Lovan, T. III, Bened. VI. 

100. De Curapro mortuis gerenda a. 421 scr. Exst. 
in ed. Erasm. et Lovan. T. IV, Bened. VI. 

101. De octo Dulcitii Quwstionibus liber scr. a. 422. 
Exst. in ed. Erasm. et Lovan. L. IV, Bened. VI. 

102. Regula ad servos Dei de tribus ultima (a), de 
qua dubitat Erasmus, licet indignam Augustino 
non judicet, asserunt plane Benedictini. Exstat in 
epistola 2H (alias 109), Sanctimonialibus ab ipso 
scripU Ti. -i^o Vel 424. Inde vero depromptam vi- 

*risque apiatam'fui8se dicunt. Ed. Erasm., Lovan.j 
et Pened. T. I. 
103,*©» ^atia'et Itbero Arbitrio ad Valentinum abba- 
tem $t monacnos ' *Adrwnetinos scr. a. 426 vel 427. 
Exst. in ed. Erasm. ei Lovan. T. VII, part. ii, 
Bened. X. 

104. De Correptione ei Gratia liber ad monachos item 
Adrumetinos a. 427 scriptus. 

105. Betractationum libri duo, in quibus Augustinxa 
opera sua XCIV, in libris CCXXX, recenset ad au- 
num usque 427, quo scripti sunt. Exst. in ed. 
Erasm.,, Lovan.y et Bened. T. I. 

106. De tiaeresibus liber intra a. 428 et 430 absola- 
tus. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. VI, Be- 

I> ned. VIII. 

107. Tractatuss. liber de IncamatimB Domini ad- 
versus Judaeos post librum de Hflp.resibu^ a Bene- 
dictinis ponitur. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. 
\UBened. VIII. 

108. 109. CoUaHo cum Maoeimikio Arianorum episcopo 
libriqne duo contra eumdem. Collatio habita est a. 
428, Hippone. Exst. in ed. Erasm. et lovon. T. 
VI, Bened. VIII. 

110. De Praedestinatione sanctorum liber ad' Pro«pc- 
rum et Hilarium scr. a. 428 vel 429. Exst. in ed. 
Erasm, et Lovam. T. VI, Bened. X. 

\M. De Praedestinatione Sanctorum liber secundus, 



(a) De reliquii vide infira n. 21, 22, in DubHs. 



31 



SUPPLEMENTDM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



32 



B 



Tulgo de Dono Perseverantiss nuncupatas ad eos- A 
dem scr. a. 428 vel 429. Exst. in ed. Eram» et 
Lovan, T. VI, Bened, X. 

112. Contra secundam Juliani mponsionem, opits tm- 
perfectum sex libros complectens scr. a. 428 , vel 
429. Exst. in VignerU Supplem. T. II, Bened. 
ed.X. 

113. Speculum ex utroque Testamento snb a. 427 
scrip tum, et a Posstdio in IndicuU) et Vita Augu- 
stini memoratum. Exst. in ed. Erasm. et Lovan, 
T. III, Vignerii Suppl. I, Bened. III. 

114. Examinationes in Psalmos Davidis CL. Exst. in 
ed. Erasm. et Lovan. T. VIII, Bened. IV. 

115. Epistolae numero GCLXXI, juxta ordinem chro- 
nologicom a Benedictiois in IV classes dispositee. 
Prima classis eas 3ontinet quas Augustinus nondum 
episcopns scripsit ab a. 386 ad 393. Secanda, 
qnas ab eo tempore scripsit ante CoUationem 
Carthaginensem cam Donatistis habitam eidetectam 
in Africa Pelagii heeresin, i. e. ab a. 396 ad 412. 

.Tertia, quas ab eo tempore ad obitum scripsit, 
nempe ab a. 51 1 ad 430. Quarta, eas quarum tem- 
pus minas compertum habetar, qaas tamen om- 
nes ab Augustino jam episcopo scnptas esse cer- 
tam est. Augustini epistolis antea vulgatis paucse 
hactenus ineditffi accesserunt in ed. Benedictino- 
mm. Exst. in ed. Erasm., Lovan., eiBened. tom,II. 
Plnres aatem jamjam inter epistolas leguntur, 
quas tamquam libros Augustinus in Retract. recen- 
suit, quas suis locis notatas Yidebis^^-. . .. : 1 ' 

116. Sermones. Horum varise exstant coliectiones, 
qnarum quinque sequentes (prfleter Sermones ad 
praires in Eremo) prodierunt ib ei).* Erat^ Bas. 
1529,tom. X. 

{• De Verbis Domini svre de FirMs EvangeJMf 
Sermones LXIV. Ex his Sermo 14, Eradii pres- 
byteri est; 19, Maximi Taurinensisj 28, S. Am- 
brosii Mediolanensis episcoph 

2o Le Verbis Apostoli Sermones XXXV. Ex his 
Sermo 25, Maximi est ; inter Ambrosianos nonns* 

3® Eomilix L, in quibus varia Scripturas loca ear- 
plicantur et Loci communes tractantur. Harum 
qnarta exAm&rosu scriptis decerpta. 
Collectiones istffi tres antiqaee sant, ante annos 

qnippe 800 Jhctse, Augustino tamen nequaquam ^ 

feqnales. Duse sequentes autem snmma incuria 

adornate sunt ab ed. Amerbachiance curatori- 

bns, nempe : 

4« Sermones de Tempore CCLVI, ex qnibns plu- 
rimi alios prce se teont auctores. Sermones yero 
87, 215, 255, spurii habentur. Sermonem 191 
Augustino abjudicat PhU. Labbeus. Eorum vero 
nonus est Sermo Bemardi; 11 jlfaasimatribaitur ; 
15 Severiano nti et Fulgentio ascribitur ; 33 S. Leo- 
nis est ; .37 Maximi ; 48 ex HUario^ Ambrosio et 
Augustino hinc inde desumptas est : 68 S. Leonis 
est ; 68, 77, 117. S. Am&rosii; 118 Maximini\ 120 
Eusebio tribuilnr ; 125 idem fere est ac Symbolum 
Damaso inscriptum inter Opera S. Eieronymi ; 128, 



Maasimum; 130 Ckrysostomum auctorem habet; 
136, 138, 156, 176, inter Eusebianos habentnr ; 
177 S. GregorU est ; 173 ex ejusdem scriptis de- 
sumptus; 226, 228, 229, 242, ex Ambrosii scri- 
ptis. 

5* De Sanctis Sermones LI, ex qnibus Sermones 
1 et 18 Fuigentio ascribunt nonnulli ; sermo 22 e 
Petro Ravennatensi decerptus est ; 26 inter Am- 
brosianos reperitur ; 27 Maximi est ; 30 et 31 spu- 
rii snnt, posterior inter Ambrosianos habetur, nti 
et sermo 33 ; 35 Fulberti est ; 36, Eusebii episcopi; 
37, Alcuini presbyteri, ex variis tamen consarci- 
natas ; 47 etiam S. Leoni tribaitur. 

6<* Sermones alii XVII, ex qaibas sex de Tem- 
pore^ septimas de Verbis Apostoli, decem de Sanc- 
Os in editione Parisiensi 1531 primum editi. 

7o Sermones IV, videlicet de Jacob et Esau, in 
festo S. Vincentiiy in Proverb. xiii, in Parabolam 
SeminantiSy et in illad Math. xvi, Qui vtdt venire 
post mCy etc. Hi primum prodierunt (cum tractatu 
in Orationem Dominicam) in ed. Basil. 1556. Qui- 
bas accesserunt in ed. a. 1569. 

8o De Z>iversis Sermones XLIII. 

9** Fragmenta Sermonum S. Augustini XXVII, 

ex JBMD^jijiii abbatis Thesauro seu Coliectionibus, 

adFrodoR virginem, atque ex Commentariis F/o- 

ri, Lngdumensis Ecclesise diaconi, in Epistolas 

Pauli, ex yerbis Augustini sub Bedss nomine inter 

^os opara.Qt seorsim etiam impressis. 

: .W iOriSeimifies de diversis GXXIII, a Lovanien- 

^sibus*^a.'l571 tomoX editi, annnmeratis preedictis 

^rxQQnibjU XL|IL Ex his plarimos supposititios 

/esb^e jTii^ar.^ilisl Lovanienses. 

'if^' BomtUaB Xly a Parisiensibus editse a. 1614, 
ex mss. Garthusianis^ atque ali» XIII, ex mss. Pi- 
thoeanis. 

12<> Sermones XL de variis argumentis a Jacobo 
Sirmondo Jesuita primum ediU cum notis Paris. 
1631, in-8, «quoram nonnullos, ait And. Rivetus 
ut nolim negare Augustinum auctorem habere, 
maxime qui in Indicalo Possidii namerantur, alios 
taraen, qui e monachorum cryptis prodierunt, pa- 
tietur editor apud nos esse suspectfle fidei, donec 
probationibus dignioribns nobis commendentur. » 
Inter hos autem XL Sermones habentur Ilomilise 
illse XIII saperius commemoratse. 

iZ^ Sermones VI Ronue primum editi a. 1614. 
a Joan. Bapt Maro Romano, S. Angeli in Foro 
Piscinm Canonico. 

Quatuor posteriores Sermonum Collectionss re- 
cudit Vignerim parte i SuppL ; parte vero ii alios 
XLVI, hactenus ineditos atqae ex diversis Biblio- 
thecis depromptos, addidit. 

Csetemm in prsecedentibns Sermonibus notari 
debety non raro evenire, ut idem Sermo in diversas 
Sermonnm Collectionibns bis vel forsan sspins 
numeretur : quamplurimi vero ex aliis Augustini 
scriptis excerpti sunt Sennones ex hisce aliquot 
sporios obiter notavimns : at cnm longe accoratius 



33 



:St* 



NOTim UTTERARIA IN S. AUGUSTIMUM. 



34 



B 



a prffistifariiil Beaedietifii, nos Ceasuram Sermo- A 
num ab iis latam in compendio exhlb^re ^se fore 
arbitrati sunius (a)r Sermones itaqoe omnes qui- 
bus tomus V absolTitur (de quo vide infra ad ipsius 
editionis commemorationem ) -in (piatuor classes 
redegerunt, de ^ipturis Vet. et Novi TesiamenH^ 
de Tempore, de SanctiSf et de Diversis : quibus ac- 
cessit quintus Ordo tmmmum dubiofum; cum non- 
nisi aperte supposititii in Appendicem rejecti sint. 
Clanes ists qainque, Sermones complectnntur 
CCCXCIV, prstef Fragmenta. In appendicem re- 
jiciuntur, tamquam certo certius spurii, Sermones 
CCCXVII, ex Coilectionibus supra memoratis hinc 
inde selecti ; nimirum ez yulga^i Coliectione Ser- 
monum de Verbis Domini (vid. supran. 1<>), Serm. 
3, U, 19, 20, 22, 28, 34, 47, 52, 54, 58, 17, 58; de 
Verbis Apostoli (d. 2o). Sorm. %\, 25, 26, 34, [35^ 
Homiliarum L (n. 3o). Sermo 2, 3, 4, 6-iO, 12, 
15,16, 21, 22, 26, 30,31,33, 35,39, 45-48; de 
Tempore(n. 4**), Serm. 1, 2, 3 et omnes [reliqui, 
prsler quintum, 12, 16, 19, 20, 23, 25, 27, 28, 30, 
31, 32, 34, 39, 42. 45, 49, 50, 52, 72, 74, 94, 96, 
107,109, 110, 113, 119, 135, 139, 140, 141, 143- 
149, 151, 155, 160, 164, 165, 170, 174, 186, 187, 
196,205, 212,214, 220, 234-237, 245,1246,254, 
256. Sermones de Sanctis (n. 5«) omnes spurii 
sunt, preeter quartum, 12, 17, 23, 24, 42,. 45, 48, 
50, 51. Inter Sermones XVft (de quibus n. &>} 
sporii sunt 1, 2 (qui pars est Sermonis 51 in Col- 
lectione Benedict.), 7 ( pars Sermonis 361), 35, q 
36 (pars Sermonis 279), d8, 65, 96, 97, 98, 99, 118 
( pars Sermonis 325 ). Ex Sermonibus LXXVI, ad 
fratres m Eremo commoranteSf etc., nonnisi sex 
in tomo V exhibent Benedictini, reiiquot in se- 
quenti. Ex his sex, spurii sunt tres^ qui in vulgari 
Sermonum istorum coUectione locum obtinent 56, 
70 et 72. Ex Sermonibus ab Rieron, Vignerio edi- 
tis Supplem, parte i, spurii sunt 3, 4, 5, 13, 14, 
15, 17 18. In parte u spurii sunt 1, 2, 8, 10- 
14, 20, 23, 25, 26, 27, 29, 34, 36-39. 
Denique rejecti sunt a Benedictinb inter Ser- 

mones tom. V iibri aliquot ab Erasmo et Lovaniinsi- 

bus intes tractatus repositi ; nimirum : 

Ml. DeEpicurxis et Stoicis in Act. xvii Apost. tra- 
ctatus non omnino malus^ juxta Erasmufn in cen- ^ 
sura huic prsiua, sed nihU aut qmm minimum 
habens Augustini. Contra Benedictini judicant ; et 
omnino bonum Sermonem^ et nihil habentem nisi 
Augustini, EJus meminit Possidius in Indiculo 
cap. 1 . Exstat in editione Erasm. et Lovan, tom. 
VI; Bened. V, serm. 150, otess. 1. 

118. In iilud Exod. m, 14, Ego sum^ qui sum^ scili- 
cet, de rubo, in guo flamma erat^ et rubus non com' 
burebatur. Hic tractatus in Erasmiana quidem edi- 
tione incerti auctoris esse prsnotatur : at in lllim' 
tner. et Lovan. tribuitur Augustino. Benedictini vero 



inter dubios parnm abfuit, quin reponerent. Ibid. 

serm. 7. 
119. De decem Chordis liher seu sermo a Possidio 

notatus in indice c. 8, atque ab Eugippio et Floro 

citatus. Ibid. serm. 9, Erasm. et Lovan, tom. IX. 
itO. De Pastoribusi Uterque ad Ezech. cap. xxxit. 

121. De Ovibus hbid. serm. 47 et 48 contra Donat. 

122. De Convenientia decem plagarum et decemlpras" 
ceptorum. Ibid. serm. 8. Hujns quoque meminit 
Possidius in Ind. c. 9, et ipse Augmt. in ps. lxxvii, 
n. 27. Fragmentum repertum est inter Eugippii 
Excerpta in ms. Regio et Victorino. 

§ II. Scripta deperdita. 

Preeter illa, quse passim indicata sunt n. 21, 33, 40, 
48, 57, 58, 59, 62, 65, 78, aUa diligenter enotavit 
Guil. Cooe, scilicet : 

1. Contra Paganos libri tres, et Exhort. ad eosdem. 

2. De Sacriliciii spiritualibus contra Manichasos. 

3. De Sacrificio vespertino. Qui tractatus fortasse non 
alius est, qnam sermo ejusdem tituli ordine 34S, 
ed. Bened. ex Sirmondianis (olim 8us), in quo oz- 
plicatur initium Evangelii Joannis. 

4. De Die Domini secundum Sophoniam prophetam 
contra Manichwos. 

5. Tractatus diversi contra Arianos. 

6. Ad Primianum. Donatistarum Carthaginens . 
episc. Commonitorium. 

7. De Traditione in persecutionibus et de falso Bapti^ 
smate cotUra Donatistas libri tres. 

8. De Baptismo contra eosdem hhw. 

9. AdMercatorem episcopum contra eosdem. Primum 
quidem prodiit in editione Benedictinorum ex per- ^ 
vetusto cOdice monast. S. BertiniinBelgio Augustini 
j^sistola (ordine 193) ad Mercatorem, enm pro- 
cul dubio, cul Mario praBuomen fuit, anno circiter 
418 scripta, quam recensuit Possidius in Indic. 

c. 4, ejusdemque tertiam partem transtulit Augu- 
stinus in librum de octo DulcitU Qussstionibus , ( de 
quo supra n. 101). 

10. De Charitate tractatns diversi. 

11. Prindpia Geometriae^ Arithmetices, et Philoso- 
phiae. 

12. Epistblae, Sermones et Tractatus plures, qnorum 
mentio habetur in Ind. Possidii^ apud Bedam, 
ipsum Augustinumt et alibi. 

§ III. Scripta Dubia, SuppoBititia, Spuria. 

1. De symbolo s. Regula fidei ad Catechumenos li- 
bri vei potius sermones quatuor. Exstant in ed. 
Erasm, et Lovan. t. IX, Bened. VI, osque ad n. 8. 

2. Sermo de quarta Feria^ sive cultura agri Domi- 
nici, 

3. De Cataclysmo seu diluvio. 

4. De Tempore Barbarico sive in tempus persecutionis 
Barbarorum. 



(a) Commodenobisdatum fuit hoc loco diligen- Caveum et Oudmum haec ex Benedictinis ezcerpse- 
tiam auctornm Magn» Bibl. Eecles. CoUm.f qui povt runt, in usum nostrnm convertere. 



' 35 



SDPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



n 



5. De novo Cantico et de reditu in cctlestem patriam 
ac viae periculis, sermo ad Catechumenos. 

6. Sermo de Disciplina Christiana. 

7. Sermo de Utilitate Jejunii. 

8. Sermo de urbis excidio, 

Quee sequuntur, usque ad n. 15, eistant in ap- 
pend. tomi VI ed. Bened, n. 9, iO, II, tom. IX ed. 
Erasm, et Lovan. 

9. Sermo de contemptu mundi, Incerti auctoris. Item 
Sermo de Vanitate saeculi, qui ferme totus habetur 
in tractatu de Rectitudine catholicx conversationis, 
de quo iufra n. 61 • 

10. Sermo De Bono disciplinaB. Melch. Goldastus ab 
Uaiminsfeld asseruit Valeriano Cemeiiensi apud 
Alpes maritimas episc. ssec. v, ejusque etiam no- 
men praeferunt fragmcnta hujus opusculi in vetu- 
sto codice Colbertino reperta. 

It. Sermo de Obedientia et Humilitate, 

12. Tractatus de Charitate, s. de verbis psalmi, Terra 
dedit fructum suum, 

13. De Oratione et Eleemosyna tractatus (seu potius 
fragm. majoris operis) ab Hieron, Vignerio editus 
tomo II Suppiem. 

14. De Generalitate eleemosynarum, 

15. Sententix MisceUanex. Hsec omnia incerti sunt 
auctoris, nec Augustinura sapiunt. 

16. De Creatione primi hominis, Totus insertus est 
hic liber in tractatu de Spiritu et Anima n. 67. 
Reperitnr inter Opera Ambrosii sub tit., IVactatus 
de Dignitate primi hominis ; et inter Opera Alcuini 
cum tit., Cogiiationes B, Albini Levitx in haec Ge- 
neseos verba, Faciamus homiuem ad imaginem no- 
stram, Ezst. in ed. Erasm, et Lovan, tom. IX Ap- 
pend. 

17. De Arbore scientiae boni et mali. Exst. in ed. J5- 
rasm,^ Lovan., et Bened, t. IX append. 

Sequentia, usque ad nnm. 23, exstant in ap- 
peud. Lom. I ed. Bened, 

18. De Grammafica liber. 

19. Principia Dialecticx et Rhetorices, Libri tres. 

20. Categoriae dccem ex Aristotele decerptx. Quatoor 
isti tractatos, qui Augustino in prsecedentibus edi- 
tionibus ascripti erant [Erasm, et Lovan, t. I) a 
Benedictinis in appendicem rejectis spuriis ac- 
censentur (tom. XI). 

21 . Regulae Clericis traditae fragmentnm. 

22. Regula secunda. {Tertia est genuina, vide supra 
n. 102.) Exst. in ed. Erasm, et Lovan. tom. I in 
append. 

23. Liber de Vita Eremitica ad sororem, quem non 
edidit Erasmus. Exstat in append. t. I ed. Lovan 
et Bened. JElredi Rievallensis est (qui ssec. xii 
vixit) juxta Lucam Holstenium. Tertia circiter pars 

-in Operibus Anselmi, scii. Medit. 15, 16 et 17 
exstant. 

Quffi sequuntor, osque ad n. 26, in append. 
tomi II ed. Lovan, et Bened, exstant. 

24. Epistolae XVI mutuse S. AugusHni et pape JBont- 
facU I brevisaiin», qoas antiqoas esse £atetar J^roi- 



B 



A mus, sed iiu^usftno abjndicat; quod judicium Bel- 
larminus et Lovanienses secuti snnt. 

25. Episiola ad Demetriadem. Pelagii est, ut ipse 
Pelagius fatetur in suis ad Innocentium papam 
litteris. 

26. Epistol» mutnse SS. Augustini et Cyrilli de 
magnificis admirandisque S. Hieronymi virlutibus 
et miraculis. Supposititiae. 

27. Altercatio seu Collaiio S. Augostini com Pascen- 
tio Ariano Hippone habita, prsesente Laurentio 
judice delecto a PascentiOy viro spectabili. Non 
est Augustini. 

28. De Mirabilibus S. Scripturae libri tres. Incerti 
auctoris, qui post a. 700 vixisse perhibetur. Exst. 
in ed. Erasm. tom. III, Lovan. et Bened. ibid. in 
append., ubi et sequens. 

29. De Benedictionibus ptUriarchae Jacob opusculum. 
Decerptum est ex S. Hieronymi Qusest. Hebr. in 
Genes. et Moralibns Gregorii M, et Alcuinum auc- 
torem habet. 

30. Quaestiones Vet, et N. Test, in tres partes divi- 
see, quibus qoartum superaddideront, XXV Qose- 
stiones complexam, sed sporiam Lovanienses, 
Hilario 'diacono adjudicantes. Exst. in append. 
tomi IV ed. Lovan, et tomi III Bened. 

31. In Apocalypsin D. Joannis Expositio sive Homi- 
lise XVIII. Fortasse Tychonii Afri Donatistee. No- 
tse sunt ex Victorino, Primasio et Beda collectiB. 
Exst. in ed. Erasm. tom. IX, Lovan. ibid . in ap- 

C pend., eiBened. III. 

Quse sequuntur, usque ad n. 65, exstant in ap- 
pend. tomi VI ed. Bened,, prseter Sermones ad 
Fratresin EremOy aliosque de quibus supra 9-15. 

32. Liber Sententiarum s. Quaestionum XXI, ex Au- 
gtistino aliisqoe nollo ordine ab auctore aliquo 
imperitissimo collectarom. Exst, in edit. Erasm. 
etLovan. tom. IV in append., ubi et sequens. 

33. Quaestionum LXV Dialogus ex variis Augustini 
libris maxiiham partem congestos. 

34. Liber de Fide ad Petrum diaconum, olim inter 
opera Augostini impressus, ab Erasmo vero pri- 
mum ei .abjudicatus. Pulgentii est Ruspensis epi- 
scopi. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. III in 
append., ubi et sequens. 

^ 35. De Spiritu et Anima liber. Continet Dicta et 
Collectanea ex moltis et diverais auctoribus ex- 
scripta. 

36. De Amicitia. Nonnisi Epitome est trium librorum 
iEIredi Rievallensis de eodem {argumento. Exst. 
in ed. Erasm, et lovan. tom. IV in append., ubi 
et sequens. 

37. De Substantia dilectionis et amoris liber. Duo li- 
bri in unum confusi. Anctores ignorantur. 

38. De diligendo Deo Uhev, qoi et Meditationum in- 
scribitor. Conflatus est item ex variis libris Hugo- 
nis Fictoritii, Bemardi et Anselmi Exst. in ed. 
Erasm. et Lovan. tom. IX in append., usque ad 
n. 4b8. 

39. SoHloqvdum anms ad Deum, liber. Ab auctore 



37 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



98 



incerio ex Aagustino non modo, sed aliis etiam A 
aactoribas, veluti ex Hugonis Victorini iibro de 
Arra Animae collectus . 

40. MeditaUonum liber. Lovanienses inter genuinos 
Augusiini fetus reliquerant, neque de eo aliud 
pronuntiaverant, quam quod anlea dubitans in- 
certusque Erasmus dixerat, auctorem esse vel Au- 
gustinum, vel qui ejus iibros non indiiigenter ie- 
gisset. Collectus est potissimum ex Anselmi scri- 
ptis ab auctore xii sasc, nec non ex Joannis ab- 
batis Fiscamensis opere. 

41. De Contritione cordis liber. Auctor ssec. xii 
consarcinavit ex Anselmi et Hugonis de S. Victore 
operibus. 

42. Manuale. Opusculum ex variis antiquioribus et 
saec. XI scriptis collectum : Augustino, Cypriano, '^ 
Gregorio et Isidoro, Anselmo, Bernardo, etc. 

43. Speculum sive Manuale, ut in aliquot codicibus 
inscribitur : et in cod. Bibl. Hernardinorcm Pari- 
siensis habetur sub titulo : Libellus catkolicas /l- 
det, alterumque adjunctum habet opusculum. 
Haec autem duo opusccla nihilo diversa sunt a 
part. I, II Confessionis Fidei^ quae cura Pet. Franc, 
Chif/letii Jes. sub Alcuini nomine prodiit. Certe 
auctor seec. xii non antiquior. 

44. Speculum peccatoris. Incerti auctoris est et ssec. 
XII uon excedit. 

45. De triplicihabitaculo Mher, Iuc«rti nec ineruditi 
auctoris. 

•46. Scala Paradisi, Est Guigouis seu Ouidonis stec. q 
xii. 

47. De cognitione verx Vitse. Honorii Augustodunen- 
sis putatur. 

48. De Vita Christiana. Liber est Fastidii Britanni. 
40. Liber exhortatorius^ vulgo de Salutaribus docu- 

mentis ad quemdam comitem. Paulino Aquileiensi 

seu Forojuliensi patriarchae, qui ssec. vui vixit, 

haud iujuria asserunt. Exst. in ed. Erasm, et Lo.. 

van. tom. IV in append. 
50. De iuodecim Abusionum gradibus, Cypriano 

seque ac Augustino falso tribuitur. Auctor igno. 

ratur. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. IX, ap- 

pend. 
bl. Tractatuis de' septem Vitiis et septem Donis Spi-' 



Augustino primum in onmibus operum illius edi- 
tionibus; deinde S. Leoni papse in ed. Psris. 
1511 ; postea S. Ambrosio Med. ep. in ed, Rom. 
1585, in qua ad Simplicianum inscribitur; deni- 
que et S. Isidoro Uispalensi in ed. Matrit. 1599, 
et Paris. 1601. Sed plurimum decepit Sigebertus 
Gcmblacensis de Vir. ill. c. 55, deceptus ipse falsa 
vet. aliquot codd. inscriptioue, qui nomen Isido- 
ri habere dicuntur. Exst. in ed Erasm. et Lomn, 
tom. IX, append., ubi et sequens. 

53. Dc Sobrietate et Castitate, Ignoti auctoris, sed 
antiquus liber et elegans, judice Dupinio. 

54. De vera ac falsa Pomitentia ad Christi devotam, 
Totus fere hic iiber cum Augustini nomine in De- 
creta Gratiani et in Sententias Petri Lombardi 
translatus est. Tribuerant postea eidem Petrus- 
Blesensis, Vincentius Bellovacensis et Thomas Agta- 
nas. Inter recentiores de auctore a Trithemio inde 
disceptatnm est. Yicit tamen probabilior sententia. 
auctorem esse ab Augustino diversum. Exst. in 
ed. Erasm. et Lovan, tom. IV append. 

55. De Antichristo, Plerumque Alcuino tribui solet. 
inter cujus opera integer, hic vero et apud Raba- 
num Maurum imperfectus exstat. Sfficulo nono 
asserendus videtur. Exst. in ed. Erasm, et Lovan, 
tom. IX, append. 

56. Psalterium^ quod matri suse composuisse fertur 
Augustinus. Sed in ms. cod. Regio 4373 inscribi- 
tur: B. Joannis papas factum apud Viennas. Hic 
autem Joannes creditur esse nomine XXII. Exst. 
in ed. Erasm, et Lovan, tom. IX, append., usque 
adn. 61 . 

57. Cantid Magnificat Expositio. Ex Uugonis Victo- 
rini tractatu in hunc hymuum decerpta. 

58. De Assumptione B, Marix yirginis liber seu po- 
tios sermo. Auctoc creditur Fulbm^tus CarentensiSf 
qui ineunte ssc. xi vita functus est. Alii codd. 
Ambrosii Autperti (saec. viii) nomen preferunt. 

59. De Visitatione infirmorum libri duo. 

60. De Consolatione mortuorum libri s. sermones duo, 
ex Joanne Chrysostomo forsan decerpti. 

61. De Rectitudine catkolicw conversationis. Exstat 
in lib. II Yitae S. Eligii, Noviomensis episc. per 
S. Audoenum Rothomag. descriptse. Alii tamen ex 



ritus sancti, Hugonis Yictorini. Primus edidit in- D ipso Eiigio (s«c. viii) et Cxsario Arelatensi (scec; 
ter Sanctorum Patrum Monumenta Paris. 1634 vi) collectnm volunt. 



Guil. Camerarius Scotus Congreg. Oratorii pres- 
byter. Theol. D. Paris., cum Augustino non ab 
antiquis mss. codicibus, sed tantum a multis vi- 
ris doctis tribui dicens. Inde recepit Vignerius 
Supplem. tom. I. Sed quia inter opera Hugonis 
vulgo occurrit ibidemque alius affinis ei, et pars 
quasi qusedam ejusdem, inscriptus: De septem 
Peccatis mortalibus : contra quas valent Orationis 
Domitiicx septem petitiones reperiatur, omisere 
Benedictini, 
52. De Conflietu Vitiorum et Virtutum, Ambrosii 
Autperti est ssec. viii scriptoris. Hoc opuscnlum 
qaatuor antiquis Ecclesise doctoribus tributum: 



62. Sermo de Symbolo. Integre collectus ex Symbolo 
Rufini Aquilei. presb. ex Homiliis S. Cxsarii papce 
et Yvonis Carnotensis (saec. xi et xii). Insuper etiam 
complectitur totum Sermonem 242, qui exstat in 
append. tom. Y ed. Bened, membratim dissectum. 

63. Sermo in pervigilio Paschx de esu agn. Reperi- 
tur etiam inter S. Hieronymi snpposititia. 

64. Sermo in Ps, xii, ad Neophytos, qui et Hiero- 
nymo falso tribnitur. 

65. Sermones tres de Ritibus et Mysterio Baptismatis. 
Hoc primns evulgavit Sirmondus in append. post 
Sermones XL, sed minime Augustini essa arM- 
tratur. 



39 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



40 



B 



Seqaentia usque ad an. 77 in append. tom. VIII, A 
ed. Bened, 

66. Adversus quinqtte hsereseSfSeiiconiraquinquehO' 
stium genera iractatus, sciiicet adversus Paganos, 
Judeos, Maniciiseos, Sabeliianos, et Arianos. Hunc 
Erasmus hominis eruditi, arguti et facundi esse 
censuerat, non tamen Ai^gustini^ nisi forte, ait, 
juvenis scripserit. Juyustino sine cunctatione ad- 
judicant BellarminuSy Lovanienses, aliique. BedcB 
auctoritate. Exst. in ed. Erasm. et Lovan, tom. VI. 

67. Contra JudsBOS^ Paganos et Arianos. Sermo alias, 
ut videtur, ab illo, qui in Indicalo Possidii legitur, 
et quem ideo vere Augustini esse judicat Bellar- 
minus : nam auctor istius ezscripsisse videtar S. 
Crregorium tum in exordio, tum queedam ejusdem 
alia cap. 17. Ezstat in ed. Erasm. et Lovan, T. VI. 

68. De Altercatione Ecdesise et Synagogae dialogus. 
auctoris ssec. XIII vel xiv, nam Joannis Scoti oo- 
ffitaneum se fuisse testatar. Exst. in ed. Erasm, et 
Lovan. tom. VI in append. 

69. De Fide seu unitate Trinitatis adversus ManicksBOS 
liber. Hunc ex vetustissimi codicis Corbeiensis 
anctoritate Evodio Uzalensi, in Africa episcopo, 
asseniit Joc. Sirmondus Hist. Prffidest. c. i. Exst. 
in ed. Erasm. et Lovan. T. VI. 

70. Commonitorium (vulgo S. Augustini episc. Eccle* 
sisB catholicse) quomodo sit agendum cum Manichseis^ 
qui convertuntur. Sub Augustini nomine valgatum 
est in append. ad T. X ed. Paris. 1586. Scri- 
ptum antiqaissimam est, quod Dupinius concilii q 
alicujus Africffi constitutionem putat. 

71. Contra Felicianum ArisinvLm de Unitate Trinitatis . 
liber ad Optatum. Pronuntiavit oiim Erasmus non 
esse probabile, hunc libram esse Augustini (cajus 
in Retractationibus non meminit). Dissimulata 
vero Erasmi censura libram istam Lovanienses 
inter genninos Augustini fetus reposuerunt, Bedss, 
Lanfranci^ Akuini et Petri Lombardi fere auctori- 
tatibus ducti. Fortasse Vigilii Tapsensis est. Exst. 
in ed. Erasm. Lovan. T. VI. 

72. Qusestiunculse de Trinitate et de Genesi, qu» ex 
Alcuino descriptffi sunt. fixst. in ed. Erasm. et 
Lovan. T. III, append. 

73. De Deitate et Incamatione Verbi ad Januarium 
libri dao, coUecti ex Origenis opere inpl 'Apx«^v ^ 
juxta versionem Rufini Aquilei. presb. Exst. in 
ed. Erasm. et Lovan. T. VI, append., usque ad 
n. 76. 

74. De Trinitate et Unitate Dei liber. Distinctus olim 
fnit in capita 13, qaorum 9 posteriora totam fere, 
sed contractum et interpolatum S. Augustini librum 
contra Sermonem Arianorum continebant. Capita 
aatem priora quffistiones aliquat dialogi Pauli 

(a) In Hipponensi Bibliotheca magnam, immo pene 
omnium Iibroram Aognstini sapellectilem ftnsse^ 
qaffi flammas etiam ac rapinas Wandalornm evi^rit, 
multa, cum Augustini, tum aliorum loca testantnr, 
et postremum quidem, hoc, qnod Possidius ad illius 
intnitum indioem scriptorum Augustinianorum com- 



Orosii (qui exst. in append. T. VI) decurtatas et 
depravatas referunt. 

75. De Essentia Divinitatis liber unus. Non Aagastino 
tantum, sed multis aliis, Ambrosio, fiieronjmo, 
Anselmo, Bonaventurffi tributus. Prima et maxima 
parsex Eucherii Lugd. ep. opere de formutis spi- 
ritualis intelligentise sumpta. 

76. Libellus seu dialogus de Unitate sanctse Trinitatis. 
Ignoti sed antiquisaimi auctoris. Exst. in append. 
ed. Parift. 1589. 

77. De Dogmatibus Ecclesiasticis liber Gennadii Mas- 
siliensiSy cujus sub nomioe seorsim etiam edidit 
Geverh. Elmenhorstius Hamb. 1614, in-4'. Exst. 
T. III ed. Erasm. et Lovan. in append. 

78. Sermo de Rusticiano subdiacono. 

79. Contra Fulgentium Donatistam. Non Auguslini, 
sed vetustissimi tamen auctoris, utpote qui conci- 
lium illud Carthaginense contra Cfficilianum vide- 
rit. Exst. in ed. Erasm. et Lovan, T. VII, in ap- 
pend. part. i; Bened. IX, append. 

80. Hypomnesticon contra Pelagianos et Ccelestianos 
libri sex Sixto III P. R. (a. 432). Gamerius Je- 
suita, alii cum Sirmondo, Mario Mercatori tri- 
buunt. Exst. in ed. Erasm, et Lovan. E. VII, ap- 
pend. p. II ; Bened. X, append., ubi et dao se- 
qaentes. 

81. De Prsedestiitatione et Gratia liber, a-nonnuUis 
Fulgentii Ruspensis ep. creditus, ab aliis utroque 
et Augustino et Fulgentio abjudicatus. 

82. De PrsedmHnatione Dei libelius, ignoti auctoris. 

83. Hymnus : Te Deum laudamuSy Ambrosio et Au- 
gustino simal tribui soiitus, de cujus auctore certo 

. nihil statui potest. 

GAPDT III. 
Varim editiones operum S. Augustini. 

PRO(EMIDM. 

Haud opus esse puto rei litterariiv et ecclesiasti- 
cffi historiffi studiosis, ut de ratione, qna tot tanta- 
que, quibus Augustjni seripta comprehenduntur, 
volumina ab ipsius inde auctoris manu propagata et 
ad typographiffi salutaria tempora servata fuerint 
sedulo disqairant : siquidem jam sua fttate cum fama 
ejus scriptorum exemplaria omnem pene orbem per- 
vagata essent, et post obitam ejus nequaquam ces- 
sante eorom usu non defaerint, qui et conservandis 
et multiplicandis assidue stnderent (a). Observat 
Fabricius (6), sfficnlis aliquot ab excessu ejus elapsis, 
tanto in pretio fuisse illa momimenta, ut eorum 
causa, «lun in Hispania exemplaria deessent, circa 
a. 6o0, Taio Cffisaraugustanus episcopus Romam 
mitteretur. Sequioribus antem temporibus com bo- 
nffi litterffi lumen suom benignum plane abscondis- 

posnerit ; de qnibus omnibus adeant, qui tanti pu- 
tant, Engelberti Klupfelii disp., anet quomodo Biblio' 
theca S. Augustini incolumis servaia fiterit in excidio 
Hifp. 430, insertam ejusd. Vet, Bibl. Ecclesiasticse, 
vol. 1, part. I (Friburgi Brisg. 780, in-8'). p. 183, sqq. 
(6) In Bibl. Lat. T. II, 1. iv, c. 3, ed. Ven., p. 353 



ftl 



NOTITIA LFTTRRARIA IN S. AUGUSTINUM. 



42 



sent, hiyus tamen libros non ex manibus mona- A gularis vetustatis indicia habet. Eodem yero anno, 



chorum excusos fuisse, non solum tot ex ssculo 
nono, decimo et sequentibus proximis reliqna mss. 
eiemplaria loqnuntur, sed docnmento sunt etiam va- 
ria iila Collectanea seu Florilegia Sententiarum et 
locorum insig^iorum, quffi pusillo studio ex operi- 
bus cjns decerpta et compacta sunt, quorum^ quod 
felici omine contigit, paucissima tamen tjpis snnt 
impressa, sed passim in bibliothecis justis tenebris 
premuntur (a). De Carolo Magno pervulgatum est 
Eginhardi testimonio, quanti libros de Civitate Dei 
fecerit. Sed quod paucis notum fnerit, Carolus Y, 
rex Galliflp, virum inter doctos suse eetatis longe 
eminentissimum Radolphum de PreuUes stipendiis 



quem Mediolanensis profert, prelo dedit /o. Amet'- 
bach iterumque 1490, qoae sequentem habuit Fri- 
burgensem a. U94, Basilee^isem Langendorfii 1515, 
ei Lugdunensem 1520. Ad haec prima circa Augus- 
tini libros studia pcrlinet porro in Germania editio 
libri de Consensu IV Evangelistarum, Lavingae 1473. 
Item libri de Fide et Operibus, Colonise eodem anno ; 
variaqne ibidem minori forma excusa oposcula, qu© 
omnia ad eumdem annum redire videntur. Suppar 
iisdem fortasse, modo Germanica sit, Confessionum 
editio lod et anni indicio destituta, quarum vetusta 
admodum descriptio Mediolani facta est 1475, et 
mox s. /. 1482. Sermones etiam frequenler per hoc 



rege dignis adegit, ut idem opus in Gallicum sermo- tempus prela exercuerunt, ex quibus antiquissimje 



nem transfunderet commentariis ernditis illustra- 
ret {b). Ex quo vero sspculo decimo quinto mira illa 
libros multiplicandi ars occoepit, inter primos sta- 
tim, qui tjporum formnlas flagitarent, Angustinus 
fuit, nec ullus Latinorum scriptorntn crebrius eo 
prelo deinceps mandatus est. Pnmum autem, quod 
staneis characteribus exscriptom est opus, fuit liber 
eJQS de Arte prxdicandi seu ultimus ex quatuor libris 
dc Doctrina Ckristiana^ circa annum 1465, Argentorati 
apud Joannem Mentelinumt quem eodem vel proxi- 
mo statim anno repetiit Joannes Fust Moguntise. Jam 
vero a 1467 ex celebri illo Subtacensi monasterio 
prodiit primarium ejns opos de Civitate Deij et se- 
qnenti statim proximoque anno Romx ab iisdem ty- 



Homiliae L. Augustae per Anth. Sorg, 1475 excusae, 
quas exceperunt Sermones ad Eremitas fratres, Mu- 
tinaj SL, iVll ; Mediolani 1484; Brixia? 1486; Venetiis 
per Pagan. de Paganinis 1487 ; ibidem per Vinc, de 
JJcna/iis 1492; iandem Amerbachiana CoUectio, inter 
quos recens farrago Sermonum de Ten^pore 1494 et 
1495,repetita illa Parisiis apud Jodoc. Badium 1516 
et Uagenoae 1521. Epistolarum porro impressiones 
prflBter aniiquam loco et anno non insignitam faclcc 
sunt ab eodem, qui toties nobis laudandus est, Jo. 
Amerbachio a. 1493 et 1494, itemque Enarrationes 
in Psalmos repetitis vicibus a. 1489, 1493 (cujus an- 
ni Veneta eliam editio laudari solet), 1494, 1497, 
ex sua ofGcina exire passus est, eumque secutus 



pographis repetitum, cito omnes pene Italio} offici- Q Lugdunensis artifex a. 1519. His insuper adde in- 



nas pervolitavit. Igitur excusum est eodem anno 
1470 VenetiiSf ibidemque bis 1475 apud Nic. Jenson 
et Gabr. Petr. de 'lnrvisio\ Bomae 1474, apud Vd- 
alr, Gallum; Neapoli 1477 ; Fenetiis 1486, 1489 ; Tho- 
losac 1488. Nec minns in Germania circa idem opus 
in prela incubuerunt, quamquam serius aliquando, 
rum jam remissior factus esset in Italia primus ille 
librorum excudendorum ardor. Unum solnm novi- 
mns antiquius exemplar excusuma 1473. Moguntise 
apud Petr. Schoiffer; deinde Basileensibus signum 
extulit Mich. Wenszler a. 1479, quem decem annos 
post secutae sunt Amerbachian^e impressiones, JFri- 
burgensis 1499, Langendorfii 1515, Lugdun, 1520. 
Exstat quoque Lovaniensis 1488. Germanicis vero 



gentem numernm eorum librorum, qui propter in- 
diciorum et notarum defcctum certo anno aftigi ne- 
qneunt, cujusmodi non una exstat editio librorum 
de Doctrina Christiana, de Quantitate animae Solilo- 
quiorumj Sermonum, d$ Trinitate^ Confessionum, 
Epistolarum, de Consensu quatuor Evangelistarum, de 
Spiritu et Littera, de Civitate Dei ; in Evangelium Jo- 
anniSf Enchiridii ad Laurentium^ etc. ; quos omnes 
suo loco diligenter notavimus et pro viribus de- 
scriptos dcdimos. 

Interea piurima etiam ejus opuscnla colligi et in 
unum corpus condi coepta sunt, licet in aliegendis 
singulis non semper ratio qusedam et consilium spec- 
tatum fuit, sed casni magis, qui varia invicem iliius 



plernmque adjuncti conspici solent commentarii ^ scripta sociasset, curatores obsecuti esse videntnr. 



Thomx Valois et Nicolai Triveth, quibus admodum 
tum delectatos fuisse videntur obscurioris hujus doc- 
trinse amatores, donec per Ludovicum Vivem sunt 
sepulti. Cum Rasileensibus librorum de Civitate Dei 
editionibus hujns setatis pari fere passu incednnt li- 
bri de Trinitate. Horum prima descriptio fuisse vi- 
detur Venetiana absque anni mentione per Paganin. 
de PaganiniSf aut Mediolanensis per Leonh. PacheL 
1489. Fortasse autem Germania antiquiorem habuit 
in ea, qute loci quidem et anni signo caret sed sin- 

(a) Subjunximus infra oueedam ex Oudino et 
M. Bibl. Eccl. Coloniensi ae ejusmodi Deftoratori- 
bu$ et Commentatoribus tam antiqnis, quam recen- 
tibns. 

Patrol. XLVII. 



Primom in his locum sibi vindicant Tractatus a. 
1484 Venetiis per Andream de Bonetis de Papia in-4* 
junctim editi, nisi iidem forte jam ex priori Veneta 
per Octavian. Scotum 1483 sint derivati, quod certo 
confirmare non possum ; et Argentinensis editio per 
Martin. Flach a. 1489, et iterum ibidem excusa 1491. 
Posterior Veneta editione non parum auctior est, 
licet ultra dimidiam partem cum eadem egregie con- 
cordet, adeo ut difticile dictu sit, utrum vestigiis il- 
lius institerit, an inccpto plane diverso sit adomata. 

(6) Dc imperatore Carolo V, hujos nominis idem 
narrasse Gallum quemdam in Ephemerid. Erudit. 
Uoumal des Sav.) 1666, 15. Mart., alicubi in BibL 
COion. Eccl. legimus. 



43 



SUPFLKMENTUM AD OFERA S. AUGUSTINI. 



44 



Utraqae tamen talia complectitar opera, quse non 
magna volumiais mole eoostaat, certe noo prolixiora 
libris de Doclrina Christiand, idque hoc impriniis 
respectu, quod ilia vel seorsim jam prostarent, ve- 
luli de Civitate Dei, de Trinitate, Enarrationum in 
Psalmos libri, vel peculiarem sibi qusBque postula- 
rent operam, qualem contigisse etiam Epistolis et 
Sermonibus vidimas. Eadem fortasse Veneta editio 
rescriplaest ibidem apud i)ionj^s. Bertholdum 1491, 
a qua distant editiones, Parmensis per Angelum 
Ugoletum et Veneta per Pelegrinum de PasqualibuSf 
ntraque a. 1491, quas opinor exemplum prsebuisse 
editioni Jodoci Badii Ascensiif excuss Parisiis 1520 
apud Jo. Parvum et adhibitse diligenter a Patribus 
Maurinis. Nec silentio prsetereundum est singularo 
ejusdem Jodoci Badii et Augustini de Ratispona con- 
silinm in colligendis edendisque sua opera correctis 
diversis Quxstionum Augustini libris. Prodiit hoc 
opus a. 1497. Lugduni per Jo. ''Trechsel. infoL exi- 
mia industria et miilto cum judicio instructum. 

His tandem omuibus praeparatis Jo. Amerbachius 
de omui re litteraria et imprimis ecclesiasticis scrip- 
toribus Latinis meritissimus, non ut aliorum frue- 
retur diligentia, nam sna ipsius huc potissimum ad- 
ducta res erat, sed ne incrementis litterarum, quse 
matura videbantur, deesset, consilium universorum 
Augustini operun per partes edendorum cepit. Con- 
fecit igitor XI volumina, quorum octo prioribus 
omnia ipsius scripta ordine chronologico ad iidem 
Retractationnm ejus disposoit addiditque tribus msu- 
per, ea, quee in Retractatiunibus vei omissa erant, 
vel serius elaborata. Simul vero ne moles in im- 
mensum cresceret et quod exemplaria haud dubie 
superessent, rationem habait eorum, quae antea 
seorsim ex sua officina proinlerat, Epistolasque^ Ser- 
mones et Enarrationes in Psalmos ab hac ediUone 
sejunzit. Prodiit hsc Amerbachiana Basitex a. 
1506, et magnis omnium, qui hasce litteras ama- 
bant, plausibus fuit accepta, recusa etiam Parisiis 
a. 1515. Videtur autem hsec editio plene omnibus 
desideriis satisfecisse. Nam ad annum usque 1529, 
non soiom nihil innovatum est in Amerbachii insti- 
tato, sed singulatim etiam pauci iidemque minores 
Augustini libelli hoc intervallo temporis, Cotoniae 
imprimis 1527, de Doctrina Christiana^ de Spiritu et 
Littera; 1528, de Fide et Operibus, de Naturu et 
QratiUf etc, Item Augustae Vindeiicorum 1523, de 
Fide et Operibus Enchiridion cui Laurentiumf et 
Norimbergx denique, veluti a. 1524, de Natura et 
Qratiaf evulgati sunt, quibus omnibus textus Augus- 
tini nihil incrementi cepit. Tanto benignior fortuna 
in libros de Civitate Dei omnia cumulavit, quae per 
istam setatem a doctorum hominum ingenio ac dili- 
gentia in exoruando iibro veteri exspeclari poterant, 
siquidem Jo. Ludovieus Vives litterarum elegantio- 
rnm in Hispania et Belgio stator et vindex, in edi- 
iione Basileensi apud Probenium^ non modo textum 
excodicibos mss. ad quorum usnm magnam sermonis 
Latini et priscao doctrinee facultatem afTerebat, dedit 



A recognitum, sed commentario insuper illnstravit, cui 
parem ubertate et elegantia in nllo prisco scriptore 
ne Itali quidem videraut ; tantusque a cunctis sevi is- 
tius litterarum amatoribus honos habitus fuit, ut 
Erasmus novo in hoo opere labore sapersedere se 
posse judicaret totumque in editionem suam reci- 
peret. 

Erasmiana autem illa recensio, quse licet diver- 
sissima, pro more, experiretur judicia, studia ta- 
men in hoc genere incredibile quantum accendit. 
Gonsilium soli Frobenio debetur, qui nullis hac in 
re sumptibus pepercit et hoc nomine tantum vitam 
sibi produci a summo numine optabat, ut hsec ad 
exitum perducta videret. Sed voti hujns compos non 
.factns est, morte prflereptus cum vix duo priores 

B tomi absoluLi essent. Dederat autem Frobenii pre- 
cibus Erasmus, ut opus, cujus nonnisi partem exi- 
gnam in se recepisset, cum profligando nemo succe- 
dere vellet, totum tandem sustineret, eoque mortuo 
filiis ejus idem' obsequium prsestandum esse duxit. 
Tria igitnr in hac editione feneratus est hic scriptor 
perquam magna ad promovendum ipsius studium. 
Primum munditiem a characteribus et chartis et ju- 
stum aliquod decus in toto babitu ac descriptione. 
In Amerbachianis enim impressis, ut nemini igno- 
tam esse potest, liberalior cullus merito desidera- 
tur, dum partim litterae ad aspectum ingratee sunt 
adhibitsc, partim cbarta adest crudior et omnia deni- 
que paginse spatia adeo sunt oppleta, sordiduni 

^ pene in eo se prsebuisse Amerbachium dixeris. 
Deinde integra primum exhibet ipsius opera. Tertia 
denique dos fuit textus correctus a vitiis innumeris 
ex grammatico potissimum genere, et iis, quai ab 
ignorantia antiquitatis et doctrinse veteris orta vi- 
deri poterant, tum nova partitio et judicia de iis, 
quse aut omnino non genuina essent, aut saltem vi- 
derentur dubia. 

Ssepius antem iterata et identidem aucta est hfiec 
editio. Sic non contemnendis Sermonum accessioni- 
bns locupletata est Parisiis apud Cheiallonium 1531- 
32, et ibidem apud Carotum GuiUard 1541, nec non 
in singulis Basiteensium repetitionibus, nempe 1541- 
43, cui suppetias i\i\\i Martinus Lypsius; 1556, cu- 
rante «/oanne Costerio ; et 1569, quse ultima Frobe- 

D niana fiiit absolutissima et nitidissima omnium, in 
quam etiam Sermones illi, quos primum ex mss. 
codicibus eduxit et Lovanii a. 1564 pnblicavit Joan- 
nes Vlimmerius^ migrarunt. Porro recusa est etiam 
Lugduni 1561-62 in-8<> et ParUiis 1571 iu-fol., et 
impuras etiam Venetorum bibliopolarum manus 
passaa. 1545, 1552, 1570 et 1584. Cseterum Era- 
smianam reccnsionem sequuntur, quotquot ab ejus 
editione diversis in locis seorsim excusi sunt Au- 
gustiniani libelli, quornm haud exiguus quidem nu- 
merus fuit, sed nihil ex iis Augustini lectio lucri fe- 
cit. Frequenter imprimis lectitatae esse debent Con- 
fessumes^ quse CoUmise 1531 et 1569, Lovanii 1563 
et 1571, AntuerpisB 1567 et 1568 descriptee sunt ; 
item liber de Spirituet Littera excusus Parisiis, 1558, 



45 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



46 



Witebergx 1541, Antuerpxx 1568; de Fide et Operi' 
bus Parisiis 1534, Coloniae 1552, Antuerpix 1568; de 
Consensu qnatuor Evangelistarum Parisiis 1538, et 
Colonise 1539; de Cura pro mortuis gerenda Pari- 
siis 1543; de Libcro arbitrio, de Prxdestinatione et 
Gratia Colonise 1 568 ; de Natura et Gratia Antuer- 
piae 1568; de Doctrina Christiana Venetiis 1534; En- 
chiridicn ad Laurentium Coloniae 1 532 ; item per 
Lambertum Danaeum Genevae 1575, cum Commenta- 
rio repetito ibidem 1579, 1583, 1597. Idem Danceus 
anno post addidit librum de Eaeresibus, qui pariter 
repeiitas est a. 1578, 1593 et 1595. Denique itera- 
tum qnoque de Civitate Dei opus cum Jo. Lud. Vivis 
commentario Parisiis 1544 et 1555, Basilex 1555 
et 1570- 

Sed noTa repens Angustino lux oborla est per 
conjancta Theologorum Lovaniensium studia in edi- 
tione Operum ipsius Antuerpix apud Christoph. Plan- 
tinum a. 1577, XI tomis in-foL, publice proposita ; 
in qaa non solum critica apertior, sed prseclarum 
etiam boc, quod spuria dnbiaque prorsus a reliquis 
separata, sna cuiquc tomo subjecta sint. Ut nibil de 
animadversionibus dicam aliisque commodis, quse 
nulla non setas in ea summopere probaviL Certatim 
ea erpressa est ct plerumque cum accessione aliqua : 
Parisiis 1586; Genevx 1596; Parisiis 1603, 1604, 
i 61 3- 14; Coloniae 1616; Parisiis 1626, 1635, 1652. 
Subiade etiam extrinsecus augmenta queedam allata 
sunt, veluti a 1614, cum primum librum de Gestis 
Pelagiiej, codice ms. ex Italia sibi transmisso Au- 
gustx Vindelicorum imprimi carasset Marcus Vel- 
serus. Simiiiter Claudius Menardus Andegavensis 
Parisiissi. 1617, primum pnblici juris fecit duas li- 
bros priorcs contra seeundum Juliani responsionem 
quos denuo recognitioni suse subjecit Mich. Palu- 
ddnus Gandavensis Lovanii 1642. Porro Jacobus 
SirmondusXL Sermones novos edidit Parisiis 1631, 
et Joannes Marus Sermones sex cum fragmentis ali- 
qoot Romae 1644. Scd sequiores illffi repctitioucs, 
ulat aucliores sensim, proptcr vitia crebra multo 
primis sunt deteriores. Quaro cum non sine mani- 
festo damno sumptus in eas impendi cognovisset 
Hieronymus Vignerius, Congreg. Oratorii D. Jesu 
Paris. presbyter, subvenire studuit edito anno 1654 
et 1655, duobus tomis Supplemento omnium Operum 
Augustini ante a. 1614 impressorum^ quo comparato 
quomvis antiquiorem, seu Erasmi, seu Lovanien- 
sium editionem absqae damno, immo fructu majori, 
retinere stndiosi possent. Simul sex libros contra 
secundam rcsponsionem Juliani operis ejusdem, cujus 
duoslibros primum cdiderat Menardus, variosqne 
insuper Sermones et Tractatus usque dum ineditos 
addidit. Ad exemplar Lovaniense se composuerunt, 
quae ab extremo sseculo xvi usque ad finem xvii 
seorsim singula aut plura invicem juxta argumenti 
affinitatem excusa sunt Augustini scripta. Cujas- 
modi sunt Confessiones^ Wirceburgi 1581, et Turoni 
1588; De Civitate Dei Antuerpias 1600; Genevae et 
Lugdmi 1610; Parisiis 1613, 1636, 1651 ; Franco- 



A /iir«il624; Hamburgi 1661 ; de Doctrina Christiana 
Antuerpiae 1601 ; Witebergae 160t; Helmestadii 1629 
et 1655, per Ge. Calixtum ; de Unftate Ecclesia» Afo- 
guntiae 1602, cum notis Justi Calvini, Helmestadii 
165/, per Ge. Calixtum ; ilem liber de Vtilitate ae- 
dendi per eumdem^ ibidem eodemque anno, et postea 
Iavanul680; de Haeresibus, Helmestadii 1621 ; Oxo' 
niae 1631 ; Helmestadii 1678, cum Danaei comm. ; de 
Fide et operibus Francofurti 1652; Enchiridion ad 
Laurentium Witebergx 1604 ; Parisiis 1665 ; Epistolae 
Francofurti 1678, selecta Flexiae 1638, et Lovanii 
1662. Novam quidem Confessionum recensionem 
juxta plures mss. jactitavit Henricus Sommalius 
Soc. I, qu£e dici non potest, qnoties impressa sit et 
repetita Lugduni, Cobniae, Duaci, Dilingae, etc. ; 

■^ sed cui a criflcis exigunm pretium statutum est. Nec 
vero momenti ullius sunt variae illse opusculorum 
contra Pelagianos collectiones, cujusmodi Parisiis 
1644 et 1652, Lovanii 1647 et 48, Romae 1652, Bru- 
xellis 1654 et 1673, et Lugduni 1673, prodierunt. 
Sed quod miraberis, ex GaUicis aliquot versionibuSf 
qnse frequenter intra hoc spatium provenerunt, 
prsecipue Amaldinis, fructus quidam ad textum hu- 
jus ^riptoris confirmandum redundarunt. 

Nova denique atquc ultima series a BENEDicriNO- 
RUM luculentissima opera orditur. Conspectum hujus- 
editionis jam a. 1871 publice proposuit vir doclus 
Congregationis Maurinae, qui curam illius in se re- 
ceperat, sed paulo post a Congregatione pulsus, aliis 

Q eam provinciam cedere coactus fuit Franc. Belfau. 
Tradita deinde est Thomae Blampino et Petro Cou- 
tantio, quibus per occasionem alii quidam sodales 
diligentiamsnam commodarunt. Sed Mabillonii par- 
tes in hoc negotio nullse fnerunt, prseterquam qood 
epistolam nuncupatoriam ad regem Ludovicom XIV, 
cujus auspiciis totum opus gestiebat, elaborasse 
dictus est. A copiis criticis et diligentia editorum est 
consummatissima. Imprimis autem nova singulorum 
scriptorum ad temporum rationem discussio et spu- 
riorum a geuuinis discriminatio ecclesiasticse histo- 
riffi studiis perquam salutaris commendatur. Recudi 
eam fecit et uno volumine variarum ad maxime 
illustres Augustini controversias dissertationum sua- 

D rumque haud vulgaris notse observationum auxit 
Jo. Clericus Antuerpiae seu Amstelodami verius 1700. 
1703, quo factum est, ut ad plures saltem inter 
Protestantes usus hujus editionis pertingere potue- 
rit. Italis non seque placuisse videtur. Nam Parisien- 
sem Benedictinorum, autographo undequaque similem, 
jam anno 1706 iterum prelo committere parabat 
Joannes Bapt. Clarellus, typographus Venetus, pu- 
bliceque id consilium signiticavit misso ad eruditos 
Protreptico, in quo Antuerpiensis editio male ipsi 
ob fidem etvoluntatem Clerici audiebat ; quodturpe 
tamen quaestuosi mangonis artificium non opus erat, 
ut Oudini bilem moveret et ad Clerici patrocinium 
suscipiendum eum, ipsi minime faventem, impelle- 



47 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



48 



ret (a). Caeterum ignoramus, an Glarelli istud con- 
silinm successum habuerit, sed procol dobio haud 
multum ab eo abludil ea, quam a. 1729 et sequenti- 
bus ibidem prodire jussil Joannes Baptista Albrizzi. 

Reliqua, quse separatim a Benedictinorum inde 
letate in Augustinum coUata sunt, haud capiunt ma- 
gniiicam commendationem. Duae quidem EpistoUe 
ad Optatum^ altera ie Natura et Origine Animx, al- 
tera de pcmis parvulorumy qui sine baptismo decedunt, 
recens ex codice abbatise Gottwicensis in Austria 
inferiori erutffi sunt, Viennas 1732 et Parisiis iterum 
1734 impressse. Memoratu etiam digna videtur Jo, 
Schilteri IC. editio libri de Conjugiis adulterinis^ 
lenm 1698; a quibus csetera, veluti Tricassini ed. 
librorum de Gratia contra Pelagium ei Cj^lestiumy Mo- 
gunt. 1687; Liber de Haeresibus Cantabrig. 1687 ct 
Oxon. 1721 ; Speculum Augustini a Tommasi editum 
Romx 1679; Confessiones cum prolixissimo Franc, 
Archangeli de Praesentatione commentario evulgatsB 
Florentiae 1757, et libelli, quos nuper Teegius Thu- 
ringus ad Benedictinorum exemplum typographorum 
formulis exscribi fecit Lipsiae 1767, 69 et 70 longo 
intervallo distant. In hoc tanto autem Augustini re- 
centiori ffitate neglectu optandum foret, ut, quod 
Parisinus quidam Ph. D. Pierres exorsus erat insti- 
tutum, prseclaro specimine in nitidissima Confessio- 
num descriptione a. 1776 proposito, non deseruisset, 
aut alii in simili subsidiorum criticorum fortuna 
imitarentur. 

Sed transeamus tandem ad Annales editionum Au- 
gustini, quos quidem ita descripsimus, ut I. Scripto- 
rum collectorum a primis initiis. II. Singulorum juxta 
seriem consuetam a nobis proponerentur. Quibus 
omnibus absolutis paragrapho peculiari quaedam non 
inutilia de Epifomatoribus, Defloratoribus et Com- 
mentatoribus Augustinif tam antiquis, quam recenti- 
bus, subjicientur. Ejusmodi autem scripta, quse non 
tam explicandis aut commentandis certis Augustini 
libris inserviunt, quam de doctrina Augustini vel uni- 
versa, yel de singulis illius capitibus sive instruen- 
di, seu convincendi, aut alienas opiniones redar- 
guendi causa tractant, intra limites operis hujus 
haud apte cogi posse arbitrati sumus. 

ARTICULUS PRIIIUS 

CoIIectiones Operum et Opusculorum Augustioi. 

S^CULO XV. 

1473. ColoniXy m-8o maj. Augustinus de Fide. Ab 
initio : Incipit liber sancti Augustini ad Petrum Dia-' 
conum de fide. In fine : Liber iste S. Augustini de fide 
catholica ad Petrum Diaconum Coloniae impresstis est. 
In vigilia sancti Johannis Baptiste. Anno domini 
M. CCCC. septuagesimo tercio. 

Character hujus voluminis est Gothicus antiquus 
luculentus, charta densa, paginse lineis latis 26 im- 

(a) Reperitur Clarelli epistola in Actis Eruditorum 
Febr, 1707, pagg. 94-96. Cx)nf. Oudinus Con-. 



A pressse. Nuilse exstant paginarum foliorumve vei 
plagularum notffi. Distinctionibus, quas commata et 
puncta appellamus, inseruit lineola duplicata, qua 
alias grammatici in verbis bicoropositis uti solent, 
quamque Cxpev vocant. Tribuimus vero volumini 
locum inter opuscula propter sequentium cum eo 
similitudinem, quae si non eodem anno, attamen ex 
eadem officina vere prodierunt, ut nunc quidem 
comparatione singulorum inter se inducti opinamur, 
et egregiam artis perfectionem in paucis plagulis 
ostendunt. Nempe tria, quse sequuntur volumina, 
eodem charactere, sed nitidissimo et quo absolutius 
hoc in genere vix quidquam iingi possit, in charta 
longe optima et fulgenti, pagina lineas 27 complec- 
tente, impressa sunt. Csterum characterum notse 
^ nullae prorsus cernuntur, nec loci, nec anni ullum 
indicium. Complectuntur autem : 

1 "* Librum de Agone Christiano una cum ipsius de 
eodem judicio, ex libris Retractationum ; librum de 
Sermone Domini in monte habito, cujus in fine ad 
calcem voluminis : Expficit liber primus beati Aug. 
de Montana. 

2* Tractatum de Fuga mulierum; tr. de Conti- 
nentia ; librum de Contemptu mundi ; Epistolam beati 
leronimi ad Paulinum presbiterum ; Sermones duos 
Augustini de communi vita clericorum qui incipiunt, 
Propterquod volui^ etc, et charitati vestrae, etc. 

3*" Omelias B. Augustini, et primo de eo, quod 
Psalmista ait : Quis est homo, qui vult vitam et cupit 
Q videre dies bonos ; — secundo de eo, quod scriptum 
est : Esto consentiens adversario tuo^ etc. Et qui odit 
fratrem suum, homicida est ; — tertio de co, quod 
Dominus ait : Diligite inimicos vestros ; — quarto de 
eo, quod scriptum est in Ysaia: Clama, ne cesses ; — 
quinto de eo quod Apostolus ait : Radix omnium ma- 
lorum cupiditas ; — sexto de eo, quod scriptum est : 
Beatus, qui post aurum non abiit ; — septimo de co^ 
quod Apostolus ait : Redimentes tempus cum dies mali 
sunt. 

Opuscula n. 2® et 3® exhibita commemorat etiam 
CcUal. Crevennae novissimus T. I, p. 106 et 107, ad- 
ditque. 

4° Librum de Disciplina Christiana supra enume 
ratis plane conformem n. 470, et 
^ 5° Sermonem super Orationcm Dominicam, nec 
non Enchiridion ad Laurentium ; n. 469 posteriores 
tractatus, quos omnes per Ulricum Zel de Uanau 
circa 1470 excusos esse statuit editor, secutus in 
eo judicium Deburii in Cat, Bibl. Dacis de la Val. 
T. I, p. 172 sq., qui n. 478 posteriores hosce trac- 
tatus notavit, addens primum novem, alterumsex fo- 
liis constare. Ibidem n. 473, cum libris a nobis n. 
2o commemoratis simul existunt et quidem ab 
initio. 

6° S. Augustini liber de Vita beata. Liber de Hone- 
state mulierum. Libellus de Honestate vitx. 




ment. tom. I, pagg. 985 sq 



iO 



NOTITIA UTTERAIUA IN S. AUGUSTINUM. 



50 



1483. 



Venetiis cura et impensis Octaviani Scoti civis Jtfo- 
doetiensiSy m-4», B. Auguslini opuscula Ascelica mi- 
nora. Recenset C. Pray in rarioribus libris Bibl. 
Budens. T. I. 

U84. 
Venetiis per Andream de Bonetis de Papia, ia-4o. 
S. AagusliQi opuscula. In liue : Explicit liber S. Au- 
gustini de vera religione, et de clericorum vita sancti 
Augustini, nec non cujusdam dignissimi tractatus de 
spiritu et anima. Que omnia in isto lihro continentur : 
cum summa diligentia per M, Andream de bonetis de 
papia venetiis impressa fuerurU. inclito principe Joan- 
ne mocenigo venetiarum duce. M. CCCC, LXXKIUL 
(Ue XXIL Mensis Julii. 

Insunt eadem, qute in editione sequenti Argento- 
ratensi nameris 1-22. exbibentur. Hinc vero adjecta 
sunt : 23» Eusebii Corradi canonici regularis Late- 
ranensis Epistola ad Sixtum JV, II. P., de auferen- 
do ab Ecclesia errore scribentium, S. Augustinum 
foisse eremitam ; 24® Regula S. Augustini ; 25« Vita 
S. Augustini scripta a S. PossidiOj episcopo Cala- 
mensi ; 26» Eusebii Corradi ad Sixtum IV et Cardina- 
les Annotatio, seu potius tractatus brevis de errore 
scribentium, S. Augustinum fuisse eremitam. 27« Li- 
ber S. Augustini de Anima. Diligenter banc editionem 
jam ab aliis bibliographis obiter commemoratam 
recensuit CL Seemiller fasc. ui, p. 7, quo duce nibil 
certias in iubrica, bac semita deprehendimus. Ab eo 
igitur docemur, omnia baec opuscula eodem cbarac- 
lere. Gothico nimirum minuto, duabus coiumnis ni- 
tidae ac lirmse simul cbartfie impressa esse. Observat 
porro per priora viginti duo opuscula foliis super- 
scripios esse titulos, non item in reliquis. Litteras 
initiales, custodes-et numeros paginarum deficere, 
easdem tamen esse signatas. In Cat. Bibl, Beg. T. \, 
p. 379, laudatur a primo Meditationum opusculo. 
Ncc raro etiam lit, ut singuli ex bac collectione li- 
bri tamquam seorsim h. 1. et a. excusi, vel incuria 
scriptorum, vel quod avulsi a reliquo corpore inter- 
dum obveniant, commemorentur. 

1489. 
Argcntorati per Martin. Fiach. in-fol. Aurelii Au- 
gustini opuscula plurima. HaBC sola tituli instar pagina 
prima habentur, charactere Gotbico majori impres- 
sa, la fine : B. Aurelii Augustini Hipponensis episc. 
ac doctoris Ecclesias sanctissimi pariter et perspicacis- 
simi : plurimorum opusculorum, nec non vitx ejus a 
Possidcmio conscriptx: impensis et opera Martini 
Plach Argentinse accuratissime impressorum. Finis 
Anno a nativitate Salvatoris M. CCCC. LXXXIX. 
XUL kalendas Apriles. 

Uos juvat arguta scrutari indagine verum. 

Ulos Dulichio verba lepore tenent. 
Ast aHis gratum est varios versare libellos. 

Sunt quos scripta quibus non nisi sancta placent. 
Quisguis es ex istis: paucis nummisememultos 

Aurelii libros : hancque levato sitim. 
yervosos cemes rationum viribus : atque 

Omatos : varios : de deitate simuL 



A Hos menda expertcs tulit Argentina : premique 
Martinus docili simus ab arte dedlt. 



Litterae sunt Gotbicse. Paginse columnis binis im- 
pressae, folia, sex prioribus exceptis, numerata, sin- 
gula capita numeris suis et argumentissuntperquam 
commode distincta. Insunt sequentia : i<* Meditatio- 
nes^ 2o Soliquia^ 3° Manuale de verbo Dei, 4» En- 
chiridion ad Laurentiumy 5" Liber de triplici habitacu- 
io, (j^ Scalw paradisiy 7<* de duoilecim Abusionum gra- 
dibuSy 8° dc Bcata Vita, 9° de Assumptionc beatae Ma- 
rix virginis, lOo de Divinatione Dxmonum contra Pa- 
ganosy ii'* deHonestate mulierum, i2<* rfe Cura agen- 
da pro mortuis ad Paulinum NoL £p., 13° de Vera 
ac Falsa Pamitentiay M° de Contritione cordis, 15» de 

..Contemptu mundi ad clericos, 16® de Convenientia X 
praeceptorum et X plagarum JEgypti^ i7<* de Cognitio- 
nc verae vitae^ 18® Confessiones^ 19o de Doctrina Chri- 
stiana, 20o de Fide ad Petrum Diaconumy 21» SermO" 
nes duo de Vita et moribus clericorum^ 22» de Vera 
Religione ad Romanianum, 23*» de Spiritu et Anima, 
24o de Vita Christiana ad sororem suam viduam, 25® 
de Definitionibus orthodoxx fidei et ecclesiasticis dog- 
matibus, 26® de disciplina Christiana^ 27® Sermo de 
charitate, 28® de decem chordis, 29® Sermo de Ebrie- 
tate, 30® Tractatus de vanitate hujus saeculi, 31® de 
Obedientia et humilitate, 32® de Agone Christiano, 
33® de Bono disdplinw, 34° Regula de communi vita 
clericorumy 35® Possidonius de vita Augustini. Praece- 
dunt praeter hunc ipsuni omnium opusculorum indi- 

C cem, peculiares aliquot qooiumdam librorum labu- 
lce. Miror CL Seemitlerum^ qui eamdem editionem 
in commentarios fasc. iii, p. 171, retulit, non con- 
tendisse cum ed. Venela 1484. Habet etiam Ct. 
Braun. 1. I. T. II, p. 174. 

1491. 
Ibidem ad. eumd. in-folio. Eadem ex secunda edi- 
tione. In fine : M. CCCC. XCL die XL mensis Augustu 
Ejus exemplum mancum tamen notavit Gemeiner 
1. I. p. 203, integrum ut nostrum CL Braun. i. I. T. II, 
p. 213. 

Parmse per Angelum Ugoletum, in-foL Augustini 

opuscula varia finita Pridie Kalend. Aprilis. CaL 

BibL Smith. p. 28, et Crevennae noviss.T. I, p. 110. 

D Ordiuntur seriem libri contra Academicos, unde Mo- 

rellus in CaL BibL Pinell. hoc nomine ea refert. 



Venetiis per Dionysium Bertoldum^ in-foL Aur. Au- 
gustini opuscula plurima : quxdam non plus impressa. 
Hcec in speciem tituii in prima primi folii pagina. In- 
cipiunt a Meditationibus, quarum titulus minio im- 
pressus; ultimum est Vita ejus per Possidonium con- 
scripta, ad cujus calcem : Ejusdem videlicet Aur, Aur- 
gustini Hipponensis episcopi ac doctoris Ecclesias san- 
ctissimi pariter, nec non vite ejus a Possidonio con- 
scripte : impensis et opsra Dionysii Bertoldi de Bolo- 
nia Venetie accuratissime impressorum finis anno a na- 
tivitate salvatoris nostris (sic) M. CCCC. XCL dei 
XXVL MartiL His denique epigramma est subjec- 



51 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 



52 



tum. Textns occupat folia cccixxix. Accedunt aatem 
ab initio volumiuis prffiter titulum octo folia tabu- 
lam materianim exhibentia. Superest in fine folium 
cum chartarum registro symbolum tjpographi sis- 
tens. Litterfie sunt Gothicae. Descriptio facta est per 
binas columnas, expressis foiiorum numeris ac si- 
gnaturis, ut tamen custodes desiderentur. Debenius 
hojus et sequentis editiouis notitiam Cl. Braunio, 
Notit, Lit, T. II, p. 229. Utinam vero viro diligentis- 
simo contenta ejusdem, vel enumerare, vel com aliis 
saltem comparare placuisset. 



Venetiis per Pelegrinum de Pasqualibus In-foL 
min. Plurima opuscula S. Augustini. Ha*c pro titulo. 
Ad calcem : Finiuntur opiiscula S. Augustini hippo- 
ncnsis anno a nativitate domini M. CCCC. LXXXXL 
die vero iO novembris impressa fucrunt Venetiis per 
Pelegrinum de Pasqualibus de Bononia, 

Yoiumen est foiioruni cxxxi exscriptum typis Go- 
thicis, columnis binis. Insunt numeri ac signaturae, 
nec tamen custodes. luitium faciunt libri contra 
Academicos, cum hac epigraphe minio impressa : 
Divi Aur. Augustini Hipponensis episcopi contra Aca- 
dcmicos; vel de Academicis, quem adhuc Catechu- 
menus edidit. Prsemittilur epistola Severini Chalci, 
Canonicorum regularium S. Cnicis Montanensis Ca- 
noniffi Prffipositi ad lectorem, cui operum index et 
epigramma aliquod subnexa sunt. 

i49o. 

Basileae per Joannem de Amerbach. In-fol. VI vol. 
S. Augustini Opera. Mactt. T. I, part. ii, p. 588, 
ex fide de la Caille^ p. 82. Sed frustra eam apud 
alios litteratos viros, et in optimarum bibiiothecarum 
catalogis conquisivimus. Vcreor ergo, ne per erro- 
rem, nescio quem, talis notitia iuciderit, quod vel 
ex eo fit verisimile, quod formam chartarum dupli- 
cem, foUi scilicet et quarti^ prodidit. Meminit ejus 
quidem eiiam Vignerius in Prsef. ad Supplem, Ope- 
nim Augustini. Sed non majori iide. Immo pene 
certus sum, varias singulorum Augustini scripto- 
rum, veluti Enarrationwrn in Psalmos, Epistolarum 
et Sermonum editiones per annos 1493, 94, 95, 97, 
identidem ab Amerbachio excusas, hnnc errorem 
peperisse. 

1497. 

Lugduni per Jo. Trechsel. in-fol. Opus questionum 
divi Augustini^ in quo hec omnia continentur. 

Heptateucon opus variarum questionum super 

septem libros biblie : comprehendens toti- 

dem, septem libros. 
Questionum novi et veteris Testamenti lib. UI. 
De consensu Evangelistarum Ubri IV . 
Questionum Evangeliorum tibri III. 
Questionum octoginta trium liber I. 
Questionum LXV Orosii: ejusdem dyaloguSy 

qui est libtr unus. 
Questionum octo Dulcidii libellus unus. 
Questionum Laurentii de fide, spe et charitate : 

enchiridion. 



i 



^ Inquisitionum Januarii et de consuetudinibus ec- 

ctesie II. 
Questionum Honorati de Gratia N. T. tiber unus. 
QuestioHMJi ijuinque Hylarii tibvUus unus. 
Questionum ^e. contra Paganos ad Deogratias, 

libellus unus. 
Item omnium istorum indices et retractationes in 
faciebus posita. 

Hsec in fronte tituli, quibus subjecti sunt in com- 
mendationem ejus versiculi aliquot ad D. Augusti- 
num. In iine (extremai pagin® columna prima ) : 
Finis sex questionum divi aurelii augustini epi contra 
paganos ad deo gratias : et per consequens totius hujus 
operis. Deogratias. Columna altera deinde post Badii 
perorationem ct subjectum eidem chartarum regi- 

B slrum : Impressum est autem hoc opus Lugduni : opera 
et impensis M, Joannis Trechsel Alcmanni : anno sa- 
lufis nostre MUlesimo quadringentesimo nonagesimo 
septimo. VII. Kalend. Maias. Quibus in extrema 
pagina snbjicitur symbolum typographi. PrsBfatus 
est Jodocus Cadius ad Magistrum Petrum Gerardum, 
sacrse theol. profess. et fratrem Eremitarum Au- 
gustini Parchieusem (sic) priorem» (d. Lugduui. 
VII kal. Mai 1497.) Ex eo quidem discimus, opus 
hoc coUectum esse atque castigatum ab Augustino 
de Ratisponay S. Theol. Baccalaureo, de scholasli- 
corum aliquot doctorum scriptis, Jam ante editis, 
bene merito. Neque vero ipsius etiain Badii sludium 
operi defuit, siquidem et conquirendis quam pluri- 

p bus, quos ille nancisci non potuerat^ tractatibus et 
corrigendis iisdem non modicam sibi hujusmodi di- 
ligentiffi particuiam vindicare posse fatetur. Nam 
primum, inquit, eum^ quem tn tergo conspicis ordi- 
ncm, observatum voluimus: ut primo loco veteris 
dumtaxat Testamenti questiones; secundo novi et ve- 
teris; tertio evangeliorumf quas novi dumtaxat sunt : et 
ultimo relique ponerentur. Ceterum si forte quispiam 
reprehenderit^ quod de consensu evangelistarum ct 
efwhiridioti inter questiones inseruimus : fwn recte ani- 
madverteritf quantum ea opera cum questionibus con- 
veniant. Deinde retractationes ipsius Augustini, ubi- 
cumque fecerit, operi prseposuimus : etin marginibus 
tocorum^ quos tractavit^ ipsas consignavimus. Tum 
grecum suis characteribus conscripsimus et in margine 

l^iis, qui Grecos ignorantf tatinis repetimus: adjecta 
nonnumquam signi/icatione. Tum quoties in diversis 
codicibus duplicem, quarum neutra aspemanda esset, 
lectionem offendimus^ utramque posuimus: sed al- 
teram sub margine. Tum libros in fronte chartarum 
distinximus. Tum indices omnium^ quse in singulis 
operibus continerentury ipsis preposuimms, et interdum 
iUam ante ipsa capita reposuimus. In primistamen 
questionibuSf quas in formam questionum redegimus, 
non opus repetito visum est: neforte prsenotatio ipsa 
narratione major nasceretur: loca tamen bibUef unde 
excepta sunt, ditigentius cum ipsis questionibus anno- 
tavimus. Nec omittenda plane nobis >idetur, quae in 
extrema columna legitur ejusdem Badii de pperis 
complemento, ct ut dicunt registro, ad magistratum 



53 



NOTITIA LITTEHARU IN S. AUGUSTINUM. 



54 



nosfnim Petrum Gerardi, priorem, etc, Peroratio, 
qufB sic sonat : Haec sunt magistratarum nostrorum 
optime : magister petre Gerardi : quo de questionibus 
divi patris augustini : multo quidem labore parta tandem 
tuo nomini dicata emittimus : p7'ecant€s omnes ea pei*le- 
ctores in partem accipiant bonam : veniamquedent: sivel 
pauciores questiones, quam ipse sanctissimus doctor au- 
gustinus confecit : vel has minus cognitas omiserimus, 
Pauculus enim deesse remur atque eas tantumj que ad 
simpliciauum mediolam. episcop, conscripte sunt : 
qu€is kactenus reperire non potuimus : -— locum ta^ 
men^ quo inseri possent, reliquimus trium quatemiO' 
ntnn: Mm, Nn, Oo. quem si vocantem dereliquimus : 
viiio dandum nullus nisi inhumanus et calumniator 
censebit: cum vel singula opera plena sint: etseor- 
sum emitti possint. — Que vero errata veremur : ejus- 
modi credimuSy que sine recognitione aut admoni- 
tione nostra facile quivis deprehenderit et emendaverit, 
Ne quis autem chartarum convertendarum ignoret : 
ob id deesse quidquam putet : hec series est: a-s, A-(j, 
Aa-Llj Pp. Quorum 6, k, q^ r^ G et Ll, terne sunt 
pp. quine : relique autem quateme, etc. £xscriptum 
e^t opus hocce charactere Gothico minuto binis co- 
lumuis, lineis adeo scriptis ut 55 paginam capiant, 
Enimvero perquam commode adornatum est. Tam- 
etsi enim foliorum paginarumve nameri, custo- 
desque desint, habet tamen chartarum signaturas, 
continuam in summa pagiua inscriptionem chara- 
ctere majusculo expressam; litteraB item initiales 
parvis quidem indicatse sunt, sed cujusvis capilis ii- 
nea prima characterem majorem sortita est, gau- 
detque argumento numeroque prsemisso, qui nume- 
rus litteris Romanis simul in margine repetitus est. 
Praecedit porro septem foliis queestionum tabula cum 
sententia ipsius Augustini super Quaestionibus ex li- 
bris Retractationnm, in qua unum hoc observanti di- 
gnnm restat, quod singulari annotatione editor le- 
ctionem scripturarum sanctas contra alteram scriptu- 
ras sanctas complurium codicum auctorilate excusat 
ac defendit. Meminit hajus ed. Cl. Braun. T. 11, 
p. 295. Nec alia fortasse est ab ea, cujus sub titulo 
primi operum Aogustini tomi meminit Maettarius 
T. I, p. 482, fide de la Caille subnixus, apud quem 
pet errorem a. 1487 pro 1497 scriptus esse vide- 
tur (a). 

S^ECULOXVI. 

1506. 
Btaileas apud Joannem Amerbachium. In fol. IX 

(a) Nunc idem jam Eambergerum monuisse video 
tomo III, pag. 104. 

(6) Nempe in Catalogo Bibl. Bodieianse, qui citat 
Augustini opera IX tomis per Amerbachiam Bas. 
1506, et Cat. bibl. princip. ecclesiee et monasterii 
Ord. S. Benedicti ad S. Emmerarum Ratisbonse 
part. I (1748, in-8o), in quo plenior titulus p. 40 
si^qq. ascriptus est, sed omissis partibus v, vi, vii 
et X, mancam illud exemplum esse proditur. 

(c) Tom. II, part. i, p. 216. 

(6)Pertiaet huc locus, quem etiam Colonienses 
adducunt, ex Sweertii Athenis Belg. p. 148, ubi de 
Dodane scribit : Primus congessit et castigavit S. Au- 



B 



A tomis. U. Augustini prima pan librorum, quos edidit 
Cathecumenus . — Pars IL Libri, quos scripsit Ba- 
ptiiatus. — Pars UL Libri, quos edidit Presbyter. 
— Pars IV-Vlll. Libriy quos edidit Episcopus. — 
Pars IJ-A7. Libri, quos non recenset in Ubris Re- 
tractationum. 

Primae hujus operum Augu^tini editionis exempla 
adeu rara sunt, ut licet non paucos evolverim diver- 
sarum bibliothecarum catalogos, in duobus tantum 
haclenus reperire contigerit (b), qui ambo eumdcm 
quidem, quem in conspicuo posuimus annum, pro- 
dunt, quemque Maettarius eruit (c). Datar nimirum 
in his discrepantia qusedam, dum alii, velut auctores 
Colonienses, annum 1504, alii annum 1501 et 1503 
prseferunt (d), unde fortasse jure aliquo colligas, 
non uno anno totam hanc editionem esse absolu- 
tam, sed inceptam anno 1503, ad finem tandem 
a. 1506perductam, eoque anno, qui terminus inte- 
gri operis fuisset, singulos tomos esse signatos (e). 
Nec tomorum numerum eumdem omnes tradunt, 
sed alii novem^ alii undecim constare opus totum 
volunt, non sane scripturse aliquo errore, sed di- 
sertis verbis numerum enuntiantes. Quid ? quod Tii- 
themius quindecirh voluminibus impressum esse di- 
cat (/). 

Nunc tamen, ne diutius hisce experiundis operam 
impenderemus, eflecit Oudinus qui, declarata totius 
partitionc, satis signilicat ipsam editionem a se fuis- 
se inspectam. Docet autem undecim partibus, novem 

Q vero tomis esse comprehensam, atque sic distinc- 
tam, ut octo priores eos Augustini libros, quos ipse 
in suis Retractationibus recenset, contineant, reli- 
quffi cseteros, quorum nulla in hoc opere mentio 
injicitur, complectantur, quod ita se habere ex Ca- 
talogo bibl. Emmeranse intelleximus, qui tres prio- 
res partes uno tomo seu volumine comprehensas 
ostendit. Simul monet, plurimos Sermo^fis, pluri- 
masque EpistolaSy nec non Enarrationes in Psalmos^ 
utpote quse jam antea per annos 1489, 1494, 1495, 
1497 excudi curaverat, undecim his parlibus adji- 
cere noiuisse. Usus autem fuerat Jo. Amerbachius 
in paranda hac editione opera cujusdam Jugustini 
Dodonis, Frisiiy BasUese ad S. Leonardum canonici, 
quj, illo sumptus prsebente, Italiae, Galiise et Gcr- 

^ maniee bibliothecas perscrutatus erat, et ipse, si per 
fata licuisset, operibus undique comportatis, ma- 
num admoturus fuisset. 



gustini opera omnia, adjecit et argumento in opera 
singuia ac censuras, sed immaturam ejus operam pes- 
tis absumpsitj eo ipso anno, quo prelo subjiciendum 
opus erat, 1501, prodiitque post mortem ex officina 
Amerbachii 1503. 

(e) Consentit OttcfinMS in Comment. T. I, p. 934, 
circa annum 1500 inceptum. anno vero 1506 com- 
pletum esse opus dicens. Pro posteriori numero ope- 
rarum vitio ibi exscriptum est 1586. Oudiuum fe- 
re totum exscripserunt Colonienses, nisi quod de 
suo addiderunt, omnia a. 1504, lucem aspexisse. 

(f) In Epistola ad Jaco6. Kymolanum Carmelitam 
data Herbipoli 16 Augusti 1507, apud Maett. II. 



55 



SUPPLEMENTLM AD OPERA S. AUGUSTINL oO 

1515. A sit. Accedit quod primus^ item Erasmus depravatio- 

num textus Augustiniani causas, variaque corrupto- 
ru.Ti genera indagaverit, quorum descriptio quodam- 
modo eumdcm usum praestare polest, qui alias a 
codicum notitia bejK» pxplicata exspectari solet. Atque 
haec prcefaminis loco, ne inserenda hac oratione 
bene longa negligenter aut parum verecnndi aliqui- 
bus videremur. Jam ipsum audi. Sic enim in episto- 
la (data Friburgi Brisgaviae, 4529), qua totum opus 
Alfonso FonsecaOy principi et archiepiscopo Toletano 
totiusque Uispanim primati^ nuncupat, cujusque di- 
midiam parlem in laudes Augustini impendit, lo- 

quitur : 

c Quo dilabor? non enim institueram encomium 
Augustini, quod si suscepissem, hmc quota portio 
^ laudum illius erat ? Ulud tantum volebam ostendere, 
quam dolendum fuerit, tantum ecclesiae thesaurum 
tam sero per typographos prodiisse in publicum, 
quem maxime referebat in omnium versari manibus. 
Deterrebat nimirum illos impendiorum magnitudo. 
Primus hoc egregium facinus ausus est, vir singu- 
lari pietate JoaiNNes Aherbachius, re sat beatus, 
sed animi dotibus longe beatior, quem nec sumptus 
immensi nec in conquirendis undecumque exempla- 
ribus instantia, nec in couferendis tsdium, nec 
operis diflicuitas, nec distractionis alea, nec ulla 
res alia deterruit, quominus totum Augustinum 
redderet omnibus communem. Non huc invitavit vi- 
rum queestus amor, sed sincera pietas, quam om- 



Parisiis,.,. In-fol. IX tomis. Divi Aurelii Augus- 
tini opera juxta Amerbachianam descripta. Deest hu- 
jus editionis memoria in Maettario. Commemorant 
eam Colonienses, notat Catalogus bibi. Bodleianse. 
In Germania vix unum ejus exemplar inveniri putem, 
nec in Gallia quidem, nisi in bibliothecis obscurio- 
ribus laleant. Certe Cat. bibl. Heg. Paris. eam 
ignorat. 

i5i7. 

Sine loco. In-foL Index Operum S. Auguslini per 
oximium Joannem Theuschlein de Frickcnhausen^ 
ex Rottenburga Tuberina. Sic exstat in Cat. Bibl. 
Emmeranse p. 4i. Pertinere autem puto ad editio- 
nem Amerbachianam. 

1520. 

Parisiis apud Joannem Parvum. In-4». D. Aur. 
Augustini libri tres contra Academicos, Soliloquia 
et alia opuscula : quatuor hsec jam primum impressa 
de Visitatione iniirmorum ; de Adulterinis conjugiis, 
de bono Conjugali et bono Virginali. Cat. Bibl, Reg. 
T. I, pag. 376. 

1528—29. 

Basilex ex officina Frobeniana. In-fol. X tomis. 
D. Aurelii Augustini, episcopi Hipponensis, Opera 
omnia ex emendatione Des. Erasmi. 

Pleniorem titulum, unde hauriremus, non datum 
fuit. Opinamur autem, non procul eum abludere ab 
eo, quem editio a. 1543 pr«efert. Sed cum jam ac- 
cesserimus ad eam editionem, quffi non modo inte- q nes iilius prsefationes spirant, ac revocandi priscos 



gra ac plena prima dici potest, sed sequentium om- 
nium, non excepta novissima, fundamenta jecit et 
in iis quodammodo dominatur, necesse erit, ut ante 
omnia, quffi ipse Erasmus de instituti sui ratione in 
medium attulit, cum lectoribus communicemus. Et 
enim sequentium editionum curatores ant contenti 
fuerunt, Erasmianam operam accessionibus aliquot 
locupletatam prelo committere, aut ultra vestigiis 
ipsius institerunt et partim codicibus, partim judicio 
suo confisi emendatiorem ac sinceriorem eiferre 
contenderunt, aut etiam ab iilo longius recesserunt. 
Quorum omnium studia atque conamina non dicam 
ffistimare, sed ne examinare quidem absque accura- 
ta Erasmianse operse cognitione licet. Nec vero uni- 



illos Ecclesiae doctores studium, quos videbat ac do- 
lebat propemodum antiquatos. Proinde non dubito, 
quin illius manibus bene precentur omnes, qui per 
Augustini libros ad pietatem profecerunt. Idem in 
universas Hieronymi Iticubrationes majori etiam stu- 
dio molientem deus ad superos evocavit. Eam ta- 
men provinciam tribus liliis, Brunoni, Basilio, et 
Bonifacio, quos in hoc curarat trium peritia lingua- 
rnm instituendos, moriens delegavit, per quos non 
minore studio, quam iide peractum est, quod opti- 
mus patervoluit. Sic enim ilios et ad pietatem et ad 
eruditionem educarai, ut quodammodo se major ac 
melior in illis superesset, hodieque supersit. Nam 
natu maximus tantum in fata concessit. Tot Mint 



verse atque paucis didicisse sufficit, Erasmum tex- I) examina monachorum in orbe, quorum otium ma- 



tum emendasse, genuina a supposititiis secrevisse 
et cuncta novo ordine esse dispartitum, quo sane 
nec ad auctoris, nec ad editoris ingenium cognos- 
cendum magnopere juvamur. Sed cum primus ilie 
explicare aggressus sit, quse peculiaris Augustini ac 
maxime propria tam in sentiendo, quam eloquendo, 
virtus fuerit, eamque notionem deinde, qua solet iu 
ceeteris quoque ecclesiasticis scriptoribus solertia, 
ad explorandam tam universam scriptorum genuita- 
tem, quam singulorum iocorum sanitatem traduxe- 
rit, omniqne inde sflecalo critices aliqua formula in 
Augustino restituendo prseiverit, non facile quem- 
quam, qui hscce studia curat, fore, arbitror, qui 
hac E^^asmi disputatione absque dainno carere pos- 



gnis censibus alitur. Tot sunt abbates opimo reditu, 
nihil aliud quam aediiicantes, vel aientes equos, vei 
epulantes. Hic erat illorum proprius labor, quem 
homo laicus sua sponte suscepit. Atque in Augus- 
tino quidem tantum adliibitum est ab illo curse, stu- 
dii, vigiiantise, quantum illa tum ferebat ^etas, ru- 
dior adhuc et perpaucos habens in hoc genere lit- 
terarum exercitatos, liiud potius mirandum, quod 
cum Augustini lucubrationes tot jam annis versen- 
tur inter manus eruditorum, nulla exstiterit de illo 
publica querimonia, quemadmodum de Hieronymo 
uemo non querebatur. Atqui ni multos haberem 
testes, qui operi excudendo vcl prcefucrunt, vel 
adfueruut, nemo mihi crediturus sit, quantum men- 



^4 



NOTITIA LITTEIUIUA IN S. ALGUSTINUM. 



58 



darain ofiTenderim ac sastulerim, etiam illinc, obi 
nihii esse depravatum putabatur. Habet enim Au- 
gustinus suum quoddam dicendi genus, argutum, 
et periodis in longum productis multa convolvens, 
quodlectorem et familiarem, et acutam, et atten- 
tum, et bene memorem requirit, denique tffidii 
laborisque patieutem, quales non ila mullos repe- 
rias. Jam tametsi profanas litteras parcius ostentat, 
quam Hieronymus, tamen obiter ad eas frequenter 
alludil. Uis rebus factum est, ut lector, audaculus 
magis quam argutus, mutarit quidquid ofTendebat. 
Verum quse vel librariorum incuria, vel lectorum 
inscitia commissa sunt, habent utcumque colorem, 
quo culpam liceat, si non excusare, certe exte- 
nuare : quamquam hanc oportuit esse publicam 
principum, pnesulum et abbatum curam, ut uti- 
liam, sed praecipue sacrorum voluminum exempla- 
ria per eruditos viros quam diligentissime castigata 
servarentur in publicis bibliothecis. Illos vero, quos 
absolvat a sacrilegii crimine, qui nec errore, nec 
ulia necessitate, sed inepta libidine, studio mutarunt 
hojus vin scripta, vertentes que in et, et in ^ue, sed 
in at, at m sedy diwit in ait, ait in dixit, verbum in 
participiam, participium in verbum, aliaque innu- 
mera his consimilia, quasi luserint in opere alieno. 
Hoc ilagitium cum alias, tum prsecipue deprehen- 
dimus in libris de Trinitate. Deprehendimus aulem 
ex collatione codidSy quem nobis prsebuit Flan- 
drias monasterium quoddam, cujus nomen in pr^e- 
sentia nun occurrit, sane bellum ac vetastum 
dixisses bonse iidei, magnaique auctoritatis exem- 
plar. Vix umquam occurrebant duo versus, quin es- 
set, quod jugularet transversus calamus. Ilic non 
erat error aut oscitantia, sed impius ludus hominis 
male feriati. Alibi nescio quis sententias expleverat, 
adjectis verbis aliquot nou necessariis: velut quo- 
ties beatus Aagustinus citabat e Scripturis canonicis, 
qoantum ad id, quod agebatur, satis erat, ille Scri- 
pturse testimonium altius repelitum ex eodem loco 
longius prosequebatur, cum nihil esset ad rem ne- 
cesse. Id prsecipue factum comperimus in Commen- 
tariis quos scripsit in Epistolam ad Romanos et ad 
Galatas. Rbimus non paucis locis insignem scriba- 
mm delirationem, qui, quod lector ineptiens anno- 
tarat in margine sui codicis, relulerunt in contextum. 
£x mnltis duo proponam exempla, quorum alterum 
est in epistoia 58, ubi leguntur hsec Augustini verba : 
Hos autem prophetaSy quos post apostolos posuitf non 
puto iUos essBy qui ordine temporum ante apostolos 
fuerunt, sed istos^ quibus jam sub apostolis per gratiam 
donabatur, aut interpretatio Scripturarum et inspectio 
mentiumy aut praedictio temporis secuturi. In priori 
editioae participium secuturi, a suo nominep tempo- 
ris, prolixo verborum assumento divulsum comperi- 
mas, idque non solum insigniter indoctam erat ac 
stultam, verumne ad rem quidem tantilium faciens. 
Non enim illic ambigebatur, qui essent apostoli, et 
unde ducta vox, sed de quo prophetarum genere lo- 
qoeretur illic Apostolus. Non repetam hic longam 



B 



A nugamentum, ne sim tffidio ; decerpam modo pauca, 
unde facilis sit conjectura, quam caetera nibil ha- 
beant mentis hunc in modum orditur : St enim ego 
ipse ut de his^ quid sentiam, habeas, differentiam fa- 
cturum me spei*averim, Agnoscis sermonis ilorem. Ac 
mox : Ut enim ad vim termini profkiscar, Apostolos 
Gr3dcum^ dicitur ab apos, quod notat argurnentum, vel 
praeminentiam, et scolon, quod est missiOj quasi prx- 
minenter missus, ad augmentationem scilicet fidei ca- 
tholicx^ vel apostolus quasi postmissus, etc. Quid hac 
deliratione prodigiosius? Apos enim apud Grsecos 
tantum signiiicat, quantum Kiskildrivium apud La- 
tinos, et scolon Graecis sonat oifendiculum. Deinde 
stuUissime imaginatur in nomine apostolus, apost ad- 
ditum pro postmodum pro quo Barbari dicere solent 
depost. Atqui si Grseca vox est apostolus, ut ipse 
docet, unde illic Latina praepositio post? Sequitur, 
propheta autem a pro, id est procul, et forjaris, cum 
propheta Grsecis nihil aliud sonet , quam Latiuis 
pra^dictor. Ha^c proposuisse satis arbitor, ad totius 
nugamenti gustum quemdam, quod ita attextum est, 
quasi quis pro Augustino Paulinum doceat, de quo 
signihcarat se dubitare. Aiter locus est in libro se- 
cundo de Sermonc Domini in monte habito. Quoniam 
inter fructus spiritus Paulus commemorat gaudium, 
nc quis existimaret, illum de quovis gaudio ioqui, 
sic locum explanat Augustinus : Sane sciendum est, 
hic gaudium proprie positum. Mali enim homines non 
gaudere, sed gestire dicuntur proprie^ sicut superius 

Q diximus voluntatem proprie positam^ quam non habent 
mali, etc. Hsec Augustini verba cum nihil habeant 
obscuritatis, tamen aliquis conatus erat, dilucidius, 
scilicet, explicare sententia hisce verbis : Neque 
gaudium virtutis sity sicut voluntas^ et hxc potius ad 
sanctos pertinent : ad peccatores vero gestus magis et 
cupiditas deputanda sunt. Et hoc tam insulsum nu- 
gamentum e spatio marginis in contextum reiatum 
aliquamdiu nos torsit. Cum hujusmodi portentis fuit 
nobis subinde luctandum. Alius ex undequaque de- 
cerptis frustulis, veiuti novum opus, Augustini ti- 
tulo construxerat , alius aliena cum Augustini scri- 
ptis miscuerat ; alius ex queestione fecerat epistolam, 
assutis initio paucis verbis. Ne singula persequar, 
vix in alterius tam impie, quam in hujns sacri do- 

B ctoris voluminibus lusit otiosorum temeritas. Ut 
omittam interim pseudepigrapha, qusedam non in- 
erudita, qusedam vix tolerabilia, qusedam prorsus 
indocta. Verum iu omnibus, quee ilii falso sunt in- 
scripta, nihii insulsius aut impndentins Sermonibus 
ad Eremitas, in quibus nec verba, nec sententise- 
nec pectus, nec omnino quidquam est Augustino di- 
gnum : et tamen quisquis hoc opus confinxit, homo 
suavis sibi promisit futurum, ut Augustinus crede- 
retur, et sane repererunt similes labra lactucas. 
Nihil tamen horum submovimus, nisi quod ea, quee 
bis aut ssepias habebantur inter hujus viri lacubra- 
tiones, sat habuimus semel ponere, ne voluminum 
magnitudinem supervacua sarcina oneraremus : cen- 
suris tantum additis indicavimus, quid nothum esset. 



59 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



60 



quid axnbiguuin, quid commixtum. Hffic igitur in 
tam eximio scriptore committi sane dolendum est; 
sed fleque mirum, super his nuliam hactenus fuisse 
studiosorum querimoniam : unde coojectura capi 
potest, divuro Augustinum antehac a plerisque theo- 
logis aut non legi solitum, aut indiligenter fuisse 
lectum. Ne mihi quidem umquam persuaderi po- 
tuisset, tantum in tam celebri scriptore latuisse 
mendarum. Equidem uihilminus habebam inauimo, 
quam hanc capessere provinciam. Delcrrebat im- 
mensa Toluminnm moles, et operis difOcultas juve- 
nile robur, ac prorsus adamantinum quemdam ho- 
minero exigebat : rae vero jaro et setas et valetudo 
ab hoc genere laborum in totum dehortabatur. Sed 
felicis memorise Joannes Frobemus, vir ob sin- 
gularem erga studia favorero omnium studiosorum 
aniore perenni dignus, tandem illud a me precibus 
extorserat, ut in Epistolis unicuro temionem emen- 
darem, quo posset operis specimeu in proximis 
nundinis ostendere. Poliicitus sum, sed hac lege, ne 
quid speraret amplius. Annuit. Caeterum curo per- 
spicerem, illi certum esse consilium, volumen Epi- 
stolarum absolvere, neque quemquam esse paratum, 
qui posset, aut certe vellet, emendandi partes obire : 
vicit aniffli destinationem, cum singolaris amici 
pertinax volnntas, tnm ipsa negotii pietas. Hoc vo- 
lumen totum ad me recepi» sed unicum, etiam atque 
etiam testificans, ut si pergere vellet, alium inve- 
niret castigatorem, nec me suo quoque dispendio, 
non modo studiorum, a melioribus curis avocaret. 
Quid multis? cum nullus existeret, qui vellet eam 
sarcinam in humeros tollere, et Joannea Frobenius 
asseveraret, stare sententiam, ut si non daretur 
aliud, totum Augnstinuro, qualis qualis erat, rursus 
excuderet : ego partim amici respectu, cui nihil per- 
negare valebam ; sed mnlto magis inexpiabile piacu- 
lum esse reputans, si tam eximius Ecclesiee doctor, 
tot mendis obsitus, tantis impendiis denuo pi*odiret 
in orbis theatrum, hoc insigniore deformitate nota- 
bilis, quo magis elegantia formularum, ac majestate 
volominum, oculos omnium ad se rapturus esset : 
perinde quasi purpuram eximiam ostendas foBdis 
maculis deformatam, passus sum imponi mihi clitel- 
las. Tandem ubi tantum pelagus ingressus ventis 
vela dedissem, longe plus, quam exspectaram, 
comperi difficultatis, ut non semel animum despon- 
derim, deque deserendis institutis cogitarim: ad 
quod ipsum evidens etiam valetudinis periculum in- 
vitabat, aut, ut rectius dicam, compellebat Jam me 
terrebat et exemplum Joannis Frobenii, quem vide- 
bam huic immortuum negotio, virum alioqui cum 
firmo corpore, tum vita longissima dignum. Verum 
quod prima fronte deterrebat a negotio, hoc ipsum 
propins consideranti stimulos addebat. Non enim 
oportet bonorum viroruro amicitiam vit» spatio 
terminari, prsBsertim cum hujus difficillimi nego- 
tii moles in filios illius Hieronymum et Joanncm 
Erasmium, reliqnosque liberos esset devolnta, qui- 
bus hoc niinus oportebat deessc, quod tali patre 



B 



A esseut orbati. Nam quidquid erat erga Frobenium 
affectus, in hos transtuli. Itaque obfirmato animo, 
sic nt operi tam sacro satius ducerem animam im- 
pendere, quam semel susceptum non absolvere, 
taedium omne devici : quoquc sum altius ingressus, 
hoc labor assuetudine factus est levior, ipso, ut opi- 
nor, Augustino coeptis nostris prospera favoris aura 
coelitus aspirante , donec tandem procul aperiret 
sese portus, in quam propitii numinis auxilio delati, 
Isetum celeusma nunc canimus. In dirigendis porro 
voluminibus hunc ordinem secuti surous. In Priroum 
volumen contulimus ea, ex quibus tota Angustini 
vita, mores, ingenium, et afiectus perspiciuntur, 
quod hoc pacto fnturum arbitrarer, ut et rectius in- 
telligeretur, et avidius legeretur. Amor enim do- 
ctoris et attentum reddit, et lubentem discipulum. 
Adjecimus ejusdem progymnasmata, quibus vei in- 
fans adhuc in Christo, vel novas tyro felicissime 
prselusit ad egregia facinora. Secundum volumen 
dedimus Epistolis, partim quod in his quoque per- 
multa sunt, quee scripsit juvenis ; partim quod ex 
his maxime deprehenditur, si quid in illius natura 
fuit peculiare. Tertinm et Quartum dedimus his lu- 
cubrationibus, quas ad docendum paravit. Quintus 
habet Civitatem Dei, quod hoc opus simul et docens 
et confutans errores maxime paganorum, utrinque 
mixtum esset. In hac portione nihil est noslrse in- 
dustrisB, quod hanc provinciam hortatu meo sibi 
proprie sumpsisset vir apprime doctus Joannes Lu- 

G dovicus Vives. In Sextum et Septimum distribuimus 
pugnas adversus hsereses diversas. In Octavum et 
Nonum collecti sunt tractatus, sic enim appellat 
Augustinns Scripturarum enarrationes apud populum 
habitas, nisi quod in Nonum farragiuem quamdam 
adjecimus libellorum, quos viri nescio qui spiritales 
in hoc parasse videntur, ut aifectum suum ad rerum 
coelestium contemplationem infiammareut. Decimum 
volumen complectitur homilias varii argnmenti, in 
quibus permulta sunt aliena, quemadmodum et in 
Nono. In singulis, ne nulius esset ordo, vel sacrorum 
voluminum, quae interpretatur, ordinem, vel hsre- 
seon origines secnti sumus. Ipse Augustinus in libris 
Retractationum malnit setatis suee, et in Christia- 
nismo progressnm ordinem sequi, recensens, quse 

'^ scripserit catechumenus, quee sacro lavacro rena- 
tus, qua: presbTter, quffi episcopus, nisi cum epi- 
stolis et tractatibus suum locum destinasse videtur, 
quam hujus curse partem non absolvit, ut ex ipsius 
aiiquot scriptis apparet. Siquidem hoc moliebatur 
jam extrema senecta, veluti prsesagiens extremum 
imminere diem, tantoque studiosius agens, ut quo- 
niam vocis officio diutius Ecclesiee prodesse non 
poterat, in libris illi superesset, quatenus licebat, et 
emendatus et integer, quod propemodum assecutus 
est. Vix enim ex alterius monumentis minus inter- 
cidit, a depravatoribus nihil omnium potuit umquam 
esse lutum. Nostram operam hic non exaggerabi- 
mus ; conferat cui vacat, et agnoscot. Nec tamc.n 
ausim polliceri, nihil resedisse, quod egeat emen- 



61 



NOTITIA LITTEKARIA IN S. AUGUSTINUM. 



62 



datore Aiicubi nos destitueraot vetusti codices, ali- 
quaudo in opere tam prolixo somnus obrepsit, quem 
Flaccus polat esse condonandum humaufie natur». 
Jam si operarum incuria commissum est, a nobis 
prsstari non potoit, qui cura oHlcina nihil habemus 
commercii. Tantum illos admonere possumus, qui 
prsesnnt oflicinse : quod quidem a nobis factom est 
sedulo. Quidquid nostra mediocrilas potuit, bona 
tide praestitit. • 

Habes hic omnia, quibus nova editio se commen- 
det. Nec sapervacaneum, immo necessarium plane 
eiistimem, indicem singulorum, quse in unoquoque 
tomo continentur, operum subjungere. Quamvis cnim 
ab initio constitutum erat, in editionum receusu or- 
dinem continuum librorum non attingere, et facile 
Qos ejusmodi indice caritaros esse mihi persuase- 
ram, maxime cum supra in recensu omnium diligen- 
ter notatum sit, ubi quodvis tam in Lrasmianis, quam 
Lovaniensibus et Benedictina reperiatur ; ipsa tamen 
re edocti sumus, certam de successu collatse iu au- 
ctorem operse notitiam informari non posse, nisi in 
potioribus editionibus librorum numerum et seriem 
intneri liceat. Uujus igitur Erasmiause ordo hic cst : 
m tomo I insunt : Retractationum lib. II, cum cen- 
sura ; Confessionum libri XIII, cum censura ; De 
Grammatica iiber unus ; Principia dialecticse ; Cate- 
goriae decem ; Principia rhetorices : De music^ Jib. 
VI ; Contra Academicos lib. III ; De ordine lib. II ; 
De vita beata ; Soliloquiorum lib. II ; De magistro ; 
De immortalitate animse; De libero arbitrio lib. III ; 
De vera religione; De moribos Ecclesise catholicse, 
et de moribus Manichseorum ,lib. II, cum censura; 
De Genesi contra Manichseos lib. II, cum censura; 
Regulae Augustini, cum censura ; Posidonius de vita 
Augustini. 

In tomo 11. — Epistolarum farrago. — Epistolse 
sunt CCXLII, ducentse quadragiuta duse, interquas 
et spurise qusedam ab Erasmo obelo transfixse, nec 
tamen prorsus loco motse. Pertinent huc epistolse 
vulgo Augustini dictse ad Bonifacium et hujus ad 
Angustinum, e quibus nonnisi onam vehementer 
proUxam et insigniter iilitteratam, ut ipse inquit, re- 
movere sustinuit, prsetereaque coronidem sub titulis 
Cyrillij subito Laline loquentis et Augustini GrsBco 
male Latine scribentis impudentissime confictam rese^ 
cuU. Atque liis epistolis, tam singulis, ubi quidem ex 
re Tidebatur, censurse aliquid addidit, qoam univer- 
sis etiam prsefatus est in epistola ad lectoreSy scripta 
Basilex MDXXVU, docens partim, quod ad exter- 
Dom earum habitnm spectet, eas, sicut, et popula- 
res oratiunes (homiiias), numquam nec in Retra- 
ctationnm libris, nec postea, aiiquo vel temporum, 
vel personarum, vei materiarum ratione fuisse di- 
gestas, indeque facilins postea admixtas esse, quse 
nihil Angustino dignum haberent, vel confictas etiam, 
nec vero libros et epistolas semper invicem discre- 
tos esse, dum alibi librum appellat Augustinus, quem 
tlio loco pro epistola venditat ; partim autem ipsam 
eonim indolem etjvim mirifice declarans. 



A Tomo III. — De doctrina Christiana lib. IV ; Lo- , 
cutionum lib. VII ; De Gde et symbolo lib. I ; Enchi.**i- 
dion de tide, spe etcharitate ad Laurentium lib. I ; 
De ecclesiasticis dogmalibus lib. I, cum censura; De 
fide ad Petrum diaconum lib. I, cum censura; De 
Trinitate lib. XV ; De Genesi ad litteram iiiiperfectus 
lib. I ; De Genesi ad litteram lib. XII ; Dc mirabiii- 
bus sacrse Scripturse lib. III, cum ceiisura; Do agone 
Christiano iib. I ; De opere mou.ichorum lib. I ; De 
spiritu et littera ad.Maicellinum iib. I; De divinatio- 
ne daemouum lib. I ; De Spiritu et anima iib. I, cum 
censura ; Specuium lib. I, cum ct nsura; Quaijtiun- 
culse de Trinitate ; De beuedictiouibus Jacob patriar- 
chse, ctm censura; Sententise ex Auguslini et alio- 
rum libris decerptse. 

Tomo IV. — De meudacio ad Consentiuni liber 
unus ; Contra mendacium ad euuidcm iib. I ; Dt tide 
et operibus iib. I ; Quaestionum iu Vetus Insirumen- 
tum lib. VII ; Qusestionum Evangelicarum lib. il ; 
Qusestionum Evaugelicarum sccuudum Matlhseum 
lib. l, cum censura ; De consensu Evangeliblarum 
lib. IV ; Octogiuta trium qusestionum lib. I, cum ccn- 
sura; Viginti unius senleutiarum lib. I, cum ce/isura; 
'De diversis qusesliouibus ad Simplicianum iib. II ; 
De octo Dulcitii qusestionibus lib. I ; Qusestiouum 
LXV diaiogus, cum cetisura ; Qnsestiunum veleris et 
novi Testameuti lib. I, cum censura ; De cura pro 
mortuis gerenda ad Paulinum lib. I ; De catechizan- 
dis rudibus lib. I ; De iucaruatione Vorbi iib. 11. cum 

Q censura ; De trinitate et unitate Dei lib. I, cufjfi cen- 
sura ; De essentia diviuitatis lib, I, cnm cernura ; De 
tide rerum invisibilium iib. I, cwm censura ; Dc sub- 
stantia dilectionis lib. I, cwn censura; De coutiuentia 
lib. I, cum censura; De patientia iib. I, cum cctisura; 
De bono viduitatis iib. I, cum censura; (Iluic quoque 
tomo inserta est Censura libri de singularitate cleri- 
corum, qui ipse tamen tainquam alieuus fetus et in- 
ter aliorom etiam Patrum opera iterata vice \ulgata, 
omissus est); De vera t;t falsa poenitentia lib. I, ' 
cum censura; De salutaniius docomentis lib. I, cum 
censura ; De amicitia lib. I, cum censura ; De sermo- 
ne Domiui in [monte lib. II; Expositionis Epistoiae 
Pauli ad Romanos lib I ; Expositionis quarumdam 
propositionum ex Epistoia ad Romauos lib. I ; Expo- 

^ sitionis Epistolse Pauli aa Galatas lib. I ; Annotatio- 
num in Job. lib. I ; 

Totno F, — De civitaUi Dei libri XXII, cum com- 
mentariis Ludovici Vivis. 

Tomo VI, — De hsereoiijus ad Quodvultdeum lib. I ; 
De quinque hseresibus oratio, cum censura ; Concio 
ad catechumenos contra Judseos , Paganos et Arianos, 
cum censura ; Oratio adversus Jndseos ; Dc allercatione 
Ecclesise et Synagogse dialogus, cum censura ; De utili- 
tate credendiad Honoratum lib. I; Contra epistoiam 
Manichsei, quam vocant Fundamenti lib. I ; De dua> 
bus animabus contra Manichseos lib. I ; Coiitra For- 
tunatum quemdam Maflichseorum presbyterum, cum 
censura ; Contra Adimantum, Manichaei discipuium ; 
Contra Faustum Mani^haium lib. XXXIII ; Dc actis 



03 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



6^ 



cum Felice Manicheeo lib. II, cum censura; Cootra 
Secundinnm Manichaeum lib. I ; De natura boni con- 
tra Manichseos lib. I ; De iide contra Manichaeos 
lib. 1 ; Contra adversarium Legis et Prophetarum lib. 
II ; Contra Priscillianistas et Origenistas lib. I ; Contra 
sermonem Arianorum lib. I ; Contra Maximinum, 
Arianorum episcopum, lib. III, cum censura ; Contra 
Feiicianum Arianum de unitate Trinitatis, cum cen- 
sura ; De bono conjugali contra Jovinianum ; De san- 
cta virginitate; De adulterinis conjugiis ad Pollen- 
tium lib. II ; Tractatus de Epicureis et Stoicis, cum 
censura ; Tractatus de eo, quod dictum est a Deo ad 
Moysen, Ego sum, qui sum, incerti auctoris. 

Tomo VII. — Contra partem Donati, psalmus ; 
Contra epist. Parmeniani lib. III ; Contra litteras Pe- 
tiiiani, Cirtensis episcopi DonatistaB Lib. III ; Contra 
Cresconium Donatistam grammaticum lib. lY ; Con- 
tra Gaudentii, Donatistarum episcopi, epist. lib. III, 
quorum postremns nunc primum est excusus ; De 
baptismo contra Donatistas lib. VII, cum censura\ De 
unico baptismo contra Petilianum iib. I ; De unitate 
Ecclesiap contra Petiliani Donatistee epistolam lib. I ; 
Opus Breviculi collationum cum Donatistis ; Post 
coUationem contra Donatistas lib. I ; Super gestis cum 
Emerito, Donatistarum episcopo, lib. I ; Contra Ful- 
gentium Donatistam lib. I, cum censura ; De peccato- 
rum meritis et remissione, ac de baptismo parvulo- 
rum, ad Marcellinum lib. III; De natura et gratia 
contra Pelagianos iib. I ; De gratia Christi et peccato 
originali, contra Pelagium et Ccelestium lib. II ; De 
nuptiis et concupiscentia ad Valerium comitem lib. 
II ; Contra duas epistolas Pelagianorum ad Bonifa- 
cium lib. IV; Contra Julianum Peiagianum lib. VI ; 
De.anima et ejus origine lib. IV ; De prsedestinatione 
et gratia lib. I ; Prosperi epistola ad Augustinum ne 
reliquiis Pelagianse hsereseos ; Hilarii epist. ad eum- 
dem de eadem materia ; De prsedestinatione sancto- 
rum lib. I, cum cetisura ; De bono perseverantise lib. I ; 
De prsedestinatione Dei lib. I, cum censura ; De gra- 
tia et libero arbitrio ad Valentinnm lib. I; Ad eum- 
dem de correptione et gratia hb. I; Ad articulos sibi 
faiso impositos, Augustini responsio ; Contra Peiagia- 
nos, Hypognosticon. lib. VI, cum censura prxceden- 
te ; De perfectione justitiee contra Coelestium lib. VI, 
cum censura, 

Tomo VIII. — Enarrationes in Psalmos. 

Tomo IX. Cujus libri fere omnes censuras habent 
annexas. — In Evangelium Joannis expositio ; In 
Epistolam Joannis expositio ; In Apocalypsim Joan- 
nis expositio ; Meditationum lib. I ; De diligendo Deo 
liber alius, qui et Meditationum inscribitnr; Solilo- 
quiorum animse ad Deum lib. I ; Manuale lib. unns ; 
De triplici habitaculo lib. I ; Scalse paradisi liber ; 
De duodecim abosionnm gradibns ; De contritione 
cordis liter nnus ; De cognitione verse vitae lib. I ; De 
assumptione beatee Mariee virginis; De disciplina 
Christiana ; De decem chofdis ; De cantico novo 
lib. I ; De contemptu mondi lib. I ; De vanitate sse- 
culi lib. I ; De obedientia et homilitate sermo ; De 



B 



A bono disciplinee sermo ; De visitatione infirmorum 
lib. II ; De consolatione mortooinim sermones II; De 

^ quarta feria, sive coltura agri dominici, sermo ; De 
cataclysmo sermo ; De tempore Barbarico sermo ; De 
sobrictate et virginitate sermo ; Speculam peccato- 
ris tractatus ; De utilitate poenitentiae tractatus ; De 
contlictu vitiorum et virtutum lib. I ; De quatuor vir- 
tutib. charitatis tractatus; De laudibus charitatis 
tractatus ; De honestate mulierum lib. I ; De pastori- 
bus lib. I ; De ovibus liber sive homiiia ; De symbolo 
tidei ad catechumenos lib. IV ; De convenientia de- 
cem prseceptorum et decem plagainim ^Egypti, liber 
unus ; De rectitudine catholicse conversationis tra- 
ctatus ; De utilitate jejunii tractatus ; De Urbis exci- 
dio tractatus ; De creatione primi hominis tractatus ; 
De arbore scientiae boni et mali tractatus ; De pugna 
animse tractatns ; De antichristo tractatos ; Psalte- 
rium, qood matri suse composuit ; Super Magnificat 
expositio. 

Tomo X. — De verbis Domini ; De verbis Aposto- 
li; Homilise L ; Homilise de tempore, cum censura; 
Homilice de sanctis ; Ad fratres in eremo, cum cen- 
sura. 

Quam iate autem harum censurarum usus pateat 
non solum ex eo, quod speciminis loco de preefatio- 
ne in Epistolas produximus, sed multo etiam magis 
ex iis, quas longe instructiores monachi Benedictini 
dederunt, constare potest. Contentorum index du- 
p plex, unus juxta tomorum seriem, alter ordine al- 
phabetico concinnatus, nec non ordo editionis Amer- 
bachianse insigni cum lectoris commodo post praefa- 
tionem additi sunt. Non est vero kujus editionis con- 
tentorum index, qnem Oudinus vendiiat, sed novis- 
simae Erasmianse, ntpote qui Posidonii indicnlum 
scriptorum Angustini una cum Vita hic editum men- 
titur, qui primum a. 1564 in lucem editus est. 

1528 — 30. 

Colonix apud Jo. Gymnicum : in-8* Ex hac offici- 
na prodicrunt non uno nomine, sed perbrevi tempo- 
ris spatio, varia Angustini opuscula (uno non raro 
volumine comprehensa), quse sois quseqoe titolis dis- 
creta sic se habent : i^ Divi Aur. Augustiniy fltpp. 
D episcopif De opere monachorum liber unus ad Anre" 
2tum, episco-pum Carihaginensem. AnnoM. D. XXIX, 
mense Augusto. 2^ Divi Aur. Augustini Hipp. episc. 
Enchiridion ad Laurentium II. Anno M. D. XXVIII. 
3« D. Aur. Augustiniy \Hipp. ep. De gratia et libero 
arbitrio ad Valentinum et cum illo monachiSy liber 
unus. Ejusdem De correptione et gratia ad eumdem et 
cum illo monachiSy liber unus. Quibus prsemittuntur 
epistoke duae Divi Augustini ad Valentinum contra eos^ 
qui negant liberum arbitrium. Anno F. D. XXX. i^ 
Divi Aur. Augustini De immortalitate animx. Liber ^ 
unus. Ejusdem De agone ChristianOy liber unus, abs- 
que anni et loci nota. 

1531 — 32. 

ParisiiSy ex officina Claudii Chevallonii; in-fol. X 



tio 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



6G 



Tvinis. D. Aar. Augustini, qoee exstent ex emenda- A rum singulorum annus, quo unusquisque absolutus 



tione Des. Erasmi. 

Laudat hanc Erasmianae repetitionem Oudinus in 
Comm. p. 939 seqq., eique accessisse ait Jacobi Ee- 
meri Studgardiensis epistolam nuncupatoriam ad Gal- 
lam Millarnm, Ecclesise Tubingensis theologum, quae 
totam editionis hujas rationem fusias exponat. Idem 
monet in hac editione primam editos esse Sermones 
XVH : sex de tempore, septimus. de verbis ApostoUy 
et decem de Sanctis. Catalogus Bibl. Musei Britt. 
(Lond. n89, in-fol.) In hujus editionis mentione 
annum i532 profert, qnocirca utrumque prsefigere 
placuit. 

i537. 

Augustx Vindelicorum excudebat Heinricus Stey- 



fuerit, exstrat.) 

Secundus tomus Op. D. A. Aug. H . E. complectens 
illius Epistolas, non mediocri cura emendatas per 
Des. Erasmam Roterodam. Anno M.D.XLI. 

Tertius tomus, — complectens t4 8t8axTixi,hoc 
est, quse proprie ad docendum pertinent. Aono 
M.D.XLI. 

Quartus tomus, — complecteus reliqua tcov 6t8ax- 
Tixwv. Anno M.D.XLL 

Quintus tomuSf — XXII libros de civitate Dei, di- 
ligenter recognitos per eruditiss. virum Joaji. Lodo- 
vicum Vivem, ac ejusdem Commentariis, denuo 
ab auctore revisis, illustratos, continens. Anno 
M.D.XLH. 



ner; in-fol. Divi Aurelii Augustini episcopi Opuscu- ° Sextus tomus, — continens tA iroX«jxixA, hoc est. 



/a, nempe : — In libros Moysi, Jususe et Judicum li- 
bri VII ; Qusestiones veteris et novi Testamenti ; Quoe- 
stionum evangelicarupi secundum Matthseum ; Quee- 
stiones ad Orosium liber onus ; Quaestionum Hilarii 
liber unos ; De octo Dulcitii qusestionibus liber unus *, 
De diversis qusestionibus, ad sanctom Simplicianum 
libri II ; Qusestionum evangelicarum libri 11 ; Octo- 
ginta triom qusestionum iiber unus ; De sex qusestio- 
nibus contra Paganos liber unus ; Ad inquisitiones 
Januarii libri doo ; De inquisitione Trinitatis liber 
unus ; De Epicoreis et Stoicis liber unus ; De Haeresi- 
bus ad Quodvoltdeum liber nnus ; De quinque Hffi- 
resibus liber I ; Contra Judaeos, Paganos et Arianos 
liber onus; Contra Judsos liber unus; Hetractatio- q 
nnm libri duo ; 

Hsec series librorum integrorum efficit Tomum ter- 
tium Epitomes Operum Augustini a. Jo. Piscatorio 
concinnatse. Expressi sunt ex ed. Lugdunensi a. 
1497 et Amerbachiana, ut ipse editor in prsefatione 
professus est. 

154i. 

Pariiiis apud Carolum Guillard ; in-fol. X tomis. 
D. Aorelii Augustini opera omnia ex Dcs. Erasmi 
cmendatione ; editio auctior et locupletior cum indi- 
ce locupletissimo, cura et studio Pbrentii Bourgoi- 
ni. CaJt. Bibl. Regix Paris. 

1543. 

Basilex in ofpdna Probeniana per Hieronymum 



decertationes adversus hsereses, prsecipue Judseo- 
rum, Manichffiorum, Priscillianistarum, Origcnista- 
rum, Arianorum et Joviniani. Anno M.D.XLII. 

Septimus tomus, — continens reliquam partem tuv 
iroXepLixuv, id est, pugnas adversos heereses Donati- 
starom et Pelagianorom. Anno M.D.XLII. 

Octavus tomuSj — continens enarrationes in Psal- 
xnos mysticos. Anno M.D.XLII. 

Nonus tomuSy — continens illius tractatus, hoc 
est : expositiones ad populum factas in novum Testa- 
mentum, cum aliis varii generis opusculis, quorum 
indicem habet alterum hujus paginse latus. Anno 
M.D.XLII. 

Decimus tomuSj — continens reliqua tractata apud 
populum, quorum summam indicabit hsec pagina 
versa. Anno M. D. XLII. 

In omnia D. A. Augustini Scripta indices duo, eo 
conscripti modo, ut nihil annotatu dignum possis 
desiderare, neque quidquam velut supervacaneum 
rejicere: quorumprior materiasin ipsispassim ope- 
ribus tractatas, indicat : posterior sacrse Scripturffi 
locorum interpretationes joxta Bibliorum ordinem 
observatorum ostendit. Anno M.D.XLIII. In fine : 
Mense Septembri. 

Qoid novi in hac altera Frobeniana editione ope- 
ribos Augustini evenerit, per qoos illa et quibus 
subsidiis sustentata foerit, prsefatione, versa tituli 
primi pagina impressa, bibliopolai exponunt. Orsi 



Probenitm et Nicolaum episcopum; in-fol. XI tomis. D enim ab Amerbachiimeritis, gratiam, quam Erasmus 



Omnium operum D. Aurelii Augustini, Hipponensis 
episcopi, primus tomus, ad fidem vetustorum exem- 
plarium, post omnium in honc usqoe diem editiones 
denuo summa vigilantia repurgatorom a mendis in- 
numeris, ot optimo jure tantus Ecclesiae doctor rena- 
tus videri possit. Inspice, lector, et fateberis hanc 
non vanam esse pollicitationem : quod sigratus etiam 
esse voles, non patieris tantum laboris, tantumque 
impensarum frustra sumptum esse. Sub iinem annexi 
sunt indices doo, alter materiarum, aller interpre- 
tatorum Scriptnrae locorom : quibus lectorem haud 
leviter adjutum iri conlidimus. 

'.Hic primi voluminis atque operis universi titulus 
iDnum 1543 impressum habet, sed ad calcem tomo- 



opera sua apad omnes iniverit, comulatiorem eum 
initurum foisse monent, si soli tam ingentem pro- 
vinciam obire vacasset, et non bonam ejos partem, 
aliis negotiis ex transverso se ingerentibus, in ami- 
cos partiri compulsus esst. 

Deinde pergunt : « Sed quod ille posteriore editio- 
ne sartom tectum preestaturus sperabatur, interim 
alii occupaverunt. Succedente enim Lutetiana edi- 
tione, celeberrimee scholse aliquot alumni in hoc in- 
cubuerunt, ut si quid Erasmum sociosve subterfogis- 
set, sarcirent sua cora, haud poenitenda per Musas, 
et minime supervacua. Tandem urgente jam fato ex- 
treraam castigationis manum, et ut credi par est^ 
ipsius Augustini sancta anima tot pra^claris successi- 



67 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI- 



68 



bus favento, exstitit vir omnium bonornm benevo- A igitur est, ut, quod Roraanfle eloquentise candidati in 



lentia dignissimus, et ad hanc functionem a natura 
factus sciil|itusque, oliui eo potissimum nomine 
Erasmo cuin primis charus, iliique in hoc iiegotio 
(ut sic di(.-am) succenturiatus, Martinus Lypsius : cai 
viro et totnporis spatium, et otium, et exeniplarium 
copia, et iii labore sociorum delectus, et litteratura 
idonea, hiricque par induslria, et in tanto ncgotio 
non tam diligentia, quam religio, ad hoc doctorum 
hominum lavor adhortationesque atque insuper prse- 
miorum allectamenta, denique quidquid prsesidio- 
rum opu9 csset, abunde suppeteret. Namque is a te- 
neris ungmculis Augustini admirator, atque etiam ex 
professo ejiu instituti sectator pro suo peculiari er- 
ga sauctis \irum affoctu, annos plus viginti hoc 



Cicerone, Livio, Seneca, Plinio, aliisque non paucis, 
in quibus posterior eruditorum cura ad priorem sem- 
per aliquid adjunxit, magno applausu obviisque ulnis 
exceperunt, idem sanctioris litteraturae studiosi in 
Augustini scriptis non fastidiant, si pectora, qualia 
decet, ad eorum lectionem afferre volunt. » 

Totnm opus cxscriptum est binis columnis solito 
Frobenianoe officinse charactere, sed minori et non 
admodum nitido, preeterquam in prsfatione, quee 
typis paulo majoribus est exarata. 

1545. 

Venetiis ex offidna Erasmiana apud Vincentium 
Valgrisium ; in-8*», tomis III De Aurelii Aogustini, 
Ecclesiae doctoris eximii, Opusculorum tomus pri- 



pene solum egit, ne qnod mcndum in sci iptis ejus " mus, quo omnia, quse ad iidem et opera spectant ; — 



subsideret : utpote qui etiam prima nostra editione 
Erasmo plura loca, qnam alius quisquam amicorum 
suppeditavit Deinde priBter domesticam symmjsta- 
rum bibiiothecam, corrogatis ex circumquaque vici- 
nis monasteriis vetustis et iucorruptis exemplaribus 
optimo quoque in hunc usum promptissime commu- 
nicantc, adscitis ex suo sodalitio impigris aliquot, 
qui adjutarent, nihil vel aliis, vel sibi ipsi ad sum- 
mam conferendi diligentiam reliquum fecit, magna, 
mediocria, mintila, pari lance appendens, et anno- 
tans. Vix credas, mi lector, hcec cllra exaggerationem 
dici, ni margines cxemplaris ab ilio missi videas, 
hominis indefessum studium testantes : dum certis 
notis terna quateruave, aut etiam plura exemplaria ^ 
profert, tum quateuus evarient, indicat:nam cum sit 
non minore modeslia, qjam ernditione, maluit aliis 
judicandimunns ccdere, aliquando tamen suumprffiju- 
dicium addens, quod quidem semper libenter amplexi 
sumus. Ccetera virii doctis, et qui Angustinianse 
phraseos salivam liu multnmque rcgnstatam jam 
probe ca11erent,-judicanda commissa sunt : id quod 
non cnivis proclive fuerit.... Illud dissimulandum 
non est, in parte quadam decimi tomi, non magna 
sane, si germana tantom spcctes, uos Lypsii subsidio 
destitutos, grassantibus sub id tempus Geldris in Lo- 
vanium et viciniam, ubi tum Lypsins agebat : qnod 
ideo lectorem monitum oportebat, ne forte ex paucis 
illins de rcliquis conjectnram faciat; in caeteris potius 



tomus secundus, quo omnia, quse ad gratiam et libe- 
rum arbitrinm spectant; — tomus tertiuSy quo omnia, 
qnee ad electionem, vocationem, glorificationemque 
spectant, declarantur: ex libris ejusdem a M, Au- 
gustino Frcgoso Sosteneo excerptus et scholiis, argu- 
mentis et indice iocnplet&tus. 

Liber rarissimus, cujus nuspiam mentionem fa- 
ctam esse mcmini. Ne quis vero a titulo sibi imponi 
patiatur, quasi locorum diversorum undecumque 
excerptorum et avulsorum, nunc vero juxta yarias 
argumenti sedes compositorum farrago sit, libros 
integros ad unum argumentum facientes, collectos 
esse sciat hac serie : 

Tomo primo : — De doctrina Christiana libri IV ; 
Do disciplina Christiana liber ; Enchiridiou ad Lau- 
rentinm liber; De ecclesiasticis dogmatibus liber; 
De haeresibus liber ; De V hseresibus oratio ; De Uti- 
litate credcndi liber ; De fide et symbolo liher ; De 
fide ad Petrnm diaconum liber ; De agone Christiano 
liber ; De (ide et operibns iiber ; In psalmum xxix 
enarratio ; In psalmum xxx ; In psalmum xxxi. 

Tomo secundo: — Liber expositionis inchoatse 
Epist. divi PauliadRom.; Liber expositionis qua- 
rumdam propositionum,ex Epist. ad Rom. ; Liberex- 
positionis Epis. ad Gal, ; Epist. Hilarii ad Augustinnm; 
Rcscriptum Augustini ad Hilarium ; Epist. Patrum 
Carthaginensis concilii ad Innocentium papam ; Re- 
scriptum Innocenti papse ad Patres Carthaginensis 



quisque suis oculis inoffense (modo stylo Augustini D concilii; Epist. Patrum Milevitani concilii ad Inno- 



assueti sint) omnia percurrentibus, quam nostro 
testimonto credat; comperiet universa pariter accu- 
rata, ne pseudepigraphis qnidem exceptis. Cseterum 
in tanta indagine et pervestigatione unicum opuscu- 
lum, dumtaxat e germanis, nnnc primum rcpertum 
est et editum, videlicet Contra Gaudentium liber ter- 
Uus : unde liquet, vix hic aliud qnidqnam, quod ex- 
stet, desiderari, nam sermones De temporo (nt vo- 
cant) et sanctis, a quibusdam copise magis, qnam 
delectui servientibus, mira licentia passim interfar- 
cti, nihil ad preesens negotinm attinent : cum cuivis 
enidito appareat, quosdam etiam ezcusos toto stylo 
Augustinum partntem inficiari, nonnullos Graecum 
magis, qunmLatinnm auctorem prcese ferre. iKquum 



centinm papam; Rescriptum Innocentii papse ad 
Patres Milevitani concilii ; Epist. Angustini ad Hi- 
larium; Epist. quinque episcoporum ad Innocen- 
tium papam ; Rescriptum Innocentii papse ad quin- 
que episcopos ; Libri tres de libero arbitrio : Epist. 
prima divi Angnstini ad Valentium, et cum illo 
fratribus; Epist. 2 Augustini ad Valentinum, et cum 
illo fratribus ; Epist. prima divi Augustini ad Sixtum 
presbyterum ; Epist. secunda divi August. ad Six- 
tum presb. ; Epist. Alipii et Augustini ad Paulinum 
episcopum ; Liber de gratia, et libero arbitrio, ad 
Valentinum, et cum illo monachis ; Liber de natora 
et gratia, ad Timasium et Jacobum, contra Pela- 
gianos ; Epist. sancti Prosperi Aquitani de gratia et 



69 



NOTITJA UTTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



70 



Ubero arbitrio ad Rufiaum ; Liber de gratia et libe- 
ro arbitrio sancli Prosperi Aquitani, pro defensione 
din Aurelii Augostini contra Cassiani presbyteri 
libram ; Epist. sancti Aurelii episcopi de damna- 
tione Pelagii atque Coelestii. Epist. decerpta ex ge- 
stis synodalibus contra Pelagium bsereticum, quse 
in Palsestina synodo, sibi objecta damnare compul- 
sus est; Canones tredecim, epist. Coelestini papae 
pro Prospero et Hilario de gratia Dei adversus quos- 
dam Galliarium presbyteros, Pelagii sectatores. 

romo Tertio : — Retractationum lib. II ; Hypo- 
gnosticon contra Pelagianos et Coelestianos lib. VI ; 
Contra duas Pelagianorum epistolas ad Bonifacium 
Ub. IV; De spiritu et littera ad Harcellinum liber, 
De prsedestinatione et gratia, qui intitulatur de vo- 
lontate Dei, liber ; Pro^peri Aquitani de reliquiis 
Pelagianse heereseos ad Augustinum epistola ; II i- 
larii Arelatensis de eadem materia ad Augustinum 
epistoia ; De prsedestinatione sanctorum liber pri- 
mus; De bono perseverantifie liber secuudus ; Pro- 
speri responsiones ad excerpta, quae de Januensi 
cif itate missi suut ; de prxdestiuatione Dei liber. 

Singulis tomis prsemissa est tabula, argumenta 
librorum et capitum singulorum declarans, quam 
ioscripsit : Argumenia per M, AugusUniim Sosteneum 
Fregosum compendiose in unum redacta; et index al- 
phabeticus materiarum insigninm. Nuncupavit editor 
opus suum M. Hieronymo Suripando totius Augu- 
stinianae Reiigionis Geuerali. Descriptio est elegan«| 
typis rotundis uitidis, charta alba et tenera, margi- 
nibas amplissimis, quippe qui ultra lemmata et loca 
biblica iu ipsis notata late protenduntur. 

4352. 

Venetiis ad signum spei; m-4°. X Tomis. Divi 
Aur. Augnstini, Hipp. episcopi, Omnium Operum 
primum Umus, ad fidem veterum exemplarium sum- 
ma vigilantia repurgatorum a mendis innumeris no- 
tata in contejitu et margine suis signis veterum 
exemplarium lectione, utoptimojure tantus Ecclesise 
doctor renatus videri possit. Inspice, lector, et fatc- 
beris hanc non vanam esse pollicitatiouem : quod, 
si gratns etiam esse yoles, non patieris tantum la- 
boris, tantumque impensarum frustra sumptum esse. 
Cui iiccesserunt libriy epistolas, sermones et fragmenta 
aliquoty hactenns numquam impressa. Additus est 
et index, multo quam Basileensis fuerat, copiosior. 
M.D.LII. (1552.) 

Secundus tomus Operum rel. (ut in Basileensi a. 
1543;, nunc postremo accuratiori quam antea diligentia 
excusui. M. D.LII. 

Tertius tomus. ut in Basileensi. M. D. LII. 

Quariui iomus^ complectens reliqua Ti^liv 8c8axTi- 
xMv. Pleraque, quad erunt plane convulsa et luxata, 
ea ad fidem exetnplarium veterum Victorinorum resti- 
tulasunt. M.D.LI. (1551.) 

(a) T. I, p. 70. Sic ; Venet. 4. X tomis. D. Aur. 
A op. perPl. Bourgoinum. 

(6) Les editions de Bdle, de Paris et de Venise, qui 
Vont pricid^, sont le fcnd sur tequel on a travaiUd. 



A Quintus tomus, continens XXII libros de Civi- 
tate Dei. Cui accesserunt Commentarii Jo. Ludou, 
Vivis ab auctore recoguiti. M.D.LI. 

Sextus tomus, utinBdsileensL M D.LI. 

Septimus, octavus, nonus et decimus tomus simili- 
ter. M.D.L. (1550). 

Index omnium, quae insigniter a D. Aurelio Au- 
gustino dicta sunt, nunc recens supra praecedentes 
editiones, per F. Florentium Bourgoinum Parisien- 
sem, Franciscanum, ionge quam anteaauctior ac lo- 
cupletior redditus. Insuper multa, quae erant manca, 
mutila et solum inchoata, tam in indice auctorita- 
tum sacrae Scripturae, id est, veteris ac novi iustru- 
menti, quam in locis aliquot sacrarum Scripturarum 
pugnantibus conciliatis in Augustino, reformata, 
" aucta et repurgata sunt. Perlege et judica. MDLII. 
(1552.) 

Editio extra Italiam paucissimis visa. Notatam de- 
prehendimus in Catalogo bibliothec» Tigurinffi (a) . 
Illius exemplar erat quondam Hannoveree in ditissi- 
ma prsestantium librorum supellectile Duviana, 
quod feliciter in raauus Davidis Clement incidit, et ab 
eo curiosius est descriptum in Bibliotheca Historica 
Critica T. II, p. 269 seqq. Duo vero simul praestitit 
insignia litteratoribus beneiicia : alterum, quod Ii~ 
brum rarissimum nec per se accuratiori cognitione 
indignum primus patefecit, alterum majus etiam 
quod diligeuti ejus collatione, cum sequenti Veneta 
cditioue, omne hujus artiiicium et constructionem 
r luculenter declaravit, atque id, de quo inter Cleri- 
cum et Rich. Simonium iitigabatur, faciii negotio 
expedivit. Scilicet non meram prsecedentium alicujus 
repetitionem putare oportet, sed ad plures et fere 
superiores omnes (b) conformatam. Siquidem non 
omnes, sed complures tamen Erasmi censuras 
retinuit, variantes lectiones in margine oilert, et sic 
ubi in textum aliquid receptum sit, ibidem indicat, 
ex qua editione proiiciscatur. Recusa autem non so- 
lum, tomo I Erasmi prffifatio ad Alpiionsum Fonse- 
cam, sed in secundo etiam Jacobi Uaemeri, quem edi- 
tionis Parisiensis a. 1532 curam gcssisse supra 
vidimus, ad lectorem admonitio. Cseterum ne- 
scio, quam verum sit, quod de augmentis in titulo 
promissum est. Clementius enim alteri quidem edi- 
D tioni Venetse, quae eamdem formulam hinc petiit et 
limine suo suspendit, vanitatem et fraudulentiam ex- * 
probrat, attamen in hac eamdem sollicitare neglexit. 
Nec minus equidem optassem, ut Victoriuos codices, 
quos ad quarti tomi emendationom praesto fuisse di- 
cunt, circumspexisset. 

1556. 

Basikx apud Eieronynum Frobenium et Nic. £- 
piscopium; in-fol. X tomis. D. Aur. Aug. Opera, e- 
mendata per Erasmum Roterod. 

In nac editione, teste Oudino, additi sunt Sermo- 

Venetam editionem Operum omnium hac ipsa anti- 
quiorem ignoro, et nisi incuriosius ab eo scriptum 
sit, ad eam attendere bibliographiee amatores jubeo. 



1\ 



SUPPLEMENTUM AD OPERA. S. AUGUSTINI. 



72 



nes qainque antea nandnm ezcusi, videlicet, De Ja- 
eob ei Esau ad populum sermo, col. i487 ; Sermo in 
caput XIII Proverbiorum Salomonis^ col. 1505 : In pa- 
rabolam seminantis sermo col. \^il; Inillud Mat- 
thsei X7I : Qui vult venire post me^ etc. col. 1519; 
Tractatus in Orationem Bominicamj col. 1523. Suspi- 
camiir aatem bujus editionis curam gessisse Joan' 
nem Costerium. Occurrit in Cat. BibL Bemensis et 
Thottianae, 

i56i-63. 

Lugduni apud Sebastianum Bonoratum (ad calcem 
tomi II) excudebat Jacobus Paure in-8". Tomis X. 
D. Aur. Augustini, Hipp. episcopi omnium Operam 
tomus primus : Qua Retraclationnro libri duo, varia 
que ilUus opuscula, quse versa pagella indicabit, 
continentur. Omnia vetostorum codicum coUatione 
ab innumeris mendis repurgata, ac summa fide pri- 
stino suo nitori restituta, nunc demum in lucem re- 
deunt. Accessit et index rernm selectiorum copio- 
sissimus. H.D.LXI. 

D. Aur. Augustini Epistolw, majori studio, fide ac 
religione, quam hactenus umquam excusffi, atque a 
vitiis, quibus multiplici olim impressione contami- 
nalse fuerant, vindicat®. Tomus secundus, Cum du- 
plice indice uno nominum eorum, ad quos hffi Au- 
gustini Epistolffi missse faere ; altero rerum omniam 
in unaquaque Epistola contentarum locupletissimo. 
H.D.LXL 

D. Aur. Angustini de Trinitate, una cum reliquis 
iUius Ubris, quibus t& 8i&axTixdfc continentur. Tomus 
tertius. Cum indice rerum et sententiarum locuple- 
tissimo. H.D.LXII. 

D. Aur. Angustini Quwstiones in vetus novumque 
Testamentum, una cum reliquis iUius voluminibus, 
qnse f^ StSotxTixdt appeUantur. Tomi quarti pars prima. 
Cum indice, etc. H.D.LXI. Pars secunda similiter. 

D. Aur. Aagustini de Civitate Dei 1. XXII, etc, 
quorum XII hoc omnium iUius Operum septimo 
tomo continentur (sic vitiose pro tomi quinti paHe 
prima, ut mox etiam tomus octavus, quo reUquiX 
continentar, pro tomi quintiparte secunda, ) H.D.LXIII. 

D. Aur. Augustini twv xoXcjxixwv pars prima. To- 
mus sextus. H.D.LXII. — Pars secunda et tertia. 
Tomi septimi pars prior et posterior. H.D.LXII. 

D. Aur. Augustini Enarrationes in Psalmos mysti- 
cos. Tomi octavi pars prima et secunda, H.D.LXII. 

D. Aur. Augustini Enarrationes in Joannis Evan- 
gelium et Apocalypsin^ una cum variis iilius voiumi- 
nibus, etc. Tomus nonus H.D.LXII. 

D. Anr. Augustini Sermones. Quorom seriem et 
numerum sic babeto : De verbis Domini ; De verbis 
Apostoli ; Homiiise L ; HomiUse de tempore ; Homi- 
liee de Sanctis ad fratres in eremo ; Decem et se- 
ptem Sermones nonnuUique alii. Tomus decimus. 
H.D.LXIII. 

Editio rarissime obvia, sed perquam commode 
instituta, ut vel ex copiosis rerum memorabilium 



B 



A indicibus, singulis tomis, quin singuUs etiam tomo- 
rum partibus subjunctis, constare potest. Typi sunt 
Romani, satis venusti, sed minutiores paulo ; in 
marginibas loca biblica, rarius lemmata, nec ssepe 
etiam lectiones aberrantes charactere Italico no- 
tantur. 

i569. 

Basilese per Ambrosium et Aurelium Frobenios^ fta- 
tres; in-fol, XI tomis. — Primus tomus : Eximii 
Patris, inter summa Latinee Ecclesise omamenta ac 
lumina principis, D. Aurelii Augustini, Hipponen- 
sis episcopi, cujus prsestantissima in omni genere 
monimenta, quse quidem inveniri possunt, universa. 
denuo ad optimorum et fideUssimorum exemplariam 
examen revocata, nova eruditissimorum virorum 
recognitione, multo sunt quam umquam antehac 
emendatiora, ab innumeris vindicata erroribus, ac 
demum novis quibusdam censuris plurimisque mi- 
nime aspernandis accessionibus locupletata. Cum 
indice tripartito, ad calcem adjecto, omnibus, qoi 
exstant, uberiore, et theologise stndiosis commo- 
diore. Totum novse hujus editionis institutum et ra- 
tio ex Carmine seqiienti Uqoidius patebunt. 

Reliqui tomi ut in ed. a. 1543 inscribuntur nisi 
quod in tomo III, qui xdt 8i§atxTixdt continet, addi- 
tum sit, ad veterum codicum collationem post Harti- 
num Lipsium, nunc multis in locis summo studio 
emendatus. X tomus vero sic habet : Tomus X Ope- 
rum D. Aur. Augustini, continens Sermones ad po- 
Q pulum et clericos, vetustissimorum exemplarium 
coUatione nunc denuo plurimis in locis emendatus : 
cui Sermones de Diversis et fragmenta quedam an- 
tehac numquam excusa, opera et studio doctissimo- 
rum virorun, Martini Lipsii^ Joannis Vlimmerii, et 
aliorum e tenebris eruta ad calcem adjecimus : quo- 
rum catalogum sequens pagina indicabit. 

Index juxta superiorem editionem descriptus est. 

Hujus editionis accuratam notitiam dedit olim 

Sigism, Jac, Baumgartenius (a), Quidquid in ipsam 

coUatum est industrise, ad tomum IX et X unice re- 

dit, quorum illnm nova codicum coUatione donave- 

runt, decimum vero totum immutasse atque refin- 

xisse se profitentur. En verba, qnse ex prsefatione 

raro instituto versibus conscripta huc spectant : 

D Multa tomi noni, priscis ut consona libris 

Essent, contuUmus : coUata hsec quisque probabit. 
Parte sed in decima mendis quee tota scatebat 
Innumeris semper, vel iniquo judice constat, 
Quantum mutarit nostra hanc industria f>artem. 
Hac in purganda multum quoque prsestitit olim 
LipsiuSy huncque pari vir sedulitate seciitus 
Costerius : magna est horum, non gloria parva. 
Nos tamen optantes meliorem imponere limam, 
Majus onus sumus aggressi, majoraque coepta : 
Nosque suo hic multum studio Vlimmerius acri 
Juvit : qui vigili cura vigilique labore 
Ante alios unus longe est prffistantior omnes. 
lUe imperfectum nil linquens, mutila multa 
Integra restituit, ^riscaque in sede locavit. 
Adde, quod e libris aliquot tractata vetustis, 
Sermonesque sacros toti nunc protulit orbi, 
A nuUo excusos prius, atque a nemine visos : 



Nachrichten von merkwurd. Buchem St. LIII. (T. IX,) Halle 4756, p. 400 seqq. 



3 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



74 



Ho8 in calce hnjus partii tibi, candide lector, 
Lioquimas, ut videas, sit quaota accessio facta. 
His prius excusos juoctos quo^ue, lector, habebis 
Non paucos : verum magoa quia parte fuerunt 
Comipti, et Titiis scatueruut pluribus illi : 
Ut si suppleodi quavis ex parte fuissent, 
Pngina mutasset pariter numerumque locumque 
Prisiiua, et utilitas pHrva hinc, labor improbus esset. 
Indicid hic fnerat ratio, pie lector, hnbenda : 
Mutatis numeris cum mutaretur et ille. 
Ne tamen indealigua fhistratus spe yidearis : 
Omnia in adjunctis fuerant quse digna notatu, 
Htec inaerta tenet vetus, at multo auctior, index, 

Optato a multis, at multis ante negato 
Indice Possidti, Oivi qui Auctoris alumnus 
DiscipQlusque fuit, nos Viimmerius idem 
Participes facit, et praestanti munere donat. 
* Atque is conTeniens nostrflB ut foret editioni, 
Haad operam exiguam suscenimus atque laborem, 
Ne gnicc^uam in nobis lector desideret sequus. 

DiTersis si qufe sententia pendula dictis 
Nobis Tisa fnit, hanc si^is quisaue notatam 

Cemet, et ex illa sibi sensus eli^et aptos 
Quin etiam aliis sunt aucta volumma multis, 
Quas non laude sua, lector stndiose, carebunt. 

Nempe Joannes Vlimmerius Lovaniensis, prior ca- 
noDicor. regular. ad S. Hartinuin, in patria plurium 
Patrum scriptis editis clarus (a), anno 1564 Lovanii 
ediderat Augustini Sermones de Diversis XLIII et 
fragmenta Sermonum XXVII, ex Thesauro Eugippii 
abbatis et Commentariis Bedse seu Flori, Lugdunen- 
sis Ecclesie diaconi decerpta, una cnm Possidii m- 
diculo scriptorum 4ugwtini recens a se in bibliothe- 
ea abbatiee Villariensis reperto et per ipsom margi- 
Balibos scholiis illustrato. Inscripserat edita illa Ja- 
cobo PameliOf sacrarom litterarum tunc licentiato ac 



A bros de Civitate Dei epistola ad nobilem ac generosum 
juvenem D, Stanislaum Starzechoviumf Polonum, 
Joannis Starzechovii Palatinif Podoliensis, filium 
(de BasilesB a. M. D.LXX. decimo sexto Pebruarii) in qoa 
de se et opera sua hsec protitetur : « Ambrosius et Au- 
relius Frobenii cum ob defectom eiemplarium quarto 
Augustinum prelo subjicere consiituissent, me ut 
operam in eo denuo conferendo, repurgando ac il- 
lustrando prsestarem, obsecrarunt, tandemqoe com- 
munis atilitatis respectu et sacrorum doctorum pre- 
cibus victum ad hunc laborem sane difficUiimum, ac 
molestia plenum pertraxerunt, motom prsesertim 
tot magnorom virorum exemplo, ac rernm theoiogica- 
rum ac hujus auctoris prsestaniia. Haoc provinciam 
inter alia negotia typographicaj quibus obruebar, tan- 
dem jam tertio exacto anno, post tot lucobrationes, 
sudores, intricatissimas revoluiiones, distinctiones 
et abroptas variasque cogiiationes indefesso labore 
etiam cum valeiudinis jactura exhaustas, ita me ges- 
sisse spero, ut oleum et operam non perdidisse vi- 
deri possim, et apud theologise studiosos et sequos 
censores gratiam me non contemnendam iniisse pu- 
tem. Sed omissis his, ad ipsam rem, quee in novse 
editionis pr«efatione prascipua esse debet, accedam, 
et quid prsBsiiterim^ recensebo, Primo (prseter orna- 
menta tjpographica et indicem, multis modj^ au» 
ctum, aliasque ntiles accessiones) Augustini opera, 
collatis emendatissimis exemplaribos, ita distinxi, 
ot posthac in intelligeiido lector muito quam antea 



B 



Bnig;is canonico, epistola, data Lovanii e suo Harti- q expeditior sit fotoros. Secundo ex eadem collatione 



niano coenobio ix kalend. Aprilisanno M.D.LXIV. Jam 
ot urmones isti recens ab illo editi ad calcem tomi 
I subjuncti snnt, ita Possidii libellos una cum epi- 
stola YLimmerii primum tomum aperit. Qoae epistola 
induxit Baomgartenium, ut anno 1564 incoeptam esse 
hanc editionem opinaretur, quod ignoraret, haud 
dnbie, p«culiari illam editioni antea inseruisse. Pr»- 
terea vero totius decimi tomi recognitionem Vlim- 
merios sustinoit, ut ex hac epistola patet. 

Ceeterom impressio facta est, ut in soperiore, bi- 
nis colomnis, sed cbarta litterisque aliquanto ele- 
gantioribus. Titulus primos figoris ligneis formis 
impressis exomatos est. 

1570. 



hactenus omissa inserui, depravata correxi, luxata 
restitui. Tertio testimonia sacrffi Scripturee et alio- 
rom auctorom, quse in his libris citantur, in margi- 
ne annotavi : magnum sane adjomentum his qoi me- 
moria non adeo valent. Quarto marginales summas, 
iit facilius quflerentibus materiae occurrant, non levi 
cum totius operis lomine adjonxi : posteriora tamen 
duo maxime in quinto et decimo tomOy in quibus fere 
sesquianmim consumpsi^ sunt adjecta: in decimo 
prsesertim non contemnendum Tractatuom atqoe Ser- 
monum numemm ex Vlimmeriiy viri venerandse an- 
tiqoitatis studiosisissimi, editione addidi. Quinto bsec 
omnia non solum ita disposui, ot multi alii solent, 
sed etiam ut in actum diligentissime prodocerentor, 



BasileaB per Ambrosium et Aurelium Frobenios fea^ D ad prela freqoenter astans operam dedi. Hic auiem, 



tres; in-fol. Wtomis. D. Aurelii Augustini, Hipponen- 
sis episcopi Opera. 

Miram forte alicoi yideri possit, idque mihi ipsi 
accidisse fateor, quod cum plenam atque absolotam 
editionem Opemm Augustini proximo anno iidem 
Frobenii fratres dedisssent, eamdem denoo jam sub 
incudem revocaverint. Atque paocis et fortasse ne- 
mini cognitam esse integram certo intellexi, ot jus- 
tam dobitandi causam habere doxerim, si a qoovis 
aUo magis, quam ab ipso editore testimoniom ac- 
cepissem. Is vero foit Hierbmias Mtlius Picropedia- 
nos, corrector, ut arguo, aut administrator typogra- 
phiflB Cratmm Frobeniomm, qoi prsiatus est ad li- 

(a) Cf . Foppens Bibh BeL T. 11, p. 747 . 

Pateol. XLYII. 



pergit, fortasse mihi occurrent Zoili invidi et calum- 
niatores (quibus, cum ipsi quidem nihil aut non me- 
liora faciant, aliorum honesii conatus semper dis^ 
plicent) me irrisori qoi post tantos viros in tanto 
opere actum qoasi agam, et arrogantiee me insimola- 
turi. His breviter iia responsom volo, Erasmo, Germa- 
nise phoenici, et Ludovico Vivi, viro eruditissmo, me 
quidem non comparandum, sed tamen cum pet* exem- 
plaria illi potius quam proprium judicium, repurgatio- 
nem suam perfecerint^ et non omnia simul fieri pos- 
sint, me die diem docente, pluribus illos imitantibus 
et exemplariom copiam augeniibus, nec leviora, ne- 
dum notabilia errata toUere potuisse. Accedit quod 



75 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



76 



operaram negligentia, cam ipsi prelis non affuerint, A Tomos III-X inscribnntar ut Basileensis a. 1543, 



multa etiam recte constituta corrumpantor aut omit- 
tantur : quod et praesenti mihi vel satis intento sse- 
pissime contigit. Sed quid moltis ? ipsa editumum 
eollatiOf quid prsestitum sit, abunde diligenti lectori 
testabitur. Quod vero hic tomus reliquis sit veTidibi- 
lior et in eruditorum bominum manibos frequentior, 
hic potissimum de meis in hoc eximio patre labori- 
bus prasfari libuit. » Tantom ex verbosa Mylii epi- 
stola excerpere Tisum fuity ut ipsi lectores oculis 
sois haorirent, qood ex intuitu quidem titoli ejus 
Tolominis, cuiillaadhssit, minime arguent, integram 
operum Aogostini editionem denuo hoc anno per- 
actam dici. Nam, ot antea dizimos, yolumen apud 
nos est, libros de Givitate Dei compiectens, cojus 



additis obiqoe yerbis, qoe modo produximos. Atta- 
men in qointi tomi titolo commentarii Jo. Lod. Vivis 
mentio est omissa. 

Index omnium, quae insigputer a D. Aorelio Augu- 
stino dicta sunt, longe qoam antea auctior ac iocu* 
pletior redditus. Insuper molta, qose erant manca, 
motila et solom inchoata, tam in indice auctoritatum 
sacrse Scriptor», id est, veteris ac novi Instrumenti, 
qoam in locisaliquotsacraromScriptorarumpugnan- 
tibus conciiiatis in Aogustino, reformata, aucta et 
reporgata sunt, Venetiis M.D.LXX. 

Recenset hanc editionem, sed titulo contracto, 
Audiffridus in Catal. BibL Casanat. T. I, p. 341, do- 
cens, primam tomum apod Valgrisiom, reliquos ad 



titoiumab ilio ed. a. i569 plane diversum infra, ubi '' Octavum osque cum indice ibidem eodemque anno 



ad illorum librorum singulares editiones accesseri- 
mus, dabimos. Quod ad ipsam vero epistolam atti- 
net, quam vane et temerarie multa jactitata sint, 
nemo non videt ; attamen quorsum hsec omnia dis- 
putata sint, non facile intelliges. Etenim ut unum 
tantum proferam, per tres annos editor hunc lapi- 
dem voluisse videri vuit, ot correctior et melior Ao- 
gustinus prodiret : intereaque ab iisdem, qui ei is- 
tam injunxerant provinciam, totum Aogostinom 
absqiie olla illius virl impensa opera excudi potoisse 
putabimus ? An vero tot ac tam cupidos editiones 
illas et postremam maxime emptores invenisse cre-. 
dibile est, ut piuribus eodem tempore viris doctis 



apud Juntas, nonnum et decimnm apud Nicolinum 
prodiisse. His tam diserto testimonio contradicit Da- 
vides Clemeni in BibL Hist. Crit., ubi accoratam ejos 
mentionem fecisse supra jam significavimos (a). Ab- 
60 sane titulum pleoiorem mutuati sumus, quem ipse 
primum ex Catalogo Bibl. Magerianse (6) excerpse- 
rat, mox vero, com ipsam editionem nactus esset, 
ex propria inspectione approbavit. Reprehendit au- 
tem Ciementius Fabricium, quod Valgrisiumexcudisse 
eam dixerit. En igitur par virorom et doctorom et 
curiositate ac sedulitate in suo genere nemini ceden- 
tium, in re levi et quce errorem inter testes oculares 
vix ferre possit, sibi repugnans. Optimom quidem 



expurgationem operum committere non dubitarent q aliqois duxerit, missos eos facere, et fidem tertii ali- 



Frobenii, semper imprimere parati, ot plagoia pre- 

lo matora esset. Expeditior qoidem res videtur, si 

tibi persuadeas, bibiiopolas emptoribus fucum facere 

Yoluisse, ut pro nova editione venderent, coi nil 

nisi titolos novos et prsefaminis aliquid additom 

fuerat: tametsi ne sic quidem artificiom epistols 

illius satis intelligo. 

i570. 

Venetiis apud Vincentium Valgrisiumf item Juntas 
et Dominic. Nicolinum ; tn-4<>. XI tomis. D. Aorelii 
Augostini, Hipponensis episcopi, Operum tomus pri- 
mus. Coi accesserunt libri, epistolse, sermones et frag^ 
menta aliquot, hactenos numquam impressa. In quo^ 
prseter hcorum multorum restitutionem^ secundum co/- 



cojos, coi videre eamdem contigerit, exspectare. Non 
abnuo, nec tamen mihi tempero, quo minus suspi- 
ciones measaddam. Audifiredom virom sopra, qoam 
dici potest, in iis omnibus, quse ad descriptionem li- 
bri alicojus ab eo inspecti pertinent, sedulum, in his 
tam distinctis verbis ab eo conceptis errasse, «egre 
mihi persuadeo. Jam in tituiis certe nollum exstat > 
tjpographi indiciom. Igitur in calce tomi cujusqoe 
nomina subscripserint, necesse est. Atqui titulos 
alinnde jam in suam Bibliothecam transcripserat 
Ciementius, cum hojus editionis exemplar ipsi in 
manus incideret. Tonc vero quid illum egisse putas 
ad Fabricii fidem explorandam? Evolvit scilicet sin- 
gula volumina et circumspexit typographos. Minime 



lationem vetustiorum exemplariumy curavimus remo^ ^ vero onice tonc corabat, ut de integritate editionis, 



veri ea omnia, qux fidelium metUes hasretica pravitaie 
possent inficere, aut a catholica et orthodoxa via de- 
tiare. Additos est index cffiteris omnibus et locuple- 
tior et copiosior. Nonc recens impressus, recognitus 
et emendatus. Venetiis M.D.LXX. (i570), 

Tomus secundus, complectens illius epistolas ad 
amicos transmissas : cnm nonnullis responsis eorum 
ad ipsum. In quo, etc., qood postea in singolorum 
tituiis reperitur. Nomenciatoram eorum, ad quos Au- 
gustinus litteras dedit, ad calcem hnjus tomi facile 
reperies. Nunc, etc. 

(a) Bibl. curieuse, historique et critique, T. II, p. 
265 seqq. 

(b) Edito Berol i7i5, in-8, p. 783. 



quam in dubium alii vocaverant, et defenderant alii, 
certior fieret. Incidit tamen in oculos, dum in hoc 
negotio occupatus erat, Dominici Nicolini epistola 
dedicatoria, fortasse etiam tomi noni et decimi sub- 
scriplio, et com preetera doos a Fabricio in iliius 
commemoratione errores admissos animadvertisset, 
de terlio, puto, non amplius dobitaudum sibi existi- 
mavit. Forte his, a me disputatis, facilius credetur, 
si ipsa, quibus Fabricium taxat, verba addoxero, 
quam ob rem hic subjicienda curavimus (c), 

(c) M. Fabricius 8*est tromp^, quand ii a dit dans 
99L Bibliotheca latinayT. III, p. 514: Augustini opera 
decem tomiSp in-quarto cofnjprehensa^ Vaigrisius excu* 



i J 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



78 



Jam his remotis progredimor ad id, quod melio- A fendeodas allatam esse novimus, qoin potius omnia 



B 



rem aut potius famosam hanc editionem reddidit. 

Nimirum curam iilios gessit, seu qnod credere ma- 

lim, yel aliis bibliopolis in socielatem assumptis pa- 

rare eam instituit, vel ab aliis incoeptam redemit Do- 

miuicus Nicolinus bibliopola, et typographus Vene- 

tus, cujus aperta in ipsa fronte operis confessio, 

quod ea omnia removeri cwraveraty qux fidelium men- 

te$ hsBretica pravitate possent tn/lcere, aut a catholica 

et orthodoxa fide deviare, haud benignainterheterodo- 

xos est ezperta judicia. Perstrixerunt eam hoc no- 

mine Caveus in Prolegom. ad Hist, litt, Script, Ec- 

cies. iect, VII, et Jo. Clericus in Prsefatione Artis Cri- 

ticsB sect. lu, § 9 (a) ; atque ante eos vehementissi- 

me in hoc ausom invectus est Franc, Turretinus in 

disputationibus de necessaria secessione nostra ab £o- 

desia Romana^ et impossibili cum ea Syncretismo (6). 

Neuter tamen eam vidit, sed sua ipsius confessione 

satis malignitatis convictam esse statoerunt. Sed hoc 

iniquius aut saitem praecipitatias judicasse visi sunt, 

Cavens quidem et Ciericus, Rich, SimoniOf qui muta- 

tiones istas non in ipso textu, sed in censuris taotum 

et ftcholiis factas esse contendit (c). Quocum plane 

conveniunt, quse ex ineditadissertatione P. de Vitry in 

Memoriig Trevoltinis excitantur {d}. Sed reposuit Cleri- 

cns, non esse, cur sui se judicii poeniteat. Simonium 

textom hujusce editionis cum alia vix contendisse, Ita. 

lorom autem correctorum, qui tamvagaoratione ope- 

ram suam declarassent, religioninonmultumessetri- 

buendum (e), Ac ita quidem diu lis sub judice pe- q 

pendit, donec Clementius tandem arbitrium illius 

fusciperet. Nam cum rara in his litteris felicitate 

ipsi contigisset, editiones Venetas anni 1552 et 1570 

inter se conferre, vidit primum, quod plane usque 

dnm ignoratum fuit, priorem huic qoodammodo pro 

Inndamento fuisse, nec tamen per omnia esse de- 

seriptam, sed nt qusestui convenientissimom visum 

esiet, et consilio, quod professus est bibliopola, 

aptom, aliis demptis, et motatis aliis. Sic accessio- 

nes, quffi in titulo jactantur, jam iisdem verbis in 

superiore promitti, atque indicem, titulo tantum im- 

mntato et deleto imprimis auctoris nomine, plane 

ab eadem desomptum esse, ostendit. Contra vero 

in multis etiam recedere ab illa animadvertit, omnis- 



sibi permisisse, nec textui ullo modo pepercisse, in 

epistola sna, cujui initium ex Clementio hic appo- 

nimos, aperte fassus est : « Com divi Augustini Ope- 

ra, inquit, non sine magno catholicee fidei detri- 

mento circnmferri viderem, hsreticorum versutia 

multis in locis depravata, operse pretium me fa- 

cturum existimavi, si ea, integritati suae restituta, 

hoc tempore imprimerem. Id quod, ot facilius as- 

sequerer, cnravi imprimis, ut a sacrse theologise 

professoribos recognoscerentnr, utque cum vetn- 

stioribos codicibns collata, ad genuinam eorum le- 

ctionem redigerentur. Curavi prseterea, ut inter 

imprimendum accederet cura ac labor excellentis- 

simi viri Borgarutii a Borgarutiis, typorum accura- 

tissimi ac diligentissimi castigatoris. Qoi quantum 

in hujosmodi operom castigatione prsestiterit, ex 

collatione com his, cffiterorum exemplarium, facile 

patebit. » 

1571. 

Lugduniapud Morellium, et Parisiis apud Nivel- 

lium. Basileensis editionis factas esse iterationes a 

Fabricio proditur; quse vere, protinus non affir- 

mare ausim. Sed memini me Lugdunensem hujus 

anni editionem octonis factam apnd Seb, Honoratum 

deprehendere in Hendrichii Pand. Brandeb., ubi Enar- 

rationes in Psalmos voluminibus II in-8^ laudat, 

quee sine dubio ad integram operum editionem per- 

tinent. 

1577. 

AntuerpisB ex offieina Christophori Plantini ; in-fol, 
XI tomis, Opera divi Aurelii Augustini, Hipponensis 
episcopi et doctoris prsecipoi, tomis decem compre- 
hensa, per theologos Lovanienses ex manuscriptis 
codicibus multo labore emendata, et ab innumeris 
erroribus vindicata ; iilustrata prseterea emditis cen- 
suris et locupletata multis homiliis et aliquot epi- 
stolis ejusdem Beati Augustini, antea non editu. 
Cum indice tripartito. 

Cum singolis tomis peculiares additse sint, ab 
Erasmianis fere desumptse inscriptiones, hic tamen 
generalis titulus prsefigitur volumini, quod ultimnm 
recte diceres, nisi, ut hoc ipso patet, reliqnis omni- 
bus prseponi deberet, indices cum Possidii Vita et 



sis ct iUatis tam singulis vocibus, quam libellis in- D indiculo scriptorum Augostini, nec non prefatio- 



iegris, quorum exempla sat multa ab eo jsunt co- 
aeta qnibusque omnibos efGci coUigit, defensionem 
hnjus editionis a Simonio perperam esse susceptam. 
!9ec sane nos videmus, quo meruerit Nicolinus, ut 
patrocininm ejus Simonius sosciperet, cum nuspiam 
ab ipso aliquam cautionem ad mutationes suas de- 

M^ A. C. 1571. n y a \k trois fautes. lo Cette ^dition 
a onze volumes, et non dix ; 2^ elle est de rann^e 
1570, et non 157t ; S» elle ne vicnt pas deValgrisiuSf 
mais de Dominicus iVico/mus, qni Ta enrichie d'une 
^Wcace, adress^e Joanni Antonio Fachineto a Nuce^ 
Neocastri episcopo, et apud sereniss. Venetorum rem- 
fmbUcam oratori Pontificio, Elle est dat^e de Venise, 
te 15 d*octobre 1570. 
(a) Edit. noviss. Lugduni Bai. 17*^8, T. I, p. 16. 



nem, quae de ratione totius instituti exponiti com- 
plexum. 

Susceperat nimirum hanc novse et emendatioris 
Augustini operum editionis provinciam primum 
Thomas Gozseus Bellemontanus Hanno, theologise 
in Lovaniensi studio professor, apostolicus et re- 

(6) Disp. V. g 26, p. 130 Prodierunt primum Ge- 
nevsB apud, Sam. de Toumes^ 1687. in-4<^. 

(c) Seulement dans les sommaires et les scholies, Y. 
in Bibliothique critique de Sainjore. T. I, p. 26t (Pa- 
ris et Amst. 1708, in-^"*), et Lettres cf^ies de M, 
Simon (Amst. 1730, in-12, T. IV, p. 12). 

(d) Memoires de Trivoux. 1729. Sept. p. 1618. 
[e)Y.Bibliothique choisie, T. XVIII, p. 169. 



79 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



80 



gius librorom per BelgiQm censor. Saseeperat au- A singulis Augustini iibris, ut in manuscriptis iieri 



tem sic, ut summa quidem ac arbitrium totios ope- 
re penes se esset (a), laborem vero cum plaribas 
viris doctis et studiorum similitudine conjanclis et 
affectu in S. Augustinum qaasi invicem semulanti- 
bus communicarei, et pensa quasi singulis distri- 
bueret, conquisitis et divisis inter suos plus quam 
dacentis mss. exempiaribas. Postquam vero apo- 
plexia correptus vitam cum morte improvisa a. 
157i die 8 Martii commutaverat, successor ejus in 
manere censorio Joannes Molanus etiam boc onus 
a Plantino sibi injangi passus est, et remotis ali- 
quot sufifectisqae aliis in eorum locum lectoribus (6) 
sois veluti auspiciis proHigari ac perfici tandem 
opus vidit. 



observatum erat, retractationem ipsius, aot si ea de- 
esset, brevem censuram multorom theologorom 
sententia confirmatam prsemitteret. Qose manifeste 
deprehensa constaret Aogostini non esse, ea prae- 
missis censuris, in appendice tomi soi reponenda 
censoit. In his censuris autemy inquit, Eramus ali- 
quoties^ sxpius autem indiculus Posstdti, citationes 
Bedw, censura manuscripta docHssimi theologi loan- 
nis Hesselii in novem tomos et reverendi patris Mar^ 
tini Lipsii in tomum decimum magno nobis adjumento 
fUerunt. Nihil autem adhihui, quin a duobus col- 
legii nostri professoribuSf Henrico Gravio et Lauren- 
tio Westerhovio, quos in hac parte socios et adjuto^ 
res habui certe strenuos, approbatum sit. Ac hoc qui- 



Nec vero singulis modo tomis dati sunt admini- ^ dem privati hominis quasi de sua ipsius opera est 



stratores, sed in singulis plures pro ratione codi- 
cum eiaboraverunt. Prsefuerunt autem operibus, 
teste Molano, in primo tomo corrigendo Martinus 
Bticcttis, Tiletanus, postea AloHensis pastor; in epp- 
stolis Jacobus Baius, Melunensis, collegii Sabaudise 
Lovanii prseses. Accessit autem additamentum ea- 
rom ab Joanne Gravio ex Societate Jesa Broxellis 
transmissum. In tertio tomo desodavit Henricus 
CuykiuSj Golenburgensis, etliices tanc professor, 
post episcopus Rureemundensis. Quartum emenda-« 
vit Embertus EveraerdSf Arendoncanus, pastor ec- 
clesise D. Jacobi. Libros de Civitate Dei, qui tomum 
quintum faciont, Petrus Coretus, Athensis, pastor et 



jodicium atqoe professio. Sed fortasse juvabit 
etiam censuram. quam auctoritate muneris publici 
emisit, queeque versa statim titoli pagina impressa 
legitor, cognoscere. Ecce vero. 

« Opera beatissimi Aogustini, per theologos Lo- 
vanienses castigata, tribos potissimom de caasis, 
omnibus prioribus editionibus simt preeferenda. Fri^ 
mum, quta ex vetostissimis manoscriptis exemplari- 
bus innumeri foedique errores per singulos tomos 
sint emendati, apposita etiam ad 'cojusque tomi cal- 
cem sua castigatione. Secundo, quia qaflecumqoe in 
his tomis erant indoct», aot censorffi, aut annota- 
tiones (ut nihil ampiius dicatur), e» in hac editione 



professor Crispiniensis correxit. In sexto tomo Chri- q absunt. Tertio, quia singulis libris retractatio ipsios 



siophorus BroidCf ad Ariensis ecclesise decanatum 
evocatus, elaboravit. Septimus tomus^ qoem men- 
dis scatuisse dicunt, ab Henrico Gravio, Lovanien- 
si, theologise doctore et professore regio, et aiias 
celebri, recognitos est. Psalmis praefuit Claudius 
Porta^ Bapalmensis, theologiee baccalaareos, post 
Binduse pastor et canonicus. In tomi noni corre- 
ctione Guilielmus Estius, Gorconius, operam soam 
studiomque navavit. Atque hi omnes, prster Hen- 
ricom Gravium et Gaudium Portam, theologis 
licentiati dignitatem assecuti erant. Decimus deni- 
que tomos Regularibus Martinianis datus erat, qoip- 
pe in qoem jam pridem apud eos Martinus Lipsius, 
Bruxellensis, ejusque discipuli Joannes Costerius et 



sancti Augustini est prsemissa, aut ubi ea deest, 
brevis censura, multorum theoiogorom judicio con- 
firmata. Qace autem certo Augostini non esse sunt 
deprehensa, ea in sui tomi appendicem sunt repo- 
sita, prseiixis censuris quse per theologos aliquot 
Lovanienses sunt discussse et approbatse (cj. » 

Ad qofle pauca jamjam nobis sont observanda. Ac 
prsemonere quidem lubet, partitionem per singulos 
tomos ex Erasmiana esse servatam, sed mutatum 
passim librorum ordinem, maxime per eos, qui in 
appendices rejecti sont. Non immerito aotem hoc 
sibi tribuerunt, quod textus a multis gravibusque 
mendis in mss. exemplarium, quorum immensa ipsis 
suppetebat copia, sit emendatus. Probant illodcasft- 



Joannes Vlimmerius, Lovaniensis, magni laboris im- D gationes seu recognitiones ad finem cujosqoe tomi, 



pensam egerant. Joannes vero VHmmerius in hanc 
quoque editionem contulit varios Aogustini sermo- 
nes a se repertos, et multos antea non editos ex 
Gambronfle codicibus studiose transcripsit. De se 
autem Molanus affirmat, sibi reservatom fuisse, ut 

J%) IXfficultatfiS tantum, ac ea^ quae dubitationem 
erenty ad se referri eum voluisse scribit Molanus. 
(6) Sic vocat Mulanus eos, qoi conferendis cum 
mss. exemplaribus et corrigendis Augustini libris 
atque repor^andis Erasmi maxime censuris et Vivis 
commentariis ex Gozcei dispositione vacarent : Exa- 
minatis lectorum operis, in multis quidem, inquit 
acre judidum cum summa diligentia conjunctum pro- 
bavi : in aliis autem, et si non tantum diligentiw de- 
prehenderemj tamen id studii, quod habebant, exci- 
tandum potius, quam improbandum putavi, Pauci 



prffiter decimom, adjectee, in quibas diiigenter, sed 

paucis verbis lectio superior com lectione codicum 

collatorom seu recens recepta comparatur, indiculo 

codicom adhibitorom ubique preemisso. Harom vero 

emendationum vel iocorum emendandorum largis- 

fUerCf quorum in locum quod minus idonei viderenturf 
€Uios eruditione judicioque prsestantes viros suffeci^ 
qui ex nostro prxscrvpto, tum superiora, tum ea, quae 
restarentf accurate cwrigerentf et difficuUates ac dubia 
loca tantum ad nos referrent. 

(c) Signata est Lot^antt anno 3S.D.LXXI kalen- 
dis Septembris. Joannes Molanus Lovaniensis, apo- 
stolicus et regius librorum visitator, meo nomine^ et 
imprimis mandato et auctoritate vcnerandw facuUcUis 
nostrse theologicWf sic subscripsi* 



81 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



82 



sima sticcreyit seges in tomum septimum, qui con- 
troTersias cam Dooatistis atqae Pelagianis continet. 
Multa quoqoe adeo intricata aut in utramque partem 
explicabilia, ut parum sibi laborem successorum 
sentiret, qui hujus tomi vindex constitotus erat, 
Henricus Gravias, oisi ab iostituta io reliquis brevi- 
tate recederet. Viocebat eoim « oon tam iofinita 
erratorum torba, qnse hunc tomum tiu^pissime de- 
foedabant, quam, quod necesse frequenter esset, 
mutat® lectionis rationem reddere, mendosam con- 
Tincere, Titiatffi causam et occasiones aperire : in- 
terdum autem varios expeodere, ac collatiooe^lio- 
rum ioter se locorum dijudicare, noooumqum et 
contra fidem ms. vulgatam asserere: aliquando vero 
di?inationem quoque proponere, quomodo hiulca 
impleri, laxata curari, depravata restitui posse vide- 
rentor. » t Postremo, inquit, annotanda etiam loca 
suspecta, et quibns medelam sine ms. prsesidio af- 
ferre non possemus ; ut nimirum occasio studiosis 
praeberetur, veteres aliarnm regionnm bibliothecas 
excuUendi, nnncubi forte, vei antiqniora, vel fide- 
liora exempiaria lateant, unde corrigi, vel emendari 
ea possent. » Quin obi semel ab instituto recessi<^et, 
ansus est aliquanto etiam longius procedere. « Ac 
primum, inqnit, historiam, qnse plurima bis et ignota 
frequenter occurrit, breviter aperuimus ; dehinc ob- 
scnra illustravimus ; ad hsec suspecta et periculosa 
explicavimus ; tum ab aliis arrosa defendimus ; prse 
terea non recte a quibnsdam intellecta, quo senso 
acdpienda forent, ostendimus ; denique si quid con- 
tra bodiemas hsereses faceret, aut alioqui observa- 
tione dignum occurreret, paucis annotavimos. Sed 
nec id Tisum fuit prseterenndum, nt, quoniam Ger- 
manicum exemplar corrigendum nobis datnm erat, 
multi autem gaUicana ntereotor editioney qusB alios 
freqyenter ac aliosa Frobeniana errores haberet^ eos 
qnoque indicaremns. Idquod in locis aliquot non 
indiligenter fecimus, sed temporum angustiis exclusi 
perficere non potuimus. » Singnlare itaqne volumen, 
et quod peculiari titulo ab ipso tomo septimo dis- 
eretnm est h«e Gravii discossiones efficiunt, inscri- 
pts, Annotationes th tomum Vll B. Augustiniy Hipp, 
episc.,, quibus eastigationum ratio varietasque lectionum 
mdicatur^ res memoratu dignx observantwr^ obseuriora 
diffidlioraque loca explicantur et iUustrantur, Antuer- 
pise MD.LXXVU, Jam quod alterum attinet, qnod 
in virtutibnt hnjns editionis publica censura reponit, 
nihil attinet dicere quid in Erasmi censuris et in Vi- 
vis commentario, hisce theologis displicuerit. PIus 
Talet tertium, spuria a genuinis prorsus secreta et 
in appendicem rejecta, qnod sane laboris momentom 
molto eruditius, quam Erasmus, persecnti sunt, qui 
plemmqne, qns sibi suspecta essent, in censuris 
tantnm notare contentns fuit, paucula sejnnxit, qase- 
dam plane ejecit. In sermonibns tamen, nbi difficile 
foisset, de singulis in particulari censere, Martini 
Lipsii exemplum se secutos esse professi sunt, ut 
iis, qai certo Aagustini esse Tiderentur, nomen ejus 
ascriberent, et ex Beda, aut aliunde, prout occurrc' 



A ret, probationem adyicerent ; qoi Tero certo Augus- 

tioi ooQ esse deprehensi essent, eos in appendicem 

rejicerent, reliquos ant non satis discossos, aut ex 

judicio quoramdam eruditorom, dnbiae auctoritatis 

ioter Angnstioianos relinquereot, ooo additotamen 

ejus nomine. Atque hiec hactenns de Lovaniensium 

studiis. Quod tjpographi partes attinet, impressa 

sunt opera quidem charactere rotundo, satis oitido, 

biois columois, ceosurse eodem, sed mioori, argu- 

meota autem sicut et io margioibus ootata, Italico. 

Oomes autem tomi, prseter eum qui indices com- 

plectitur, et universi operis titolnm prsefert, itemque 

annotationes in tomum VII, anoam M,D,LXXVIin 

froote geruot ; oec tamen omnes hoc anno absolotos 

esse, ex subscriptione patet, quse in aliis annum 

septuagesimum sextum, in aliis septuagesimum se- , 

ptimum ostendit. Denique adjecimus, Plantinnm nnn- 

cnpasse ^ditionem Christophoro et Ludovico Madru^ 

ciis cardinalibus. 

1584. 

VenetiiSf per Joannem Baptistam Sessam^ sub si- 
gno Felicis ; in-4<^. XI tomis, D. Anr. Augustini. Hipp. 
episcopi, opera omnia impressa, recognita et emen- 
data. Cat. BibL Beg, Paris, 

Iteratio est VenetsB prioris. Saltem Turretinns 

Terba, quibus tantopere offensum esse noTimus, 

quseque supra sunt excitata, ex hac laudat, idqne 

Golooieoses coofirmaot, qoi Ancillonium corriguot, 

in MiscelL Crit, T. I, p. 243, perperam numerum a. 

C 1548 efferentem. Oudinus tamen T. I, p. 952, Plan- 

tinianse descriptionem esse tradit, meque ipsum an- 

cipitem reddidit Torretinus eo, quod apud Juntas 

expressam Tult, quod de priori ex parte quidem ve- 

rum, de hac mihi non liqaet. Facile autem fieri po- 

tuit, ut editionem, quam intenderet, a typographo 

recte significaret, anni numerum tamen cum alte- 

rius Venetse anno confunderet. Sed in superiore sen- 

tentia confirmat nos Glementius, qui laudatis aucto- 

ribns alia testimonia addidit in BibL Hist. Crit, T, 

II, p. 268. 

1586. 

Parisiis, cum insigni Magnm Navis; in-fol. XI to- 

mis. D. Aur. Augustini opera, etc., ut in Antuer- 

piensi. Additis nonnullis aliis homiliis Lutetise nuoc 

" primum editis, quas pagina secunda tomi X indica- 

bit: cum indice tripartito. 

Homilise, qnas de novo adjecerunt, sunt XIII ex 
ms. codice bibIiothec«e Carthnsianae-Majoris desum- 
ptee. lo In nataii Martyrum; 2« De Susanna;2o In 
illud Evangelii Joannes^ Usque nnnc nihil petiistis 
in nomine meo; 4» In natali S. Casti et JEmilii 
Martyrum; 5? Tractatus tn vigiliis Pentecostes; 6« 
De lectione Exodi^ de ilti&o, in quo Hamma erat^ et 
rubus non comburebatur ; 7o De verbo et voce, et de 
jejunare et esurire; 8oin Ulud Joannis : Ego^ non 
ascendo ad diem festum istum ; 9o De arbore^ cui 
maledixit Dominus^ et aruitf quia fructum in ea non 
invenit; lOo De Apostolico^ NihU in hunc mundum 
intuUmus, verum nec auferre aliquid possumus; 11 • 



83 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



84 



In iUud Pauli, Qui gloriatur, in Domino glorietur; 
12o in PervigiUo, in UlAd Exodi, Quando in JEgypto 
agnus immolatus est; iZ< In pscUmum XLI, ad Neo^ 
phytos. Aagustini nomen ms. prceferre notant, nec 
qaemqaam fore, sibi persuadent, quin illias esse 
agnoscat. Prseter homilias vero addita sant insaper 
hcec incertorum aoctorum ex eodemfonte haud dabie 
petita: Commonitorium ad universam Ecclesiam (a); 
Forma epistolss de quodam episcopo Manichasorum 
sectse; CoUatio Trinitatis B. Augustini a se ipso ad 
semetipsum; MisceUanese sententise a quopiam col- 
lectsB ; Tro/CtHtus de Xll lapidibus, de guibus in Apo- 
calypsi. Cfleterum quoad tjporam et chart® nitorem 
h«e editio Plantinianam anteceilit. 

1569. 

Qeneiv» excudebat Jacobus Stoer ; in-8o XI Tomis. 
D. Aar. Augustini Opera per theologos Lovanienses 
emendata. Laudant Colonienses et Ceillerius. 

Mihi nonnisi quintum hujus editionis tomum vide- 
re contigit, libros de Civitate Dei complectentem, 
hoc titulo : D, AureHi Augustini, Hipp, ep. de Civita^ 
te Dei libri XXIL Veterum exemplarium coUatione 
nunc demum castigatissimi facti, eruditissimisque lu- 
Dovici Vivis commentariis iUustrati. Quorum XII 
priores hac omnium iUius Operum tomi quinti pabtb 
PBiMA continentur. Cum indicb hac postrema editione 
castigatissimo ditissimoque facto. — Alterum vero vo- 
lumen inscribitur : 

Z>. A. A. Operum tomi quinti pabs secunda, qua 
reliqui X libri d. C. D. continentur, etc. — Nimirum 
non raro hujus et Lugdunensium simili forma edi- 
tionum tomi separatim obveniunt, et proclivius qui- 
dem erat^ ut distraherentur, per modicam volumi- 
num moiem et usum commodioremetproinde cre- 
briorem. 

SjBCULUM XVII. 

i603. 

Parisiis, inrfol.f XI tomis, D. Aur. Augustini Ope- 
ra ejusdem recensionis. Oudinus et ex eo CoUmienses. 

1609. 

Parisiis..., in-foL ^ XI tomis. D. Aur. Augustini 
Opera juxta theolog. Lovaniensium recensionem ex- 
pressa. Citat eam Vignerius in Pr«f . ad Sapplem., 
ethinc alii. 

1613-14 

ParisOs, sub signo Magnm Navis ; innfol., X (JO) 
tomis, D. Aur. Augastini Opera ex secunda editione 
theologor. LoTaniensium emendata et locupietata. 
una cum Leonardi Coqumi commentariis in libros de 
Civitate Dei. Cat. BibL Beg. Paris. ; cui adde Oudinum. 

Vignerius. in preefatione ad Suppl. hanc jaxta 
quam praecedenten non poenitendb additionibus lo- 
cuplettftam esse tradidit; sed qnibus, nescio. Nec 
satis inteiligo, quse foerit secunda theologoram Lo- 
vanJensiam editio, quam secutos se in titulo profi- 
tentor curatores. 



B 



A 1616. 

ColonisB Agrippin» [sumptibus Antonii Hierat. ]; 
in-foL, XI tomis. D. Aur. Augustini Opera ex theo- 
logorum Lovaniensium editione, jam longe auctiora. 
Vignerius pronnntiat, hanc editionem prceceden- 
tibus editionibus auctiorem esse, sed charta, ad 
oleam et piper reieganda, impressam. Quapropter 
nullus eqaidem dubito, qoin a bibliopola, dubitanter 
a nobis significato, profecta sit. 

1626. 
Parisiis, inrfoL, XI tomis. D. Aur. Augustini Ope- 
ra jnxla theologorum Lovaniensium editionem. Vi- 
gner. 

1635. 
Parisiis, in-fol.f XI tomis. Eadem. Vigner. 

1644. 
Parisiis^ apud Anton. Vitray; m-8o, II voU, Augus- 
tini Opera contra Pelagianos. Cat, Bibl. Beg, Paris. 
T. I, p. 377, n. 679. 

1647-48. 
Lovaniif apud Bemardin. Masium; tn-4o, IH voU. 
B. Augustini , Hipp. episcopi, et veterum ejusdem 
discipulorom opuscula insigniora adversus Pelagia- 
nos et eorum reiiqoias ; juxta editionem Plantinia- 
nam. Cat. Bibl. Rsg. Paris. 

1651. 
Parisiis...; vn-foL^ XI tomis. S. Aur. Augustini 
Opera ex Lov. theoi. recensione. Testatur Ci. Rosler 
hanc descriptionem sibi in Bibliothecff! suse tomo V 
G usum prsstitisse. Nisi fortasse ona editio sit hsec et 
insequentis anni raox laodanda, adeo ot priores tomi» 
in quibos Retractationes et Epistolee a . 1651, reliqui 
a. 1652 excusi sint. 

1652. 
Romas per Ignat, de Lazaris; tn^4. S. Augostini, 
Hipp. episc., aliqua opera insigniora adversus Pela- 
gianos et eorum reliquias. Cat. Bibl. Reg. 

Parisiis^ in-foL^ XI tomis, S. Aor. Augustini 
Opera ex Lovaniensium theologorum recensione. Has 
omnes autem editiones auctiores quidem sed ine- 
mendatiores esse, Vignerius prodidit. 

1654. 
^ BruxeUiSf ^-12. S. Augustini opuscula quaedam 
selecta. Insunt : De gratia et libero arbitrio. De con^ 
eeptione et gratia, De prsedestinatione sanctorum^ et De 
dono perseverantisB ; cum tribus Augustini epistolis : 
I, ad Paulinumf episc. Nolanom ; II, ad Sixtum, Ec- 
clesiaB Rom. presbyterum (postea pontificem) ; III, 
ad Vitalem Carthaginiensem (inter Aogustinianas 
olim 105, 106. 107, nunc 194, 186, 217), prsemissis 
dnabus HHarii et Prosperi ad Augustinum epistolis. 
Gf. M, BibL BccL CoL p. 745 et 746. Num vero ti- 
tulus jnxta ipsa verba ibi deciaratus sit, ignoro. 

1654-55 

Poriftif , sumptibus Simeonis Piget^ in via Jacohma^ 



(a) Hoic ascriptum : Videkar mihi poHus Co^tini, aut Leonis^ aui aUerius papas, qui sua vi deos exter- 
minent. 



85 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



86 



ad msigne Prudmtim; inr-foL^ U tmis, Sancti Aure- 
lii AQgQstini, Hipponensis episcopi, OperDm omniam 
ante annnm M. DC. XIV, tam Basilese, quam Lute- 
tis, Antuerpiffi. Lugduni et Venetlis editonim [sapple- 
meQtum ; una cam sex libris secundse responsionis 
ejasdem B. Augiistini contra Jalianum hsereticum 
Pelagianum, yariisque sermonibus et tractatibas 
hactenns ineditis. Hieronymus Yignerius, Congrega- 
tionis Oratorii D. Jesu presbjter, ex optimse iidei et 
bons antiqaitatis codicibus mss. ernit. — T. I, edi- 
tio secunda i655. (In fine : 1654, ex typograpkia 
Franeisd Le Cointe) ; T. II, 1655. 

Animadverterat Vignerius non solum in novissi- 
mis, qnae tum erant Augustini Operum editionibas, 
plurima deesse opuscula proximis ante annis recens 
ac seorsim evulgata, sed gaod moleste potissimum 
iis accidebat, qui aliqaam editionem comparaturi 
erant, recentiores omnes utnt auctiores singalse, nec 
integrse tamen, longe antiquioribas, quoad textas 
puritatem et emendationem, erant inferiores. In ani- 
mum igitur induxit, supplementum operum sancti 
hojus doctoris parare, non tam nt recentioribas id 
commendationis afferret, ut hac sua opera assumpta 
integrs omnino, dici possent, sed potius ut iis, qui 
antiqaas et castigatiores mallent retinere, gratiiica- 
retur. Complectitar itaque I tomas : lo Sermones 
novos XL, a Sirmondo a. 1631 Parisiis editos et in 
sequiores inde editiones receptos cum appendice 
Sermonum V, et notis ejusdem : 2* Sermones 
de Dicersis CXKVn, duabus partibus distincti ac 
primum a Lovaniensibas a. 1576 editi, 3o HomilisB 
undedm^ ex codice manuscripto bibliothecce Car- 
thusianae-Majoris desumptffi. 4<> Sermones Vlf a 
Joanne Baptista Maro Romse editi. Sed nescio, qao 
casa factum sit, ut hi cum prsecedentibus in unum 
eogerentur, ita quidem, ut non undecim, ut titalus 
poilicetur, sed XII Sermones ex codice Bibl. Car- 
thasianse-Migoris exhibiti sint, iidem, qui priraum 
a. 1586 a Parisiensibus excasi erant, sed uno auctio- 
res, qoi hic desideratur, cujusque in locum alias, 
breoem Symboli explicationem sistens, successit, 
qaem» ut sequentes tres In Calendas JanuariaSy de 
Cakn^ Januariis et ante altare ad infantes de sacror 
menio etiam in novissima tunc temporis Parisiana 
editione deesse notat. 5® Tractatus de septem vitiis 
et septem donis Spiritus Sanctif editos olim a QuU. 
CamerariOf Theologo Scoto, a novissima editione (a. 
1652) pariter exsulans. 6® De gestis Peiagii liber. 
7* EpistolsBf quee in antiquioribas editionibus, Basi- 
leensi, Parisiensibus et Lugdunensibus omissae erant. 
8* Specuhan S, Augustini in Scripturam sacramf 
hactenus ineditum ; de quo infra nobis sermo erit. 
Sed longe insignior Supplementorum horum pars, 
libri Qsque dum inediti expandantur in tomo seeundo, 
Quare ipse ait, quod Qam» ob hanc supplementi edi- 
tionemapplaudat universus orbis Christianus potiorem 
ex aliera partef quam ex prima nasd rationem, Vrimo 
nempe loco in lucem prodennt ex tenebris, quibus 
sepulti hactenus exstinctiqne pene jacaerunt, Sex 



A libri Augustini eontra Juliannmf a Falgentio Beda, 
Servato Lapo aliisque seqaioribus scriptoribas pas- 
sim commemorati, sed exigua tantam parte sua Clau« 
dii Menardi beneficio cogniti, adeo ut ex octo libris 
amplius daobus saperesse nemo jam sperare aude- 
ret, cum ecce hic Vignerio fortuna obtigit, ut sex 
integros libros bibliothecce Clarsevallensis codice de- 
prehenderet. Qua de felicitate ipse quidem sic ex- 
sultat ut non injaria fortasse dici possit, afifectum 
aliquid detraxisse jadicio, animumqae a tranquilla 
pensitatione prsecipitasse. dum non sex modo, 
sed ipsos, qaotquot ab Augustino scripti esse di- 
cuntur, octo libros reperisse videri voluit. Sed de 
his infra in singulorum opusculorum editionibus n. 

|. 98. Sequuntur tamquam altera qusedam secundi 
higus tomi pars : 1« S. Augustini epistola nnica ad 
Macrobium; 2<* Sermones inediti XL, et 3* Tracta- 
tus duo, alter de Oratione ex codice Divionensi, 
alter inscriptus de Oratione et Eleemosyna ex codice 
Regio; deniqae 4* Sententias adversus Pelagianum 
Juereticum, Adjecti sunt in utroqae tomo indices ne- 
cessarii. Inscripsit autem Vignerius tdmum secun- 
dum Claudio Largentier^ Abbati Clarsevallensi ; pri> 
mum Gondo cardinali de Retz. 

1675. 
Lugduni tn-12. S. Augustini opnscula qasdam 
selecta; ejusdem collectionis, quse a. 1654 Bruxel- 
lis prodiit. 

G BruxeUiSf tn-12. Eadem ex qainta repetitione. 
Colonienses. 1. 1. 

1679-1700. 

ParisiiSj apud Franciscum Muguet ; in-foL^ XI. 
Tomis, S. Aur. Augustini, Hipponens. Episcopi, Opera, 
post Lovaniensium theologorum recensionem, casti- 
gata denno ad manuscriptos codices Gallicanos, Va- 
ticanos, Anglicanos, Belgicos, etc, nec non ad editio- 
nes antiquiores. et castigatiores. Opera et studio mo- 
nachorum ordinis Sancti Benedicti e congregatione 
SanctiMauri. Tomas I, II, 1679, III, 1680; IV, 16S3; 
V, 1664; VI et VII, 1685; VIII et IX, 1688; X, 
1690; XI, 1700. Tomns I et II recasi ibidem 1689. 

Tria sibi in nova hac editione paranda cordi 
^ fuisse, fatentur Patres Manrini (in praef. gen. tomo XI 
prsemissa) : videlicet ut accurata esset, commoda et 
rite illustrata, His quartom adjunxernnt, quod per se 
non tam commendationem meretur in editore, quod 
justum est, qnam reprehensionem pati debet, sicubi 
praeter exspectationem desit, hic tamen ob causas 
omnibub notas et gravius malto et longe diflicilli- 
mum, scilicet, nt nuliis partium studiis esset ad' 
dicta. 

Ac prioium quidem, ut quam maxime accurata 
esset^ tribus ipsis constare visum est conditionibns : 
nempe ut contextui genuina integritas ad veteres et 
sinceriores codices restitueretur ; at certa ac ger- 
mana opera secemerentur a dubiis et spuriis ; et ut 
editio ipsa a typographicis mendis repurgata prodi- 
ret. Ut vero perquam commoda redderetur, quatuor 



"^ 



87 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



88 



a 86 curata esse monent ; nimiram operum ordinemy 
in qno instituendo et temporum, quo deinceps sin* 
gula elaborata sunt, et argumentorum ratio habita 
est, adeo ut quse unius generis essent, veluti exege- 
tica, moralia, etc., junctim quidem eihiberentur, 
sed eadem juxta annorum seriem disposita ; sectuH 
nes quibus capitula in plares et miaores parliculas 
magno^iegentium usa divisa sunt; summariaf yel ii- 
bris omnibus et plerisque capitulis prsemissa, quse 
argumentum demonstrareat, vei marginalia et par- 
tim ex ipsis contextus verbis expressa, partim a Lo- 
vaniensibus desumpta ; indices denique non solum in 
singulos tomos, sed generales etiam et universales, 
utrosque vero uberrimos. Ad Ultistrationem spectant 
partim prcefationes singulis tomis prfiemissse, in qai- 
bus potius res historicse, quam dogmatic® expiican- 
tur ; partim admonitiones, ad explicandam singalo- 
rnm opasculorum argumentum additse ; denique in 
margine inferiori notal», quibus vel variantes pe- 
ctiones indicantur, vel obscura loca, maxime com- 
paratione aliorum locorum explanantur. Quod 
attinet ad qiiartum, alte sibi animo infixum fuisse 
afiirmant, et a prsepositis suis inculcatum, ut par- 
tium stadia in explicanda Augustini doctrina sedalo 
caverent, idque causse faisse, ut a prolixioribus 
commentariis et observationibus abstinuerint, nt ne 
cuiquam vel minimum offendiculi prseberent, ullive 
theologorum sententise prsejudicarent. Nihilominus 
constat, quantce in ipsos coortse sint turbse, quanta 
adhibita stratagemata atque insidise, ut vel interci- 
peretur successus, vel perfectum in invidiam addu- 
ceretar. Ipsi Benedictini dum in undecimo tomo 
generalem operis praefationem conscribunt et curam 
suam ac providentiam palam facere student, faten- 
tur^ difdcile fuisse cavere, ne qaid in tam vasto 
opere incauti ipsis subreperet, vel, ne quid secus, 
quam ipsi iotendissent in sequiorem partem non 
acciperent homines maie erga ipsoram studia affecti. 
Sed non cnm scrupulosis forte, aequis cseteroquin 
adversariis sibi rem esse, sed a calumniatoribus et 
hostibus nullum insidiarum genus, quamvis tarpe, 
spernentibus jus petitos sese conqueruntur. Et quo- 
niam regis jussu utriqae parti sileutiuin esset impo- 
siium, haud quidquam aliad prsedicto loco in tuta- 
men suum attulerunt; quam ut a gravissimis, quae 
ipsis impacta) faerant, criminationibas in virorum 
pioram ac benevoiorum. qaorum forte animis scru- 
puli qaidam exinde insedissent, gratiam sese pur- 
garent. Sed harum litium artiumque frivolamm hi- 
fltoriam non attiogimns, Nec enim ad nostrum vel 
minimum facit, etsuppetunt, quibns vel negotii, vel 
animi causa curare ilia contigerit, ampli satis com- 

(o) Prceter Dupinium Bi6/. nouv, des Aut, EccL, 
T. aVIII, sub articulo : Nouvelle ^dition des OBUvres 
de S. Augustin^ et Bffilium in Dict, Crit. : e recen- 
tioribus, Auctores JBt6/. Coloniensis Ecclesiasticm 

Sag. 464 ; Geillier T. XII. pag. 680 seq., et Aactores 
e 1'Histoire litt^aire de ta Congrig. de S. Maur (d 
BruxelUi 1770, in-4o). V. Blampin, pag. 287 wqq. 
Qaid ? quod pacnliari adeo voiumine scripta ezstat 



A pluriam virorum doctorum de iisdem commenta- 
rii (a). Pergimns potius ad opuscula, quse singulis 
tomis comprehensa sint, accurate recensenda, eaque, 
quae insigniter hic a doctissimis Patribus prsestita 
sunt, declaraada, ubi simal Lovaniensium ordinem 
et discrimen notabiiiris. Sunt autem contenta in 
unoquoque volumine hsec : 

Tomo primo : — Opuscula, qufle adhuc catechu- 
menus» aat nondum presbyter edidit cum Retracta- 
tionibus et Gonfessionibus ; hoc ordine : Retracta- 
tionum lib. II ; Gonfessionum lib. XIII ; Gontra Aca- 
demicos lib. III ; De Vita Beata lib. J; De Ordine 
lib. II ; SoUIoquiorum lib. II ; De immortalitate animae 
lib. I ; Dequantitate animce lib. I ; De musica lib. VI ; 
De magistro lib. I ; De libero arbitrio lib. III ; De Ge- 

^ nesi contra Manichseos lib. II ; De moribus Ecclesi» 
catholicse et moribas Manichoeorum lib. II ; De vera 
religione lib. I ; De regula ad servos Dei. — In ap~ 
pendice ; De grammatica liber ; Principia dialecticse ; 
Gategorise decem ; Principia rhetorices ; Regulse cle- 
ricis traditse fragmentum ; Regula secunda ; De vita 
eremitica ad sororem. — Gomplectitur hic tomas ea 
omnia, quse ab Erasmo et Lovaniensibus in eo faerunt 
comprehensa. Illad tantum interest discriminis, quod 
Benedictini in appendicem rejecerunt nonnulla, qus 
ab illis pro genuinis Aagustini scriptis habita erant, 
scilicet libellos de Grammaticay Categorias, Prtnct- 
pia Dialecticw et Prindpia Rhetoricx, et quod alia 
quffidam cam aliis locum mutare jusserunt, ut se- 

Q riem ordinemque temporis, quo unumquodque opus ab 
Auctore prodiit quoad ejus fieri posset^ servareni. 

Tomo secundo : — Epistolse ducentae septuaginta. 
secundum temporum ordinem dispositae, et quatnor 
in claises digestee. — In appendice : Augnstini no- 
mine ad Bonifacium et contra epistolse breviores 
sezdecim; Ad Demetriadem Pelagii epistola; An- 
gustini nomine ad Gyrillam et contra, de Laudibus 
Hieronjmi ; Altercatio Augustini cum Pascentio. 

Longe nobilissima pars operse eruditissimorum mo- 
nachorum in hoc tomo concluditur, v«sre talis, in qua 
Gonstantii sagacitatem et solidam doctrinam agno- 
8cas. Licet enim totidem plane genuinas epistoias 
Lovanienses recenseant; nec plura, nec pauciora ab 
iis in appendicem hujus tomi rejecta sint, non ausi 

^ tamen sunt longius progredi et qnam omnes Augus- 
tini lectores ardentissimis votis exoptabant, moles- 
tam scilicet et muitarum virium curam suis sibi bn- 
meris imponere, qua intactam adhuc seriem et nexum 
tot diversi generis et aetatis epistolarum discriminas- 
sent, ac prorsns tandem expediissent. Ferebant om- 
nes hoc desiderium eo impatientius, quod, cnm 
reliqua opuscula pene omnia per ipsius Augustini in 

hajus editionis historia auctore Antonio Vincentio 
Thuillier, ejusdem congregationis quondam sodali, 
h. t., Histoire de la nouvelle Mition de S. Augustin, 
donn^e par les PP, B^dictins de la congr4gatian de 
S. Maur. En France (Paris), i736, in*4o mihi non 
yisa, sed cujios ipsius varia fata in eadem HistoriA 
congregationifl pag. 528 seq. enarrantor. 



89 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



90 



Retractationibus institutam juxta temporam et occa- 
uonam, quibus enata essent, ordinem, cognoscere 
ipsumque in sacris studiis et gestis sni^ animo velut 
comitari liceret, solee epistolse, ex quibus plenissima 
fere casuam et gestorum temporis istius memoria 
depromenda erat, hoc beneticio carerent. 

Sed Benedictini quoque hunc laborem declinassent 
non magis difticultatum metu, quas licet innumeras 
Tel eis solis spernere licebat, quam quod vererenlur, 
ne noTO indacto ordine lectionem Augusiini apud eos, 
qui veteri semel assuevissent^ reterdarent. Sed vicit 
tandem Augastini amor et aliorum maximeque soda- 
lium suorum in aliis scriptoribus ecclesiasticis exem- 
plum, jamque ex ipsis, quo negotium hoc aggressi 
sunt animo, audiamus. 

c In superioribus editionibus, inquiunt, adeo per- 
turbatus erat Augustinianarum epistolarum ordo, ut, 
qiiod tempoi is historiam spectat^ non facile quisquam 
seriem rerum omnium assequi potuisset absque longa 
et sspe repetita lectione ac meditatione. Nam ejas- 
dem temporis et argumenti epistolse per totum Gol- 
lectionis corpus hinc inde dispersae erant, tum prio- 
res posterioribus postpositae et in iidem rejectee ac 
demum (quse intoleranda confusio erat) Aagustini 
rescripta quam iongissime ab interrogatis et consultis 
nonnumquam aberant ; immo rescriptaconsultis lon- 
ge prfieferebantur : adeo ut Evodii, v. g., consulentis 
epistolsB post multas inteijacentes epistolas Augus- 
tini responsum consequerentur. Quapropte optan- 
dum erat, ut Augustini epistolee in rectum ordinem 
pro temporum ratione digererentur. Quod procul 
dubio curaturus fuisset Augustinus ipse, si eorum 
recensionem, quam susceperat, ei absolvere licuisset. 
Quippe in Retractatiomum suarumprQoemio optare se 
testatur, ut opera sua eo, quo scripta sunt ordine, 
perlegantur, eique rei daturum se operam, quo de- 
mom intelligant iectores, quomodo scribendo profe- 
cerit. At quo minus id tentaremus, intercedebant 
diversse res, nempe usus superiorum temporum, re- 
ceptos ordo ab annis circiter centum septuaginta, 
citationes usitats, quas violare, aut demum perver- 
tere, nefas esse videbatur, ne mutatio hsec plurimum 
n^otii studiosis facesseret Ad hsec non leves difd- 
cultates in constitaendo epistolarum ordine, qui om- 
nibas probetar, cum de nonnullamm setate disputent 
eraditi. Atqoe hffic potissimum non ratio morabatur, 
qnippe qui praecipue in animum induzimus, hoc in 
labore nostro neutrorum sententise temere adversari 
aut favere. Heec ergo momenta a mutando episto- 
larum ordine nos deterrebant, nec facile id a nobis 
contra superiores editiones suscipiendum videbatur. 
Ex adverso tamen aliud suadebant, non tantum va- 
ria eraditorum exempla in epistolis S. Gypriani, 
S. Leonis, etc., sed etiam virorum non minus sen- 
tentia, quam dignitate, praestantium auctoritas, qui 
posteritati hac nova editione consultum volebant. His 
onmino exemplis et auctoritatibus adducti, tandem 
consensimos, ut Augustini epistolas ad annorum se- 
riem (qnoad fieri posset) accuratam revocaremus. Et 



A ne levi fondamento hanc seriem designasse videamur, 
non modo nostris, sed etiam alienis eam studiis et 
consiliis investigare sategimus Ordine epistolarum 
clironologico constituto, eas in quatuor classes dis- 
tinximus, quarum prima illas exhibet, quas Augus- 
tinus nondnm episcopus scripsit. Qua in re Augusti- 
num ipsum secuti auctorem sumus, qui in Retracta- 
tionum priore libro ea dumlaxat recensuit opuscula, 
quffi antequam iieret episcopus iu lucem protulerat. 
In secunda classe repreesentantur epistolse, quas ab 
inito episcopatu ad collationem cum Donatistis Gar- 
thagine habitam et Pelagianffi hsereseos in Africam 
invectionem edidit. In his enim duobus sive retegen- 
dis, seu expurgandis, erroribus versantur ut pluri- 
mum hae litterse, quse eorum initia, progressus at- 

'^ que damnationem accurate describunt. Tertia episto- 
larum classis eas complectitur, quas ab eo tempore 
S. Doctor ad vitffi finem exaravit ; quibus scilicet 
certa epocha potest assignari. In quartam demum 
classem reliquas Augustini litteras redegimus, quas 
quidem scripsit episcopus, nulla tamen alia prsefixa 
temporum aut ciircumstantiarum nota, quse certum 
tempus pree se ferat. Ex hac quadruplici classis dis- 
tinctione id commodi eveniet, quod antea obser- 
vabamus, ut studiosus lector ea, quse ad hsereses 
Donatistarum et Pelagianorum pertinent, uno fere 
conspectu ac tenore percipiat. » 

Monent prseterea, nonnullos tractatus, qui antea 
in epistolarum ordinem relati essent, loco motos a 

Q se non esse, tametsi id non levis momenti rationes 
suasissent. Sed Altercaiionem cum Pascentio quse 
GLXXViil numerabatur inter Augustini epistolas, ut 
jam pridem Lovanienses fecerant, in appendicem 
relegarunt. 

Revocasse se deinde testantur epistolas quasdam, 
non solum quas Augustinns nomine suo misit ad 
alios, sed ex illis etiam, quee ad ipsum a multis fue- 
runt directse. Velnti Timasii et Jacobi item Honorii 
et Theodosii, imperatorum, Quodvultdei, Prosperiy ad 
Pelagiumy ad Simplicianum de opere ipsi dicato, ad 
Aurelium^ ad Valeriumj ad Claudiwnf ad QuodvuU- 
deum super libris eorum nomine nuncnpatis, qum 
antea in epistolarum recensu desiderabantur. Ea^ 
omnes ergo suo loco inserendas curarunt : uti et 

^ catholicorum episcoporam rescripta ad Marcellinum 
tribunum occasione coUationis Garthaginensis, nec 
non epistolam ad Proculum et Cylinniumf Gallicanos 
antistites, Leporii causa transmissam : quse scripta, 
inquiunt, non minns pro veris ac genuinis Augustini 
fetibus habenda sunt, quam epistolse illse Garthagi- 
nensis ac Milevitanse sjnodi nomine ad Innocentium 
directffi, quas uti a S. Doctore dictatas cum aliis ejus 
epistolis omnes recipiunt. In aliquibus tamen usu 
jam pridem recepto obsecutos se esse fatentur. Re- 
vocandnm enim fuisse juxta institutum suum etiam 
tractatum de Bono Fiduitatis quippe qui vera sit 
Augnstini epistola, eoque nomine nnlla ejus in Re- 
tractationum libro mentio habeator. Sed Ubri titulum, 
ex looginquo ipsi inhcerentem, detrahere nolebant. 



99 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



100 



oontra M anichsos lib. I ; Contra Secundinum Mani- A rnm ad Prospernm et Hilarium l. I ; De dono perse- 



chffium lib. I; Contra adversarium Legis et Prophe- 
tarum lib. II ; Ad Orosium contra Priscillianistas et 
Origenistas lib. I; Sermo Arianorom; Contrii Ser- 
monem Arianoram lib. I ; Collatio cum Maximino, 
Arianorum episcopo; Contra eamdem Maximinum 
Arianum lib. II. {Lovan. T. VI.) De Trinitale lib. XV. 
(Lovan. T. III.) — /n Appendice : Tractatus contra 
quinqae hffireses ; Sermo contra Judseos, Paganos et 
Arianos. (Lovan. T. VI.} Dialogus de altercatione 
Ecclesise et Synagogse. (Lovan, T. VI App.) De iide 
contra Manichseos liber Evodio tributus. (Lovam. 
T. VI.) Commonitorium (vulgo Aagustini) de reci- 
piendis Manicbseis, qui convertuntur. [Ed. Par. T. 
X App.) Contra Feiicianum Arianum de iide Trinila- 



verantiaB ad eosdem lib. I. (Lovan. T. VII.) Contra 
secundam Juliani responsionem imperfectam opus, 
sez libros complectens. {Ex Vignerii Supplem,) — 
In Appendice, Prima parte : Hjpomnesticon contra 
Pelagianos et Coelestinos, vulgo libri Hjpognosti- 
con ; Liber suspecti anctoris de prasdestinatione et 
gratia; Libellus incerti auctoris de prsedestinatione 
Dei. (Lovan. T. VII App.) Secunda parte : Varia 
scripta et monamenta ad Pelagianam historiam per- 
tinentia. Tertia parte : Prosperi Aquitani pro Au- 
gustino contra iniquos doctrinffi ipsius de gratia et 
prsedestinatione reprehensores apologetica opnscula 
scilicet ; Epistola ad Rufinum de gratia et libero ar- 
bitrio; Liber contra Collatorem; Responsiones ad 



tis liber Vigilio Tapsitano episcopo restitutus. Lo- capitnla calumniantium Gallorom ; Responsiones 



van. T. VI App.) Qufiestiones de Trinitate et de Ge- 
nesi, ex Alcuiuo descriptfie. (Lovnn. T. III App.) De 
Incarnatione Verbi ad Januarium libri duo ex Ori- 
gine coUecti. (Lovan. T. IV App.) Lib de Trinitate 
et unitate Dei. (Lovan. T. IV App.) De essentia di- 
vinitatis. (Lovan. T. IV.) Dialogus de unitate sanctee 
Trioitatis (Ed, Par. T. X App.) Liber de ecclesias- 
ticis dogmatibus. (Lovan. T. III App.) 

Tomo nono, opera polemica contra Donatistas : 
— Psalmus contra Partem Donati ; Coutra Parme- 
nianum lib. III ; De baptismo contra Donatistas iib. 
VII; Contra litteras Petiliani lib. III; Epistola ad 
Catholicos contra Donatistas, vulgo de unitate Ec- 



ad capitula objectionum Vincentianarum. (Lovan. 
T. VII App.) Responsiones ad excerpta, quse de Ge- 
nuensi civitate sunt missa. (Lovan. T. V. App.) 
Ejusdem liber sententiarum ex Augustino : {Lovan. 
T. V. App.) Augustini Vita auctore Possidio; Indi- 
cnlus librornm, tractatuum et epistolamm Augu- 
stini, cura Possidii editus. (Lovan. T. I.) 

Cum trium posteriorum voluminum series fere 
tota cum Lovaniensium ordine consentiat, minor in 
his labor exantlandus fuit Quapropter in ipsas re- 
rum tractatarum origines et causas acrius incabue- 
runt, ac Donatisticarum et Pelagianarum litium hi- 
storiam in introitu cujusvis tomi accurate enucleari 



clesis lib. I; Contra Cresconiam grammaticum q studuerunt. Cui indnstrifie debetur etiam, quod in 



Donatistam libri IV; De unico baptismo contra 
Petilianum ; Breviculns Collationis cum Donatistis , 
Post collationem ad Donatistas lib. I ; Sermo ad 
Csesareensis Ecclesise plebem Emerito praesente di- 
ctus ; De gestis cum Emerito ; Contr» Gaudentium 
Donatistam episcopnm. lib. II. (Lovan. T. VII.) 
Sermo de Rusticiano subdiacono, a Donatistis re- 
baptizato et in diaconum ordinato. (Ex supplemento 
Vignerii.) — In Appendice : Contra Fulgentium Do- 
natistam, incerti auctoris liber ; Excerpta et scripta 
vetera ad Donatistarum historiam pertinentia. (Lo^^ 
van. T. VII App.) 

Tomo decimoy opera polemica contra Pelagianos : 
— De peccatorum meritis et remissione et de ba- 



Appendice ultimi tomi qusedam aliena incerta sint, 
quo plenior scilicet rerum istarum memoria ex jun- 
ctis monumentis hauriri posset. 

Tomo undecimo insunt, primo loco, prsefationes 
generales duae, una in opus universum, qnse de con- 
silio, occasione, aoxiliis, laborum distnbutione, 
successu, ofifendiculis, patronis ejus exponit, altera 
brevior in Appendices singulis tomis a4junctas, et 
ipsa deniqne hujus undecimi voluminis contenta. Ad 
hanc posteriorem proxime spectat indiculus scri- 
ptorum, quibus tamquam veris auctoribus varia 
opuscula Augnstino perperam tributa denno asse- 
ruerimt. Hsec excipit Vita S. Augustini ex Tiilemon- 
tii schedis, quas adhnc tum ineditas anctor ipsis 



ptismo parvulorum, ad Marcellinum, lib. III ; De ^ communicaverat, fere traducta. Hanc pone seqnun- 



spiritn et littera ad eumdem lib. I ; De natura et 
gratia contra Pelagium, ad Timasium et iacobum 
lib. I; De perfectione justitise hominis .epistola, seu 
liber ad Eatropium et Paulum ; De gestis Pelagii ad 
Aurelium lib. I ; De gratia Christi et de peccato 
originali contra Pelagium, ad Albinam, Pinianum et 
Melaniam lib. II ; De nuptiis et concupiscentia ad 
Valerium lib. II ; De anima et ejns origine contra 
Vincentii Victorem lib. IV ; Contra duas epistolas 
Pelagianorum, lib. ad Bonifacium. 1. VI ; Contra Ju- 
liannm hseresb Pelagianse defensorem lib. IV; De 
gratia et libero arbitrio ad Valentinnm et cum iilo 
monachos Adrumetinos lib. I; De correptione et 
gratia ad eosdem lib. I; De prsedestinatione sancto- 



tur indices librorum, nempe unus, qui seriem libro- 
rum tomi cujusque novse editionis; secundus, qui 
Lovaniensis ordinem ostendit ; tertins alpbabeticns 
singulornm opuscnlorum. Proximi sunt indices re- 
rum : primus universalis in omnia decem tomorum 
contenta copiosissimus et mole sna amplissimuB; 
alter generalis Scripturarnm sacrarum ; tertius de- 
nique omnium spuriornm opusculorum, qnse per 
decem volaminum appendices dispersa snnt. 

Superest, nt de iis adhuc verba faciamus» quse ez 
mss. exemplaribus jam primum excusis incrementa 
atqae ornamenta dnxerit Maurina editio. Non levem 
sane Lovanienses theologi congesserant copiam codi- 
cum manu exaratorum et tamen omnes fere unum 



iOl 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



B 



sappeditayerat Belgiam, si Anglicanos nonnuUos, A 
sed qui serius ad manum pervenerant, excipias. 
Longe igiiur uberior variantium lectionum messis ex 
Galiicanis, monasteriorum imprimis, Bibiiotbecis 
exspectari poterat, quanim colligendarum industria 
magis etiam accendebatur beneficio tam insigni, quam 
insperato. Nimirum centum ipsi jam expleti erant 
anni, com sab auspiciis Stxtt, dein Clementis VIII^ 
novam Angastini operum editionem Vaticanis codici- 
bus saperstruendam aggressi erant Petrus MorinuSy 
Yaticanse typographise preefectus, Adrianus abbas, 
ObriuSf doctor Parisiensis, aliique docti viri, con- 
fisi et numero exemplarium manuscriptorum et bo« 
nitati, qaippe quse plarima adeo continere affirma- 
rent, quse in Lovanieasi editione quantamvis accu- 
rata desiderarentnr. Collati itaque sunt Lovanienses 
libri cnm Valicanis codicibus perquam accaratissime 
et ad narginem apposiisB variantes leciiones ad 
adomandam editionem, cui cardinalis Veronse sacri 
collegii princeps prsefectas fuit. Verum cum res ef- 
fectu caruisset, omnes iilse variationes jussu ClC' 
mentis X per cardinalem Bonam cum Benedicti- 
nis sunt cummunicatffi, ut iis in nova editione sua 
nterentur. Tum vero imdequaque tum ex suis, tum 
alienis per Galliam bibliothecis conqairere coepe- 
runt subsidia, et non solum in sancti Germani Pa- 
risiensi, sed et in aliis aliarum provinciarum con- 
gregationis suae monasteriis sodales ad conferendos 
codices astrinxerent. Ac horum quidem omnium im- 
mensa plane fuit copia, ex quibus textus quam plu- q 
rimis in locis vere emendatus est, in aliis tamen 
locis potiores tanium lectiones variantes subnotatse 
sont. Emendationum autem, juxta quam varietatum 
eommemoratio partim, nt in Lovaniensi, fit indiculo 
post ipsos genuinos libros exhibito, in quo etiam 
exemplaria, quffi in singalis comparata sunt, nomi- 
natim demonstrantur ; partim vero sub ipso statim 
textu, cujus distractionis causas nec ab editoribus 
proditas invenimus, nec ipsi assequi potuimus. Qui 
▼ero in appendices rejecti sunt libri, etsi non omnino 
expertes faerunt bujus curse, simiii tamen annota- 
tione non gaudent. 

(a) Owiin. Comment. T. I, p. 954 sqq.; M. Bibl. 
Eeel. Colon. p. 76i , Hist, litt. de la Congr^gation de 
S.-Maur. p. 292. D 

(6) Exstant de hac editione multse tam jnstse de- 
scriptiones, qaam relationes breviores, quarum non- 
nallas baud gravate commemorabimus. Ac primo 
loco nominanda sunt diaria erudita, qase, simul ac 
singuli tomi prodierant, eos indicarunt. Qao perti- 
nent Diarium Erad. Gail. (Joumal des Sav.) Pari- 
sieo5e (40), ad tomum /, Apnl. 1679, p. 96; ad <o- 
mum I/, ibid, p. 114; ad tomum i/I, ibid., Aug. 
1680. p. 272; ad tomum IV, ibid , Nuvemb. 1683, 
p. 325 : ad tomum V, ibid., Febr. 1684, p. 46; ad 
tomum yi, ibid , Dec. 1685, p. 545 ; ad tomum VII 
ibid , Jan. 1686, p. 18; ad tomum VIII^ ibid., 
Septerab. 1688, p. 415 ; ad tomum iJT, ibid., eodem 
mense et anuo, p. 422 ; — Acta Eiud. Lips. tom. II 
1683, in Jan., p. 1-5 ; tom. VIL 1688, Nuvemb. p. 
1618-23. Frequentior etiam in commeniariis iiitera- 
riis occurrit ejus memoria, veluti apud Caveum in 
Hist. lit. tom l ed. prior. Lond. p. 242, ed. Oxon. a 



Denique nefas videbitur, si eorum, qui prsecipuas 
tanti laboris partes sustinuerunt, nomina sileamus. 
Iniiio igitur cura hujus editionis commissa fuit a 
preepositis congregationis isiius P. Francisco Delfau^ 
qai prospectum ejus publicasse tradiiur a. 1671. Cum 
autem edito a. 1673 libro, cujus tit., V^bbi Com- 
mendataire^ exsilii poenam iste meraisset, concredita 
est relicta ab eo provincia P. Thomx Blampino^ 
quem in diversis partibus diversi sodales juvarunt. 
Ac Petro quidem Coustantio debentur censura et in- 
dices omnium tractatuum suppositiiiorum ac prae- 
terea sermonum recensio. Vitam Augustini compo- 
suerunt, seu ex Tillemontii commeniariis, paucis 
muiatis, traduxerant Hugo Vaillantius et lacobus du 
Friscke (Ambrosii editor). Tabulam generaiem atque 
indices confecit Claudius Guesnii. Nicolaus denique 
Goysot impressioni prsefuit ac corrigendarum de 
preio plagularum curam molesiissimam in se rece- 
pit et prseclare administravit. Nihil autem a cele- 
berrimo Joanne MabilUmio huic editioni accessit , 
quam epistoia dedicatoria ad Ludovicum XIV, unde 
recte quidem, sed nimia fere conieniiune, Oudinus 
reprehendit Caveum, qui in Historia sua litteraria 
banc editionem duce et ip-roSiuxtiQ Mabilionio esse 
perfectam scripserat (a). De ornaiu ac splendore 
operis, digno et hoc nomine quud regi offerretur, 
dicere supersedemus, hoc unum adjicientes, Augu- 
stini efBgiem seri impressam simul cum tomo XI 
exhiberi (6). Gravem auiem hcec Benediciinorum 
Pairum opera reprebensionem passa est ab Bichardo 
Simonio in Bibl. Crit. T. III, p. 101-116, iterumque 
in Censura Bibl. Eccl. DupinU T. I p. 147. Et pri- 
mum qnidem utiverse succenset iis, qui novissemper 
omnium operum scriptorum ecclesiasticorum itera- 
tionibus medendum esse exstiment superiorum vitiis 
ant defectibus, quod multo aptius et commodius, 
minori item sumptu tleri posset, si libri singulares 
minimse molis, sed a judicio auctorum suorum 
tanto ditiores ederentur, in quibus vel integra re- 
censio vel supplementa et variarum lectionum de- 
lectus prostarent, cujusmodi exempla producit, Ar- 
cudii CoUationes Isidorianas et Combefisii Basilium 

1740 p. 292-298; Jo. Fabricium in Hist. bibliothecse 
propriae T. I (1717), p. 203-29; + Oudin. in Com- 
ment. de SS. Eccl. T. I., pag. 954-85,- + in Bibl 
Magna Eccles. Cobn. T. I (a. 1754), p. 761-65; in 
Bibl. Crit. Sacra et Prof. Michael a S Josepho^ T. 
I (a. 1741), pag. 419-23 ; in Bibl Casan. Cat. T. I 
(1761), pag. 338-40; in Bibl. Augustiniana Jo. Fel. 
Ossingeri (a. 1768) p. 1-8. Quorum poiiores et ac- 
curatiores apposiio signo crucis disiinximus. Pos- 
sem etiam hic commemurare Dupinium T. III p. 160 
seqq. et Ceillerium in Hist. g6n des aut. ecci. T. XI 
p. 41, T. XII p. 255 (a. 1744). Sed hi non tam edi- 
tionis curam habueruni, quam indicem Aogusiini 
scriptorum juxta eamdem coniexueruut, argumento 
uniuscujusqae et occa^iune ubique fusius deciarato. 
Jam qui unum forte aut aiierum ex hisce iibris, aut 
omnes juxta ad manum habent, comparent, si lubet, 
nosira cum iisdem et cognosceni, spero, nobisne 
libuerit aiiorum indnstria froi, an ipsi excusserimus 
singula. 



^p» 



99 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



100 



oontra M anichffios lib. I ; Contra Secundinum Mani- A ram ad Prosperam et Hilarium l. I ; De dono perse- 



chffium lib. I ; Contra adversarium Legis et Prophe- 
tarum lib. II ; Ad Orosiiim contra Priscillianistas et 
Origenistas iib. I; Sermo Ariaooram; Contrtt Ser- 
monem Arianoram lib. I ; Collatio cum Maximino, 
Arianorum episcopo; Contra eamdem Maximinum 
Arianum lib. II. {Lovan. T. VI.) De Trinitate lib. XV. 
(Lovan. T. III.) — In Appendice : Tractatus contra 
qainqae hffireses ; Sermo contra Judseos, Paganos et 
Arianos. {Lovan. T. VI.} Dialogus de altercatione 
Ecclesise et Sjnagogse. {Lovan. T. VI App.) De fide 
contra Manichseos liber Evodio tribatus. {Lovam. 
T. VI.) Commonitorium (vulgo Aagastini) de reci- 
piendis Manicbseis, qui convertuntur. {Ed. Par. T. 
X App.) Contra Felicianum Arianum de iide Trinita- 



B 



verantiffi ad eosdem lib. I. {Lovan. T. VII.) Contra 
secundam Juliani responsionem imperfectnm opus, 
sez libros complectens. {Ex Vignerii Sitpplem.) — 
In Appendicef Prima parte : Hjpomnesticon contra 
Pelagianos et Coelestinos, valgo libri Hjpognosti- 
con ; Liber suspecti anctoris de prffidestinatione et 
gratia; Libellas incerti auctoris de praedestinatione 
Dei. (Lovan. T. VII App.) Secunda parte : Varia 
scripta et monamenta ad Pelagianam bistoriam per- 
tinentia. Tertia parte : Prosperi Aquitani pro Au- 
gustino contra iniquos doctrinae ipsius de gratia et 
prsedestinatione reprehensores apologetica opuscula 
scilicet; Epistola ad Rufinum de gratia et libero ar- 
bitrio; Liber contra Collatorem; Responsiones ad 



tis liber Vigilio Tapsitano episcopo restitutas. LO' " capitula calumniantium Galloram ; Responsiones 



van. T. VI App.) Qusestiones de Trinitate et de Ge- 
ncsi, ez Alcuino descriptse. {Lovnn. T. III App.) De 
Incarnatione Verbi ad Januarium libri duo ez Ori- 
gine collecti. (Lovan. T. IV App.) Lib de Trinitate 
et unitate Dei. (Lovan. T. IV App.) De essentia di- 
vinitatis. (Lovan. T. IV.) Dialogus de unitate sanctse 
Trioitatis (Ed. Par. T. X App.) Liber de ecclesias- 
ticis dogmatibus. (Lovan. T. III App.) 

Tomo nonot opera polemica contra Donatistas : 
— Psalmus contra Partem Donati ; Coutra Parme- 
nianum lib. III ; De baptismo contra Donatistas lib. 
VII; Contra litteras Petiliani lib. III; Epistola ad 
Catholicos contra Donatistas, vulgo de anitate Ec- 



ad capitula objectionum Vincentianarum. (Lovan. 
T. VII App.) Responsiones ad ezcerpta, quse de Ge- 
nuensi civitate sunt missa. (Lovan. T. V. App.) 
Ejusdem liber sententiarum ez Augustino : {Lovan. 
T. V. App.) Augustini Vita auctore Possidio; Indi- 
cnlus librorum, tractatuum et epistolarum Augu- 
stini, cura Possidii editus. (Lovan. T. I.) 

Cum trium posteriorum volominum series fere 
tota cum Lovaniensium ordine consentiat, minor in 
his labor ezantlandus fuit. Quapropter in ipsasre- 
rum tractatarum origines et causas acrius incabue- 
runt, ac Donatisticarum et Pelagianarum litium hi- 
storiam in introitu cujasvis tomi accurate enucleari 



clesise lib. I; Contra Cresconium grammaticum q studnerunt. Cui industrise debetur etiam, quod in 



Donatistam libri IV; De unico baptismo contra 
Petilianom ; Breviculns Collationis cum Donatistis , 
Post collationem ad Donatistas lib. I ; Sermo ad 
Csesareensis Ecclesise plebem Emerito praesente di- 
ctos ; De gestis com Emerito ; Contra Gaudentium 
Donatistam episcopum. lib. II. {Lovan. T. VII.) 
Sermo de Rusticiano subdiacono, a Donatistis re- 
baptizato et in diaconum ordinato. (Ex supplemento 
Vignerii.) — In Appendice : Contra Fulgentium Do- 
natistam, incerti auctoris liber ; Ezcerpta et scripta 



Appendice ultimi tomi quaedam aliena incerta sint, 
quo plenior scilicet rerum istanim memoria ez jun- 
ctis monumentis hanriri posset. 

Tomo undecimo insunt, primo loco, prsefationes 
generales duae, una in opus universum, quse de con- 
silio, occasione, auziliis, laborum distributione, 
saccessu, offendiculis, patronis ejas ezponit, altera 
brevior in Appendices singulis tomis adjunctas, et 
ipsa deniqne hujus undecimi voluminis contenta. Ad 
hanc posteriorem prozime spectat indiculas scri- 



vetera ad Donatistarum historiam pertinentia. {Lo*^ ptorum, quibus tamquam veris auctoribus varia 



van. T. VII App.) 

Tomo dedmOf opera polemica contra Pelagianos : 
— De peccatorum meritis et remissione et de ba- 



opuscula Augustino perperam tributa denno asse- 
ruernnt. Hsec ezcipit Vita S. Augustini ez Tillemon- 
tii schedis, quas adhuc tum ineditas anctor ipsis 



ptismo parvaiorum, ad Marcellinum, lib. III ; De B communicaverat, fere traducta. Hanc pone seqoun- 



spiritn et littera ad eumdem lib. I ; De natura et 
gratia contra Pelagium, ad Timasium et iacobum 
lib. I; De perfectione justitise hominis .epistola, sea 
liber ad Entropium et Paulom ; De gestis Pelagii ad 
Aurelium lib. I ; De gratia Christi et de peccato 
originali contra Pelagium, ad Albinam, Pinianom et 
Melaniam lib. II ; De nnptiis et concnpiscentia ad 
Valerium lib. II ; De anima et ejus origine contra 
Vincentii Victorem lib. IV ; Contra duas epistolas 
Peiagianornm, lib. ad Bonifacium. 1. VI ; Contra Ju- 
liannm hseresb Pelagianse defensorem lib. IV ; De 
gratia et libero arbitrio ad Valentinnm et cum illo 
monaehos Adrumetinofl lib. I; De correptione et 
gratia ad eosdem lib. I; De prsedestinatione sancto- 



tur indices librorum, nempe unas, qui seriem libro- 
rum tomi cujasque novse editionis; secundus, qui 
Lovaniensis ordinem ostendit ; tertins alphabeticns 
singulomm opnsculorum. Proximi sunt indices re- 
rum : primus universalis in omnia decem tomomm 
contenta copiosissimus et mole sna amplissimufl; 
alter generalis Scripturarum sacrcuum ; tertius de- 
nique omnium spuriorum opusculomm, qnse per 
decem voluminum appendices dispersa snnt. 

Snperest, ut de iis adhuc verba faciamus, quse ez 
mss. ezemplaribus jam primum ezcnsis incrementa 
atque ornamenta duxerit Maorina editio. Non levem 
sane Lovanienses theologi congesserant copiam oodi- 
cum manu ■ ezaratorum et tamen omnes fere unum 



101 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



B 



soppeditaTerat Belgium, si Anglicanos noDQuUos, A 
sed qui serius ad manum pervenerant, excipias. 
Longe igitur uberior yariantium lectionum messis ez 
Gallicanis, monasteriorum imprimis, Bibliotbecis 
exspectari poterat, quanim coUigendarum industria 
magis etiam accendebatur beneficio tam insigni, quam 
insperato. Nimirnm centum ipsi jam expieti erant 
aDDi, cam sob auspiciis Sixti^ dein Clementis VIII^ 
novam Augustini operum editionem Vaticanis codici- 
bus soperstruendam aggressi erant Petrtis MorinuSf 
YaticaDse typograpbise prsefectus, Adrianus abbas, 
06rniSy doctor Parisiensis, aliiqne docti viri, con- 
fisi et numero exemplarium manuscriptorum et bo- 
nitatiy quippe quse plurima adeo continere affirma- 
rent, quse in Lovaniensi editione quantamvis accu- 
rata desiderarentnr. Coliati itaque sunt Lovanienses 
libri cum Vaticanis codicibus perquam accaratissime 
et ad nargiuem apposits variantes lectiones ad 
adomandam editionem, cui cardinalis Veronse sacri 
collegii princeps prsefectus fuit. Verum cum res ef- 
fectu caruisset, omnes illee variationes jassu Cle^ 
mentis X per cardinalem Bonam cum Benedicti- 
nis sunt communicats, nt iis in nova editione sua 
utereDtur. Tum vero undequaque tum ex suis, tum 
alieois per Galliam bibliotbecis conqairere coepe- 
ront subsidia, et non solum in sancti Germani Pa- 
risiensi, sed et in aliis aliarum provinciarum con- 
gregationis suse monasteriis sodales ad conferendos 
codices astrinxerent. Ac borum quidem omnium im- 
mensa plane fuit copia, ex quibus textus quam plu- q 
rimis in locis vere emendatus est, in aliis tamen 
locis potiores tantum lectiones variantes subnotatse 
suDt. Emendationum autem, juxta quam varietatum 
commemoratio partim, ut in Lovaniensi, fit indiculo 
post ipsos genuinos iibros exbibito, in quo etiam 
exemplaria, quce in singalis comparata sunt, nomi- 
natim demonstrantnr ; partim vero sub ipso statim 
texta, cujus distractionis cansas nec ab editoribus 
proditas invenimus, nec ipsi asseqni potuimus. Qni 
vero in appendices rejecti sunt libri, etsi non omnino 
expertes fuerunt hujus curee, simili tamen annota- 
tione non gaudent. 

(a) Owiin, Gomment. T. I, p. 954 sqq.; M, Bibl. 
£ee/. Colon. p. 761 , Hist. litt, de la Congregation de 
S.-Mour. p. 292. D 

(6) Exstant de bac editione multse tam justse de- 
scriptiones, quam relationes breviores, quarum non- 
nollas baud gravate commemorabimus. Ac primo 
loco Dominanda sunt diaria erudita, quse, simul ac 
singuli tomi prodierant, eos indicarunt. Quo perti- 
nent Diarium Crud. Gall. (Joumal des Sav.) Pari- 
sieo<e (40), ad tomum /, Apnl. 1679, p. 96; ad ^o- 
mum I/, ibid, p. 114; ad tomum i/I, ibid., Aug. 
1680. p. 272; ad tomum IV, ibid , Nuvemb. 1683, 
p. 325 : ad tomum V, ibid., Febr. 1684, p. 46; ad 
tomum yi, ibid , Dec. 1685, p. 545; ad tomum VII 
ibid , Jan. 1686, p. 18; ad tomum Vlll, ibid., 
St^ptemb. 1688, p. 415 ; ad tomum IX^ ibid., eodem 
mense et anuo, p. 422 ; — Acta Crud. Lips. tom. II 
1683, in Jan., p. 1-5 ; tom. VIL 1688, iNuvemb. p. 
1618-23. Frequentior etiam in commentariis littera- 
riis occurrit ejus memoria, veluti apud Caveum in 
Hist. lit. tom I ed. prior. Lond. p. 242, ed. Oxon. a 



Denique nefas videbitur, si eorum, qui prcecipuas 
tanti laboris partes sustinuerunt, nomina sileamus. 
Initio igitur cura bujus editionis commissa fuit a 
prsepositis congregationis istius P. Francisco Delfau^ 
qui Tpros:pectum ejus publicasse traditur a. 1671. Cum 
autem edito a. 1673 libro, cujos tit., VAbhi Com- 
mendataire, exsilii poenam iste meruisset, concredita 
est relicta ab eo provincia P. Thomx Blampino^ 
quem in diversis partibus diversi sodales juvarunt. 
Ac Petro quidem Coustantio debentur censura et in- 
dices omnium tractatuum supposititiorum ac prae- 
terea sermonum recensio. Vitam Augustini compo- 
suerunt, seu ex Tillemontii commentariis, paacis 
mutatis, traduxerant Hugo Vaillantius et Jacobus du 
Frische (Ambrosii editor). Tabulam generalem atque 
indices confecit Claudius Guesnii. Nicolaus denique 
Goysot impressioni praefuit ac corrigeodarum de 
prelo plagularum curam molestissimam in se rece- 
pit et prseclare administravit. Nibil autem a cele- 
berrimo Joanne MabilUmio huic editioui accessit , 
qoam epistola dedicatoria ad Ludovicum XIV, unde 
recte quidem, sed nimia fere contentiune, Oudinus 
reprebendit Caveum, qui in Historia sua litteraria 
banc editionem duce et ipyoB\M%Ti^ Mabillonio esse 
perfectam scripserat (a). De ornatu ac splendore 
operis, digno et hoc nomine quod regi offerretur, 
dicere supersedemus, boc unum adjicientes, Augu- 
stini efBgiem aeri impressam simul cum tomo XI 
exhiberi (6). Gravem aatem haec Benedictinorum 
Patrum opera reprehensionem passa est ab Richardo 
Simonio in Bibl. Crit. T. 111, p. 101-116, iterumqae 
in Censura Bibl, Eccl. DupinU T. I p. 147. Ct pri- 
mum quidem utiverse succenset iis, qui novis semper 
omnium operum scriptorum ecclesiasticorum itera- 
tionibus medendum esse exstiment superiorum vitiis 
aut defectibos, quod multo aptius et commodius, 
minori item sumptu tleri posset, si libri singulares 
minimse molis, sed a judicio auctorum suorum 
tanto ditiores ederentur, in quibus vel integra re- 
censio vel supplementa et variarum lectionum de- 
lectus prostarent, cujusmodi exempla prqducit, Ar- 
cudii Collationes Isidorianas et Combefisii Basilium 

1740 p. 292-298; Jo. Fabricium in Hist. bibliotkecse 
proprise T. I (1717), p. 203-29; f Oudin. in Com- 
ment. de SS. EccL T. L, pag. 954-85; f in BibU 
Magna Eccles. CoUm. T. I (a. 1754), p. 761-65; in 
Bibl. Crit. Sacra et Prof. Michael a S Josepho, T. 
I (a. 1741), pag. 419-23 ; in Bibl Casan. Cat. T. I 
(1761), pag. 338-40; in Bibl. Augustiniana Jo. Fel. 
Ossingeri (a. 1768) p. 1-8. Quorum potiores et ac- 
curatiores apposito signo crucis distinximus. Pos- 
sem etiam hic commemorare Dupinium T. III p. 160 
seqq. et CeHlerium in Uist. g^ des aut. eccl. T. XI 
p. 41, T. XII p. 255 (a. 1744). Sed hi non tam edi- 
tionis curam habuerunt, quam indicem Augustini 
scriptorum juxta eamdem contexuerunt, argumento 
uniuscujusque et occat^iune ubique fusius declarato. 
Jam qui unam forte aut alterum ex hisce libris, aut 
omnes juxta ad manam habent, comparent, si lubet, 
nostra cum iisdem et cognoscent, spero, nobisne 
libuerit aiiorum industria frui, an ipsi excosserimus 
singula. 



99 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



100 



B 



oontra M anichsos lib. I ; Contra Secundinum Mani- A 
chffium lib. I; Contra adversarium Legis et Prophe- 
tarum lib. II ; Ad Orosium contra Priscillianistas et 
Origenistas lib. I; Sermo Ariaooram; Contra Ser- 
monem Arianoram lib. I ; Collatio cum Maximino, 
Arianorum episcopo ; Contra eumdem Maximinum 
Arianum lib. II. {Lovan. T. VI.) De Trinitale lib. XV. 
{Lovan. T. III.) — /n Appendice : Tractatus contra 
qaiDqae hsereses ; Sermo contra Judseos, Paganos et 
Arianos. (Lovan. T. VI.} Dialogus de altercatione 
Ecclesise et Synagogs. {Lovan. T. VI App.) De fide 
contra Manichseos liber Evodio tribatus. {Lovam, 
T. VI.) Commonitorium (vulgo Aogustini) de reci- 
piendis Manicbseis, qui convertuntur. {Ed, Par. T. 
X App.) Contra Felicianum Arianum de tide Trinila- 
tis liber Vigilio Tapsitano episcopo restiiatus. Lo- 
van. T. VI App.) Quffistiones de Trinitate et de Ge- 
nesi, ex Alcuino descriptffi. {Lovnn. T. III App.) De 
Incarnatione Verbi ad Januarium libri duo ex Ori- 
gine collecti. (Lovan. T. IV App.) Lib de Trinitate 
et unitate Dei. (Lovan. T. IV App.) De essentia di- 
vinitatis. (Lovan. T. IV.) Dialogus de unitate sanctse 
Trinitatis (Ed. Par. T. X App.) Liber de ecclesias- 
ticis dogmatibus. {Lovan. T. III App.) 
Tomo nono, opera polemica contra Donatistas : 

— Psalmus contra Partem Donati ; Coutra Parme- 
nianum lib. III ; De baptismo contra Donatistas lib. 
VII; Contra litteras Petiliani lib. III; Epistola ad 
Catholicos contra Donatistas, vulgo de unitate Ec- 
clesiffi lib. I; Contra Cresconinm grammaticum q 
Donatistam libri IV; De unico baptismo contra 
Petilianam ; Breviculas Collationis cum Donatistis , 
Post collationem ad Donatistas lib. I ; Sermo ad 
Cffisareensis Ecclesiffi plebem Emerito prssente di«- 
ctus ; De gestis cam Emerito ; Contr^i Gaudentium 
Donatistam episcopam. lib. II. (Lovan. T. VII.) 
Sermo de Ru&ticiano subdiacono, a Donatistis re- 
baptizato et in diaconum ordinato. (Ex supplemento 
Vignerii.) — In Appendice : Contra Falgentium Do- 
natistam, incerti auctoris liber ; Excerpta et scripta 
vetera ad Donatistarum historiam pertinentia. {Lo^^ 
van. T. VII App.) 

Tomo decimOy opera polemica contra Pelagianos : 

— De peccatorum meritis et remissione et de ba- 
ptismo parvulorum, ad Marcellinum, lib. III; De ^ 
spiritn et littera ad eumdem lib. I ; De natura et 
gratia contra Pelagium, ad Timasium et iacobum 
lib. I; De perfectione justitiffi hominis.epistola, seu 
liber ad Eatropium et Paulam ; De gestis Pelagii ad 
Aurelium lib. I ; De gratia Christi et de peccato 
originali contra Pelagium, ad Albinam, Pinianam et 
Melaniam lib. II ; De nuptiis et concupiscentia ad 
Valerium lib. II ; De anima et ejus origine contra 
Vincentii Victorem lib. IV ; Contra duas epistolas 
Pelagianorum, lib. ad Bonifacium. I. VI ; Contra Ju- 
lianom hffiresis Pelagianffi defensorem lib. IV; De 
gratia et libero arbitrio ad Valentinnm et cum illo 
monachos Adrumetinos lib. I; De correptione et 
gratia ad eosdem lib. I; De prffidestinatione sancto- 



rom ad Prosperum et Hilarium I. I; De dono perse- 
verantiffi ad eosdem lib. I. {Lovan. T. VII.) Contra 
secundam Juliani responsionem imperfectnm opus, 
sez libros complectens. (Ex Vignerii Sitpplem.) — 
In Appendice, Prima parte : Hjpomnesticon contra 
Pelagianos et Coelestinos, vnlgo libri Hjpognosti- 
con ; Liber suspecti anctoris de prffidestinatione et 
gratia; Libellas incerti auctoris de prffidestinatione 
Dei. (Lovan. T. VII App.) Secunda parte : Varia 
scripta et monumenta ad Pelagianam historiam per- 
tinentia. Tertia parte : Prosperi Aquitani pro Au- 
gustino contra iniquos doctrinffi ipsius de gratia et 
prffidestinatione reprehensores apologetica opuscula 
scilicet ; Epistola ad Rufinum de gratia et libero ar- 
bitrio; Liber contra Collatorem; Responsiones ad 
capitula calumniantium Gallorum ; Responsiones 
ad capitula objectionum Vincentianarum. (Lovan, 
T. VII App.) Responsiones ad excerpta, quffi de Ge- 
nuensi civitate sunt missa. {Lovan. T. V. App.) 
Ejusdem liber sententiarum ex Augnstino : (L(n)an. 
T. V. App.) Augustini Vita auctore Possidio; Indi- 
calus librorum, tractatuum et epistolarum Augu- 
stini, cura Possidii editus. (Lovan. T. I.) 

Cum trium posteriorum voluminum series fere 
tota cum Lovaniensium ordine consentiat, minor in 
his labor exantlandus fuit Quapropter in ipsas re- 
rum tractatarum origines et causas acrius incobue- 
runt, ac Donatisticarum et Pelagianarum litiam hi- 
storiam in introito cujusvis tomi accnrate enucleari 
studaerant. Cui indostriffi debetur etiam, quod in 
Appendice ultimi tomi quffidam aliena incerta sint» 
quo plenior scilicet rerum istarum roemoria ex jun- 
ctis monumentis hauriri posset. 

Tomo undecimo insunt, primo loco, prffifationes 
generales dus, una in opus universum, qaffi de con- 
silio, occasione, aaxiliis, laborum distributione, 
snccessn, ofifendiculis, patronis ejus exponit, altera 
brevior in Appendices singulis tomis a4junctas, et 
ipsa denique hujus undecimi voluminis contenta. Ad 
hanc posteriorem proxime spectat indiculus scri- 
ptorum, quibus tamquam veris auctoribus varia 
opuscula Augustino perperam tributa denno asse- 
ruerimt. Hffic excipit Vita S. Augustini ez Tillemon- 
tii schedis, quas adhuc tum ineditas aactor ipsis 
communicaverat, fere traducta. Hanc pone seqoun- 
tur indices librorum, nempe unus, qui seriem libro- 
rum tomi cujusque nov» editionis; secundus, qui 
Lovaniensis ordinem ostendit ; tertius alpbabeticns 
singulornm opusculornm. Proximi sunt indices re- 
rum : primus universalis in omnia decem tomonun 
contenta copiosissimus et mole sua amplissimus; 
alter generalis Scripturaram sacrarum ; tertius de- 
nique omnium spuriorom opusculorum, qnn per 
decem voluminnm appendices dispersa sunt. 

Soperest, at de iis adhuc verba faciamus, qnm ez 
mss. ezemplaribus jam primum ezcnsis incrementa 
atqne ornamenta dozerit Manrina editio. Non levem 
sane Lovanienses theologi congesserant copiam codi- 
cum manu ezaratorum et tamen omnes fere unum 



101 



NOTITU LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



B 



sappeditaTerat Belgiam, si Anglicanos nonnullos, A 
sed qui serius ad manum pervenerant, excipias. 
LoDge igilur uberior variantium lectionum messis ez 
Galiicanis, monasteriorum imprimis, Bibliotbecis 
exspectari poterat, quanim colligendarum industria 
magb etiam accendebatur beneficio tam insigni, quam 
insperato. Nimirum centum ipsi jam ezpleti erant 
aDni, cam sub auspiciis Sixtif dein Clementis VIII^ 
noTam Augustini operum editionem Vaticanis codici- 
bus superstruendam aggressi erant Fetrus Morinus^ 
Yaticanse typographise preefectus, Adrianus abbas, 
06rtus, doctor Parisiensis, aliique docti viri, con- 
fisi et numero ezemplarium manuscriptorum et bo- 
nitati, quippe quse plurima adeo continere affirma- 
rent, quse in Loyaniensi editione quantamvis accu- 
rata desiderarentnr. Coliati itaque sunt Lovanienses 
libri cum Valicaois codicibus perquam accoratissime 
et ad marginem apposiUe variantes lectiones ad 
adomandam editiunem, cui cardinalis Veronse sacri 
collegii princeps prcefectus fuit. Verum cum res ef- 
fectu caruisset, omnes illse variationes jussu de' 
mentis X per cardinalem Bonam cum Benedicti- 
nis sunt communicats, ut iis in nova editione sua 
uterentur. Tum vero imdequaque tum ez suis, tum 
alienis per Galliam bibliothecis conquirere coepe- 
mnt subsidia, et non solum in sancti Germani Pa- 
risiensi, sed et in aliis aliarum provinciarum con- 
gregationis suae monasteriis sodales ad conferendos 
eodices astrinzerent. Ac homm quidem omnium im- 
mensa plane fuit copia, ez quibus teztus quam plu- q 
rimis in locis vere emendatus est, in aliis tamen 
locis potiores tantum lectiones variantes subnotatffi 
sont. Emendationum autem, juzta quam varietatum 
commemoratio partim, ut in Lovaniensi, iit indiculo 
post ipsos genuinos libros ezhibito, in quo etiam 
ezemplaria, quce in singulis comparata sunt, nomi- 
natim demonstrantur ; partim vero sub ipso statim 
texta, cajus distractionis causas nec ab editoribus 
proditas invenimus, nec ipsi assequi potuimus. Qui 
vero ia appendices rejecti sont libri, etsi non omnino 
ezpertes fuemnt hujus curse, simili tamen annota- 
tione non gaudent. 

(a) Oudin. Comment. T. I, p. 954 sqq.; M. Bibl. 
£ee/. Coton. p. 761 , Hist, litt, de la Congrigation de 
S.'Maur. p. 292. D 

(6) Ezstant de hac editione multae tam jastse de- 
acriptiones, qaam relationes breviores, quamm non- 
nollas haud gravate commemorabimus. Ac primo 
loco nominaoda sunt diaria erudita, qas, simul ac 
singuli tomi prodierant, eos indicarunt. Qao perti- 
neat Oiarium Erud. Gall. (Joumal des Sav.) Pari- 
sieo!^ (40), ad tomum /, Apnl. 1679, p. 96; ad to- 
mum 1/, ibid, p. 114; ad tomum iil, ibid., Aug. 
I6S0. p. 272; ad tomum IV, ibid , Novemb. 1683, 
p. 325 : ad tomum V, ibid., Febr. 1684, p. 46; ad 
tomtim yi, ibid , Dec. 1685, p. 545; ad tomum VII 
ibid , Jau. 1686, p. 18; ad tomum VIII, ibid., 
Sepiemb. 1688, p. 415 ; ad tomum iJT, ibid., eodem 
meose et anuo, p. 422; — Acta Eiud. Lips. tom. II 
1683, in Jan., p. 1-5; tom. VII 1688, Nuvemb. p. 
1618-23. Frequentior etiam in commentariis Jittera- 
riis occnrrit ejus memoria, veluti apud Caveum in 
Hist. lit. tom I ed. prior. Lond. p. 242, ed. Oxon. a 



Denique nefas videbitur, si eomm, qoi praecipnas 
tanti laboris partes sustinuemnt, nomina sileamus. 
Initio igitur cura hujus editionis commissa fuit a 
preepositis congregationis istios P. Frandsco Delfau^ 
qui ^os^ectum ejas publicasse traditur a. 1671. Cum 
autem edito a. 1673 libro, cujus tit., VAbbi Com' 
mendataire^ exsilii poenam iste meruisset, concredita 
est rehcta ab eo provincia P. Tkomx Blampino^ 
quem in diversis partibus diversi sodales juvamnt. 
Ac Petro quidem Coustantio debentur censura et in- 
dices omnium tractatuum supposititiorum ac prae- 
terea sermonum recensio. Vitam Augustini compo- 
suerunt, seu ex Tillemontii commentariis, paucis 
mutatis, traduxerant Hugo Vaillantius et Jacobus du 
Frische (Ambrosii editor). Tabulam generalem atque 
indices coafecit Claudius Guesnii. Nicolaus denique 
Goysot impressioni praefuit ac corrigendarum de 
prelo plagulamm curam molestissimam in se rece- 
pit et prseclare administravit. Nihil autem a cele- 
berrimo Joanne MabiUonio hoic editioni accessit , 
quam epistola dedicatoria ad Ludovicum XIV, unde 
recte quidem, sed nimia fere contentione, Oudinus 
reprehendit Caveum, qui in Historia sua litteraria 
hanc editionem duce et ipyoB\M%Ti^ Mabillonio esse 
perfectam scripserat (a). De ornatu ac splendore 
opcris, digno et hoc nomine quod regi offerretur, 
dicere supersedemus, hoc unum adjicientes, Augu- 
stini efhgiem seri impressam simul cum tomo XI 
exhiberi (6). Gravem autem hcec Benedictinomm 
Patrum opera reprehensionem passa est ab Richardo 
Simonio in Bibl, Crit. T. 111, p. 101-116, iterumque 
in Cenntra Bibl. Eccl. DupinU T. I p. 147. Et pri- 
mum quidem utiverse succenset iis, qui novissemper 
omnium opemm scriptomm ecclesiasticorum itera- 
tionibas medendum esse exstiment superiomm vitiis 
ant defectibus, quod multo aptius et commodius, 
minori item sumptu tleri posset, si libri singulares 
minimse molis, sed a judicio auctorum suomm 
tanto ditiores ederentur, in quibus vel integra re- 
censio vei supplementa et variamm lectionum de- 
lectus prostarent, cujusmodi exempla prqducit, Ar- 
cudii Collationes Isidorianas et Combefisii Basilium 

1740 p. 292-298; Jo. Fabricium in Hist. bibUothecas 
proprix T. 1 (1717), p. 203-29/ + Oudin. in Com- 
ment. de SS. Eccl. T. I., pag. 954-85; f in Bibl 
Magna Ecctes. Coton. T. I (a. 1754), p. 761-65; in 
Bibl. Crit. Sacra et Prof. Michael a S Josepho^ T. 
I (a. 1741), pag. 419-23 ; in Bibt Casan. Cat. T. I 
(1761), pag. 338-40; in Bibl. Augustiniana Jo. Fel. 
Ossingeri (a. 1768} p. 1-8. Quoram potiores et ac- 
curatiores apposito signo crucis distinximus. Pos- 
sem etiam hic commemurare Dupinium T. III p. 160 
seqq. et Ceillerium in Hist. gin des aut. eccl. T. XI 
p. 41, T. XII p. 255 (a. 1744). Sed hi non tam edi- 
tionis curam habuerunt, quam indicem Augustini 
scriptomm juxta eamdem contexuerunt, argumento 
uniuscujusque et occasione ubique fusius declarato. 
Jam qai unum forte aut alterum ex hisce libris, aut 
omnes juxta ad manum habent, comparent, si lubet, 
nostra cum iisdem et cognoscent, spero, nobisne 
libuerit aiiomm indnstria fmi, an ipsi excosserimus 
singula* 



103 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 



104 



integro recensitumy et in ipso Augustino simile lau- 
davimus supra supplementum Vignerii. Quam viri 
docti aeque ac sagacis sententiam nobis etiam 
haud displicere fatemur, tametsi veram omnino et 
justam non censeamus. Etenim in re litteraria, 
quemadmodum in vita communi dandnm est aliquid 
tempori et delicatiorum aut nummatorum homi- 
num oblectamentis. Rarescunt porro ipso temporis 
lapsu et usu antiquiorum editionum exemplaria, et 
si in plures regiones perferenda sunt, qnamyis sflepe 
repetita , haud facile obveniunt. Quod in Lova-* 
niensi editione manifestum, CDJus Antuerpiensis de- 
scriptionis exempla per Germaniam sunt rarissima, 
ex Gallicanis nonnisi pauca et unius fere impressio- 
nis, primffi scilicet a. i586 ostendi solent. Ut nihil 
dicam de Vignerii Supplemento, quod per multas 
puto bibliothecas frustra quaBsiveris, sine quo ta- 
men omnia Lovaniensis hujus recensionis apographa 
manca esse constat. Illad autem omnino prseter ve- 
ritalem contendit Simonius, novam Augustini edi- 
tionem post Lovaniensem locum non habuisse et 
iniquius statuit, Lovaniensem Benedictinse multis ex 
causis esse prseferendam, idemque dicemus, si ju« 
dicium hocce suum ad reliquas Benedictinorum 
Patrum Latinorum vel Grsecorum editiones exten- 
dere velit, e quibus vix ullus est, Hilarium ipse 
excipit, quin recentem tunc ab ingeniis eruditorum 
et preli munditie cultum desiderasset. Ut vero ad ea 
tandem accedamus, qnae in ipsa hac Patrum Mauri- 
norum opera vel perperam, vei imperite facta esse 
queritur, reprehendit primum, omissas esse notas 
Luvaniensium theologorum Ecclesise catholicse 
causse tam utiles (nam id sibi vult si importantes d la 
religion), Nec vero eam excusationem admittendam 
ceuset, qua ab omnibus omnnino theologicis notis 
sese abstinuisse afBrmant. Quippe quod partim ab 
iis factum esse negat, partim damnat, quod criticis 
observationibus seque in theologia ac in Gramma- 
tica, quam solam exercuerint, locus fuerit At majus 
his omnibus opprol^rium est, et quod non parum 
hujns editionis pretium elevaret, si satis ille probas- 
set, defuisse monachis eis omnes, quas critices 
munus sibi postulet, facultates, doctrinaro, judicium 
et acnmen. Prsebet exempla aliquot, in quibus non 
neges, non admodom scite eos esse versatos, sed 
pleraque omnia versionem locorom veteris aut 
novi Testamenti concernunt, in quibus si timidius 
ant etiam non docte satis aliquid elocuti sint, quis 
tanto stomacho ferat? Prseterea pauca sunt, et licet 
de multis ea speciminis quasi loco exhibere se si- 
gnificat, et in altera qnidem harum censurarum |ad 
librum justffi magnitudinis confilciendum materiam 
de prsetermissis et perperam dictis sibi suppetere 
scripserit ; tamen quooiam hunc talem librum non 
scripsit, nec exemplorum numerum usquam auxit, 
iilud viri hnjus jndicium non temere qnisquam snsci- 
piat. Illam vero critices partem, quse ad genuitatem 
et integritatem librorum tendit, de qua semper hu- 
jus congregationis monachi prfledare meruisse exi- 



A stimati sunt, quseque in Augustino sane non postremi 
laboris fuit, quam tamen Simonius ne verbo quidem 
attigit, qui sequus judex, ubi ad sententiam de toto 
opere ferendam consederit, prfletermittere ausit ? 

1700-1703. 
Antuerpise sumptibus Societatis ; in-foL, XII tomis^ 
Sancti Augustini , episcopi Hipponensis Operum 
T. I-XI. Post Lovaniensium theologorum recensionem 
castigatus denuo, etc, ut in praecedenti. Editio nova 
a multis mendis purgata. Prodierunt T, I-V a. 1700, 
T. VI 1701, T. y//-J 1707, r. J/1700 ; tandem 1703, 
Antuerpiae apud Petrum Mortier : Appendix Augusti- 
niana, in qua sunt S. Prosperi carmen de Ingratis, 
cum notis Lovaniensis theologi ; Joannis Gamerii, 
Societatis Jesu presbjteri, Dissertationes pertinen- 

^ tes ad Historiam Pelagianam ; Pelagii Britanni Com- 
mentarii in Epistolas S. Pauli ; ac denique Des. Era- 
smi, Jo. Lud, Fivis, Jacobi Sirmondi^ He^lHci Nori' 
sii. Joannis Phereponi et aliorum prsefationes, cen- 
surse, notse et animadversiones in omnia S. Augu- 
stini opera, T. XII j qui huic editioni peculiaris, un- 
decim prioribus ex sola editione Parisiensi sine mu- 
tatione expressis. 

Gonstat hanc editionem non Antoerpiae sed Am- 
stelodami per Petrum Mortier, bibliopolam Amste- 
lodamensem, qpi non solum nomen suum in Appen- 
dicis seu tomi XII titolo professus est, sed ad cal- 
cem XI tomi quoque ascripsit, esse perfectam, qua 
fraude in consecuturos sese sperabant curatores, ut 

Q in terris pontilicis formnlam colentibus vendibilior 
esset, si ex urbe pontificise doctrinae addicta exire 
videretur, quam si nomen urbis heterodoxse praefer- 
ret. Nec minus pervulgatum est, editorem fnisse ce- 
lebrem illnm, sed apud catholicos male imprimis au- 
dientem Joannem Clericumf qui sub Joannis Phere- 
poni larva latere voluit. 

Sunt autem duo genera scriptorum in hanc appen- 
dicem a Clerico conjecta, libri scilicet tum vetenim 
aliquot auctorum, tum recentiorum scriptorum dis- 
sertationes Augustiniana scripta illnstrantes, quibus 
et prsefationes et censurse, superiorum editorum ao- 
censeri merentur, et ipsius notce recens in singulos 
tomos operum conscriptse. Ad prios spectant Pro- 
speri Carmen et Pelagii Commentarii, de quibus ju- 

^ stior, ubi ad ipsos hosce auctores pervenerimus, no- 
bis dicendi locus erit: Gamerii dissertationes, quae 
inter Prosperi et Pelagii opuscula locum obtinent, 
quseque similiter ad Marium Mercatorem a nobb 
commemorabuntur. Ad eas autem pertinent Henriei 
Norisii cardinalis episcopi epistolsBj quibus GarnerU 
errores in Geographia sacra Africx^ dum episcopis 
synodum Africanae et Numidicae sedis assignaverat, 
perstringuntur et emendantur^ animadversionibus in 
tomum II subjectae. Ad Pelagium observat editor, ad- 
ditorum se fuisse seorsim omnes ejos reliquias, nisi 
qnae praeter epistolam ad Demetriadem exstarent in 
ipsis Garnerianis dissertationibus jam collectae fuis- 
sent, ilia vero in tomo II Antnerpianae hujns editio» 
nis inter Aogustinianas epistolas locum obtinuissety 



i05 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM 



106 



Qnod pnefationes attinet, prima est Erami dedicatio 

ad Alfonsum Fonseeam, archiepiscopum Toletanum, 

dein prsefatio Joannis Vlimmerii, sermonibus a se a. 

1564 editis prsemissa et in sequenti Basileensi repe- 

tita, tum ipsahffic Basileensis a. 1569 prsefatio ver- 

sibas concepta ac denique Erasmi in libros Retracta- 

tionam et Gonfessionam censura. Postremam banc, 

car seorsim a reliquis censuris Erasmianis, quas 

suis animadversionibus interposuit, hic exscriben- 

dam dederit, nallam video causam. Nec magis intel- 

hgo, cnr unam Vlimmerii prsefationem ad PameUum^ 

qae proprie tantum Possidii indiculom ana cum 

Sermonibus evulgatum attinet, huc reposuerit, alte- 

ram ad Martinum Rithovium, primum Yprensem 

episcopam, una cam Sirmondi prsefatione Sermo- 

Dibus XL Parisiis a. 1631 pablicatis adjecta, ante 

animadversiones in T. V recudendam tradiderit. 

Certe in his festinationem quamdam cognoscere mihi 

videor, cujasmodi non raro Clericum, si typis aliqaid 

parandum esset, argebat (a). Sed at ipsius tandem 

Aninuidversiones attingamus, de iisdem universe pro- 

nuntiavit, se non aggressum esse Commentarium 

aut notas perpetaas in S. Augustinum scribere, sed 

taniam sparsim qusedam in varia ejus opera anno- 

tare, quomm, si quse aliis debuerit, auctorum no- 

mina se diligenter ubiqae apposaisse, at unicuique 

laus soa constalret ; alia intacta, aut quse, an alii at- 

ligissent, nesciverit, suo nomine protulisse. Esse au- 

tem tam g^ammatici aut critici generis, tam malta 

philosophica ac theologica permistim a se exhibita, 

qaod non tantum interpretem Aagustini agere, sed 

raUocinationes ejus expendere statuisset. « Non vo- 

luimns, inquit, dumtaxat obscara qusedam explicare, 

aut alia illustrare sed et vere ac recte dicta subinde 

meritis landibus afQcere ; eaqae, in qaibus hallaci- 

natas esse videbatur notare ; ne alios incautos, vel 

▼iri anctoritate territos, fallerent. Noveramas non 

legi hosce libros, at ex iis eraditio critica coliigatar, 

sed potius ratiocinationum ac dogmatum causa ; ideo- 

que hsc possimam expendi a nobis oportere crediti- 

dimus, at essent Animadversiones nostrse veluti ma- 

nudoctio qucedam in eornm nsnm, qui multam tem- 

pus hisce legendis impendere nequeunt ; judicium- 

que mag^s, quam memoriam, Veteram lectione exco- 

lere atque acuere se debere merito existimant. Ve- 

ram audire mihi videor homines nonnullos clami- 

tantes, quae a me dicta sunt variis in locis, ea apta 

esse ad corrumpendum potius, quam excolendum 

jadiciom. Quibus respondeo, me, si in illorum sen- 

tentia fuissem, omissurum fuisse ; sed cum aliter 

senserim, non potaisse committere, ut ea, quse mihi 

optima dictu videbantnr, praetermitterem. Ita se et 

ipsi gernnt ; neque enim ea scribere solent, quse pu- 

tant mihi aut aliis probatum iri, sed quse ipsi vera- 

(a) Eam ipse fatetur in admonitione animadver- 
sionibns in T. X prsemissa. Sed magor etiam contur- 
batio per eamdem illata est. Quipps prsefationes 
Lovaniensium, quas hoc loco insertas esse in pras- 
fatione hnjus appendids dicit, exdderunt, dum per 

Patrol. XLVII. 



A esse censent, Necesse est profecto unumquemque 
facere, quod optimum factu ei videtur. Sed erit po- 
stea omnium Judex supremas, qui aliquando tandem, 
quinam rectius senserint, certo docebit. Quin et no- 
stra setas, ne posteros dicam, judiciam hac de re ferre 
poterit ; nec, si rationibus meis assentire nequeat, 
auctoritate mea, quse nulla plane est, transversa sal- 
tim agi poterit. Erat, cur timerem, ne auctoritate 
S. Augustini obruerer, quamvis ra^onibus essem 
saperior; at nihil simile a me possunt vereri, qui 
nisi lirmissimis argumentis verum esse evicero quod 
defendo, sine dubio damnabor. » 

Generatim diximas, censuras et admonitiones 
Erasmi insertas esse animadversionibus, sed acces- 
sit etiam ad tomum II ejus preefatio epistolis prffi- 
missa, quas ideo tantopere ab eo laudatas esse scribit 
Clericus, ne in consuetudinem peccaret. Varia porro 
his animadversionibus insunt ad versionem LXX In- 
terpretum, vexationem Donatistarum, aliorum hsere- 
ticorum et damnationem Pelagianam spectantia, quee 
lectorem prsejudicioram vacuum expendere jubet. 
Animadversiones ad T. III, qui libros de interpreta- 
tione Scripturfle S. complectitar, frequentes Augu- 
stini propter Grfficce et Hebraicffi lingus imperitiam 
in interpretando lapsus ostendunt, quo Castigationum 
genere et Hieronymo gravem se prspbuisse Clericum 
novimus. De quarto tomo, qui sermones Augustini 
in Psalmos habet, ipsius Clerici verba proferre non 
pigeat, verissimum, sed novum tunc et inauditum 

G judicium complexa. « Sermones Augustini in Psal- 
mos, inquit, valde laudat Erasmus ; et ad eorum 
exemplum etiam ipse varios Psalmos interpretatus 
est tomo V Operum. Verum jam exolevit, et quidem 
merito, ea ratio interpretandi Scripturam, ubicnm- 
que linguse presertim Hebraicse studia iloruerunt a 
ducentis propemodum annis. Igitur prsBfatiuncula 
Erasmi ad examen hic a nobis revocatur^ ostendimus- 
que eadem opera, quis possit esse usus horum S. 
Augustini sermonum ; qnamvis ad intelligendos ac- 
curate Psalmos nihil aut parum conferre qaeant. 
Qui eos legere possunt Hebraice, nec criticse sacrse 
sunt prorsns imperiti, ex sola lectione horum aliquot 
sermonumintelligent, nihil esse verius. Quod et alii 
animadvertent, si veritatis studio ducti expendant 

^ examen interpretationis Augustinianse trium primorum 
psalmorum; nam plnres excutere non vacabat, nec 
vero opus erat. » Animadversionibns in quintum to- 
mum Sirmondi notas, quarum nonnullas tantum Be- 
nedictini ediderant, integras interspersit, sed nomine 
addito a sais secrevit. Ad tomum VI animadversio- 
nes plerseque qusestionibas et objectionibus constant. 
Continet enim hic tomus theologica, quibas varia ap- 
posuit Clericus, quse ex principiis in illis libris posi- 
tis vix soivi posse videbantur. Imprimis in iis, quse 

incuriam Vlimmerii epistolam ad Pamelium, qu» 
infra inter animadversiones ad tomum X, pag. 621 
seqq., iterum, sed hic justo loco exscripta est, im- 
primendam designasset. 



107 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 



m 



ad EQchiridion ad Laarentium notavit, demonstrare 
studuit, Augustini de libero arbitrio sententiam in- 
terdum non facile intelligi, quia vocibus libertatis et 
liberi arbitrii aliud intelligat, qnam qaod iis solet si- 
gnificari. Animadversiones in libros de Civitate Dei, 
qui tomum VII constituunt, reliquis copiosiores sunt, 
sed esedem diversi generis. Prsemittitur Jo. Lud. 
Vivis pi*eefatio. Additorus erat etiam Coquaei notas, 
sed prolixitas earam et belli tunc per totam Euro- 
pam ingruentis, librarii commercii rationes juxta 
conturbantis calamitas, deterruit bibliopolas. Quse 
animadversionum ad tomum VIIl et IX indoles sit, 
ab ipso iterum Clerico disce. « Tomus VIII totas 
est contra hsBreticos* et praesertim contra Manicheeos 
et Arianos. Eos qaidem nulla ratione defensos cupi- 
mas, ncc ab eorum deliriis quemquam longius abesse. 
quam nos putamus ; sed optassemus ssepe alia via, 
aliisve armis oppognatos, ut intelligere licebit prse- 
seriim ex iis, quse habemus ad librum de UtHitate 
Credendi atque ad libros de Trinitate. Alioqui cum 
bene eos aggressum esse S. Augustinum existimavi- 
mas, laudes in eum pleno modio, ut alibi, effudimas, 
et ambabus ulnis rationes ejus amplexi sumus, sicat 
ad lib. XXXIII contra Fauslum Manichseum. Tomus 
nonuSy in quo cum Donatistis pugnat S. AugustinuSy 
nos non valde exercitos habuit, quia eadem ferme 
ibi repetit, cum Donatist» easdem objectiones, eos- 
demve paralogismos adversariis ad fastidium usque 
oggererent. Mirum tamen est. S. Augustino tsdium 
aut somoum non obrepsisse, idem toties dicenti. In 
libros contra Epistolam Parmeniani nos qaoqoe ite- 
ram egimas de persecutione hsereticorum, de qua sat 
multis in animadversionibus ad tom. II dixeramus ; 
neque synodorum auctoritate in libros de Baptismo, 
ubi tamen summatim dumtaxat rem attigimus. v In 
tomum decimum minus studium coilatum est. Nam 
exhibentur non nisi hsc : Prsefatio ed, libri de Gestis 
Pelagii dijino 1611, Augustse Vindelicorum evulgatse ; 
Hefir, Norisiij hislorise ecclesiasticce in Academia Pi- 
sana professoris, post cardinalis, Adventoria ad Fran- 
ciscum Macedonem in Patavina Acad. ethices inter- 
pretem, in qua de inscriptione libri S. Augustini de 
Gratia Christi, Albine^ Piniane et Melania disseritur. 
Animadversiones paucx in librum de Correptione et 
Gratia ; Claudii Menardi Prxfatio in ed, librorum 11 
Operis imperfecti contra JuLianum ; Animadversiones 
in eumdem librum, Vlimmerii prsefatio ad editum a se 
primum Possidii indiculum, altera vice hic excusa ; 
Animadversio in Vitam At/^usttnt.Pinra quominus 
addiderit tria obstitisse monet, videlicet tjpogra- 
phorum festinationem, ipsorom librorum Aagustini 
contra Pelagianos indolem, in quibus innumeras 
repetitiones, ut quae tribus verbis absolvi potaissent, 
millenis dicta sint, multaque praeterea aliena in- 
farta ; tsedium denique omniam harum rixarum, 

(a) Integer libri titulus est: Defensio S. Augustini 
adversus Joannis Phereponi in ejus Opera animad- 
versiones. Cantabrigise, typis Academicis, impensis 
Bichardi Thurlboiume. Bibiiop. Cantabr. Prostant 



B 



■\ 



A qood tantopere se cepisse affirmat, ut eas vix, aut 
ne vix quidem ferre posset. Ctit vero etiam nauseam 
non moveant, exclamat, tot et tam longaB^ ut voce se- 
quioris aevi utar^ rhetoricationes, aut ad declvnandum 
adversarii ictum, aut ad eum insectandum. aut deni- 
que ad invidiam vel movendam^ vel fugiendam ? Mihi 
certe tanium crearunt inter legendum fastidium, ut 
plane recreatione gratiorum et tUiliorum studiorum in- 
digeam. Sic Clericus cocta incoctaque juxta lance 
satura lectoribus apponens. Fatendom enim, eum, 
quse sic affectus scriberet, non semper satis medita- 
tum faisse, linguamque impotentiorem non raro 
prfficurrisse mentem. Id quod graves ei, nec om- 
nino injustas reprehensiones conciliavit. Nam pecn- 
liarem contra has ejus animadversiones censuram 
emisitAnglus quidam Robertus Jenhins, Cantabri- 
giee 1707 (a), et Ludov. Ant. Muratorius in libro m 
operis de ingeniorum Moderatione in religionis nego- 
tiOy sub Lamindi Pritanii persona a. 1714 editi, Au- 
gustini patrocinium contra eumdem suscepit. Inania 
autem sunt et insulsa plane, quse in Jo, Clericum in 
hujus editionis et praecipue appendicis commemora- 
tione conjecit convicia Casimirus Oudinus T. I Com^ 
mentar, p. 986 seqq. Coronat opus index admodam 
scite confectos et bibliopolse monitum, quo seorsim 
quoque hunc XII tomum, cum in minori, tum etiam 
majori charta, ut posset cum Parisiensi editione 
conjungi, venditurum se promisit. Recensent appen- 
dicem Augastinianam Acta Eruditorum Lips. 1703, 

C m. Jul. pagg. 289-92. 

1729-32. 
Venetiis excudebat Jo. Bap, Albrizzi Hieron. /12.; 
in-fol, Sancti Augastini, Hipp. episcopi Operum to- 
mus I-V post Lovaniensium theologonim recensio- 
nem castigatus denao ad manascriptos codices Gal- 
licanos, Vaticanos, etc., etc. Opera et studio mo- 
nachorum ordinis Sancti Benedicti e congreg. S. 
Mauri. 

Nuda descnptio editionis Parisiensis. Sic enim ab 
initio professus erat typographus. Cf. Nov. della 
Rep, deUe Lettere Martii 1729, pag. 94. Ibidemque 
m. Junio pag. 199 innuitur tomum primum prodiisse. 
Tertius pleno titulo indicatur ibidem a. 1730, m. Jun. 
pag. 193. Quintus ibidem 1731, m. August., 

^ pag. 237. Reliqui tomi an prodierint, nec ne, igno- 
rare me fateor. 

1754. 
Romw apud Fratris Palearinios ; tn-^®, tomi II. 
S. Aur. Aogustini, Hipponensis episcopi, de Gratia 
Dei et libero Arbritrio hominis et Pradestinatione 
sanctorum opera selecta. Editionem emendatissi- 
mam, et variis lectionibus undique collectis, preeci- 
pue vero ex codd. mss. Vaticanis adomatam cora- 
vit P. F. F. (Petrus Franciscus Foggini,) 
Duo hsec volumina, quse seorsim veneunt, uti ti- 

venales apod Rob. Knaploch. ad Angelum in coe- 
meterio D. Paoii, Londin, 1707, in-8^ Augastinom 
interdom bene tuetur, non eeque secondo succeaso 
reliquas Clerici sententias impugnans. 



109 



NOTITIA UTTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



UO 



B 



tolus exterior (S. Augmtini o/pera selecta) prodit A 
seriem etiam faciunt cum tribus aliis Prosperif 
Jquitani et Fulgentii, poUssima ejusdem argumenti 
exhibentibns, quce junctim sub nna formula SS, Pa- 
trum opera selecta de Gratia Dei et Prasdest. SS, 
comprehenduntnr. Editio est nitidissima et nsui 
forma descriptioneqne aptissima. Ex Augustinianis 
snper hoc argnmento libris nonnisi ii hnc repositi 
snnt, quos jam episcopus post exortam Pelagianam 
heresin exaravit, ex quo tempore scilicet ipse fate- 
tur, se diligentius hsec esse rimatum (a). Ttaqne pri- 
mns tomns habet librum de Gratia Christi contra Pe- 
lagium et CoRlestium, Epistolam ad Sixtum^ Episto- 
las duas ad Valentinum abbatem et cum iUo monachos 
Adrumetinos, Epistolam Valentini abbatis ad S. Au- 
gustinnm, Librwn de Correptione et Gratia ad a66a> 
tem Valentinum et eum illo monachos AdrumetinoSt 
Episiolam ad Vitalem; Tomns secundus autem Pro- 
speri epistoUm ad S. Augustinumy Hilarii epistolam 
ad eumdemj Librum S. Augustini ad Prosperum et 
HHarium de Prasdestinatione sanctorum, ejusdem ad 
eosdem de Dono perseverantiWf denique Enchiridion 
si?e hbrum de Fide^ Spe et Charitate ad Laurentium. 
Nnncupata snnt dno haec volnmina Benedicto XIV^ 
sedem apostolicam tunc obtinenti. Additns est in se- 
eniido index locuples ntrique communis. 

APPBKDIX AD ARTICULUM PRIMUM. 

I. Vbrsiones. 
Plnra Angustini opnscula certo respcctu collecta 
et in aliam linguam junctim conyersa, prseterquam 
in Germanieam, nec ipsuin me deprehendere me- 
mini, nec ab alio novimns commemorata. Quapro- 
pter tauio jucundior nobis accidit Germanic® h^jus 
Tersionis mentio. Gonstat illa doobus Yoluminibus 
sie inscriptis : 

Augustini des heyligen Bischofs lUI BOcher non 

ChristlicheT leer. I Buch vom Geist und Buchsta- 

ben. 1 Buch nxm glauben und wercken. Durch Ikh 

ctor Caspar Hedion vertolmetscht. Alles vorhin in 

Teutseher tprach me gelesen^ nxitzlich aber yedem 

Christen der zum heU begert gelert zu werden. 

Strasburg. Im lar MDXXXII. 

AugusHni des heyligen Bischofs Bvtcherj i, Von wa- 

rem gottsdienst. 2. Enchiridiony das ist Handbu- d 

ehUinj vcn Glauben, Hoffnung und Liebe. 3. Von 

warer Vnschuld. 4. Von natur und gnad. 5. Von 

Fursehung ider heiligen. 6. Wie ein gutt ding sey 

umb beharrligkeit. Alles durch D. Caspar Hedion, 

warheyt und frid in unsem tagen zu furderny neu- 

wHeh verteiiseht. Sitashnrg. Anno MDXXXIIl. 

In priori Yolomine prseter ea, qu» titnlos pollice- 

tnTy additnr n. IX (6), Ambrosii vom mittleiden gegen 

armen^ vnnd wann die Kirchenschwtz anzugreiffen, 

Premittontur aotem libris conversis n. I, Vorred 

D. C. Hed. an den Ervmrdigen und wolgebomem 

(a) De Fmdestin. SS. cap. 3 et 4. 

(b) Prius volumen divisum est in novem nnmeros 
fd parttfs. Qniqne numeri I. II, III, IV, V, ut mox 
didtnr, continent, in modnm prolegomenorum, 



Herm^ Herren WUhelmen Graven zu Eysenberg^ etc. ; 
n. II, ErkUerung etlicher schwerer wGrter auff die 
verteiJLSchten BHcher A. Augustini; n. III, Entwerf" 
fung kurtz und ohne alle gevar des lebens Augustini; 
n. IIII, Zetigniss sanct Hieronymi von Augustino; 
n. V, Erletiterung aus den buchern Hetractationum^ 
uff die bucher von christlicher leer^ Geist vnd Bti- 
chstaben^ Glauben vnd Wercken. 

Alteri insertffi sunt post iibrom de Natura et Gra- 
tia, Brieff Prosperi an Augustinum et Brieff HUariian 
Augustinum. Prsecedunt autem, n. I, An den Hochge- 
bomen Fursten und Herren Herrn Georgen Graven zu 
WHrtenberg, etc. Vorred D. Caspar Hedions, darynnen 
eins freyen Christlichen Concilii gedacht, vnd was Chri- 
stlicher und Teutscher Nation hierauffzu beradtschla- 
gen, etc. ; n. II, An den Leser kurtzer bericht vonschwo- 
ren sentenzenund worten in Augustino. 

II. CODICES. 

In recensendis libris mss. qui ad Patrom Latino- 
rom,quotquot adconsilium nostrum pertinent, scripta 
ab editoribus excussi sunt, non unam bactenos ubi- 
qoe ingressi snmns viam. Plernmque ipsos quidem 
editores in hoc secoti sumus, ut, si diligenter ab 
iisdem tractati essent, nobis non minns incumbere 
existimaremus accuratam enumerationem. Plnrimum 
enim prodest hsec indnstria non solnm ad ipsius tex- 
tus singnlomm historiam, qnod proximum ;'sed etiam 
ad cognoscendam immensam illam scriptorum co- 
piam, quse quoniam abdita latet in scriniis et cancel- 
lis circumsenta, fugere propemodnm solet bibliogra- 
phorum imperium. Quam ob rem deinceps etiam, 
ubicumque datum fuerit, non lassi erimus in hac 
parte operis nostri, historise litterariae ampliiicands 
causa. Aliter se res habuit, quando strictim tantnm 
vel universe, vel ad singuios libros unins auctoris 
libri, qui consnlti fuerint, indicarentur. Tum gene- 
ratim fere nominum elencbo contentos esse oportuit, 
qnem ex dispersis etiam ad singulos libros notitiis 
non sine molestia concinnavimns, modo ne eosdem 
sexcenties repetere per scriptorum ennmerationem 
cogeremur. Exempla sunt Hilarius, Ambrosius et 
Hieronjmus. Idem qnoqoe in Augustino nunc evenit, 
sed labore ionge majori nobis constitit, qoamquam 
non deerant, quse alteram rationem, qnee minus certe 
molestise habebat, amplecti suaderent causae. Nam 
cum mss. libromm Aogustini in omnibus fere bi- 
bliothecis ingens sit copia, tum iidem mirom inter 
se differant pro nnmero scriptomm contentorum; 
vel ipsi editori difficillimum omnes seligere et ad 
classes quasdam revocare, et re ipsa nec Lovanienses, 
nec Benedictini tale quidquam sustinuernnt (Erasmo 
autem, nt aliquoties monitnm, solemne fnit, parvi 
sestimare libromm mss. declarationem) : sed ad cal- 
cem tomi cujosvis cum insigniore lectionis varietate 
longam nominum pompam codicum, ad qoos singuli 

opera titulo non memorata. Numeri seqoentes, VI, 
vll, Vllly corpus efQciunt, tituloqne respondent. 
Postremo, sicut appendix, habetur numeras IX, 
Eorr. 



ill 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



il-2 



recogniti faerint, addaxerunt. Tantum yero abest, 
ut descriptionis aliquid sit additum, ut potius illa ipsa 
nomina non singulos codices, vel setatis aliqua nota 
aut bibliothecarum numeris aliisve signis distinctos, 
sed classes plnrium unius loci librorum denotent, et 
si quis indagare yellet, qase Angustini scripta ad 
unumqoemque pertineant, frustra multum laboris 
esset consumpturus. Fortassis itaque non inepte ea 
ipsa nominum per singula S. Doctoris scripta enu> 
meratio a nobis exhitita fuisset, qaa id saltem con- 
secuturos nos sperandum crat, ut qui in bibliotheca- 
ram mss. abundantium catalogos inciderent, dum 
omnes fore paginas Augustinianis scriptis repletas 
yiderent, aut si ipsas bibliothecas accessissent, et 
eumdem omnes pene forulos ecclesiasticis scriptori- 
bus destinatos obsedisse cognoscerent, parcius has 
gazas admirarentur, moniti, jam satis optimorum li- 
brorum cum hoc yel ilio scripto comparatum esse. 
Sed facile etiam yidebamus, tot nominum introduc- 
tionem yanam ac inanem fore, nisi disertior expli- 
catio accessisset, qnm domicilia singulorum, unde 
illee appellationes petitse essent, demonstraret. Tan- 
dem hsec expeditior yia yisa est, licet ingrat» operse 
multum in ea subeundam esset', ut omnibus illorum 
nominam indicem alphabeticum concinnaremus, et 
ad unumquodque yelut ad classem quamdam et or- 
dinem, quantum fieri poterat, notaremus, quot, aut 
qui, aut quales in singulis adhibiti essent, quo factum 
est, ut, si non singuli codices, quod yix unquam in 
Augustino sperandum, nec optandum yalde videtur, 
certe bibliothecffi, in quibus repositi fuerint, noscan- 
tur. Pertinet autem hsec opera sola ad Benedictinam 
editionem : de Loyaniensi enim sufiicere putayimus, 
si generatim nomina bibliothecarum, ad quas perti- 
nebant, et numerus, quemadmodum ab ipsis prodi- 
tum est, recitarentur. Cseterum Benedictini Belgicos 
aut Loyanienses codices ad singulos etiam libros 
denuo a se excussos diligenter laudarunt. Sequitur 
jam index. 

A) Codices a LoyANiENSiBus Theologis excussi. 

Alnenses, i. e. codices bibliothecae Alnensis abbatise 
Cisterciensis in diiione Leodiensi, Aderant viyinti, 
Hujus bibliothecie codices et inter eos etiam Augu- 
stinianos recenset strictim Antonius Sanderus in Bi- 
bliotheca Belgica Manuscripta, parte ii, pagg. 234 
(241-43). 

S. AuANDi, i. e. ccmobii Elnonensis, yulgo S. Amandi 
in Pabultty codices triginta duo transmissi erant a 
Max. MorilloniOf proyincise Medeiinensis Vicario 
generali. In Bibl. Belg. MS. p. i, p. 32 seqq., Augu- 
tinianos hujus monasterii codices inyenies. 

Cambronenses, i. e. biblioth. coinobii Camberonensis 
Ord. Cisterciensis in Hannonia haud procul ab urbe 
Montensi. Preesto fuerunt triginta. Cf JBi&^ Belg, MS, 
p. I, p. 346 seqq. 

(a) Sunt tamen inter eos et Belgici auidam, quos 
ipsi consuluerunt et Corbeienses, sed nos sejungere 
dobitayimas, partim quod ipsi eos Galiicanoram 
nomine comprehcnderent, partim quod Corbeiensis 



B 



A Florefpucenses, coenobii nescio cujas Florefliae: 
Ozto. 

Gemblacenses, i. e. abbatix Gemblacensis. Triginta, 
omnes ex membrana. 

LovANiENSEs. Horum alios acceperant e collegio 
Theologorum^ alios e collegio Societatis JesUy alios a 
CarthusianiSy Martinianis Pramonstratensibus in Par- 
censi monasterio et Bethlehemitis, Numerum singulo- 
rnm tamcn non indicarunt. Exhis in Bibl. Belgica MS, 
recensentur codices coUegii Societatis Jesu^ parte i 
pag. 326; AbbatiaB Parcensis, p. ii, p. i66, et Bibl, 
Canon. Regul. S. Augustini in Valk S. Martini, p. ii 
p. 2i0seqq. 

ToRNACENSES, i. c. monasterii S. Martini Tomaci, 
unde triginta et unus allati erant. De his yide Bibl, 
Belg. MS, part. i, p. 95 seqq. 

B) CodiceSf qui Benedictinorum usibus concessi 

faerunt. 
a) Gallicani (a), 

ALBiNENSEsaqud AndegavoSy i. e. AbbatixAndegaven'- 
sisS. Ai6tnt codices Vnum ferecitantin plurimis prtmt 
tomi libris, inter quos Betractationes et Confessiones ; 
item tomo sexto et decimOj ncc non ad libros de Ctvi- 
tate Dei tomo sep^tmo, et libros de TYinitate tomo 
octavo. Ad librum de Symbolo ad Cathecumenos toroo 
sextOf monent, in Albinensi 800 annorum codice 
primum ex quatuor, quibus constat sermonibus, re- 
periri. 

Antissiodorenses, i. e. abbatis Praemonstratensium 
Q S. Mariani Antissiodori codices. Unum ex quatuor, 
quibus instructi fuernnt codicibus mss. librorum con- 
tra secundum Juliani responsionem suppeditayit. 

Monasterii S. Arnulfi Metensis codex. Unam fuisse 
conjicio, siquidem Amulfensem ubique nunquam 
plurali numero laudant. Frequens potissimum in tri- 
bus prioribus tomis ejus fit mentio. Lectiones scilicet 
habebant, non ipsnm ms., ut ad Retract, libros 
monent. ^ 

Abbatiae S. Audceni Bothomagensis codices. Ex his 
Opus de Civitate, Sermones et plurima alia Augustini 
scripta emendata sunt. Prflecipue in tomo primo fre- 
quenter Audoenenses appellantur, in sequentibus par- 
cius. Nescimns, an omnes unius setatis fuerinty sed 
in opere Enarrationum in Psalmos, 700 annos . iis 
^ tribuunt. 

PP. AuGUSTiNLLNORUM majoris conventus Parisiensis 
codices. Quattior ad Confessionum libros suppetebant ; 
unius ssepins fit mentio. 

Beccensis abbatiae codices plures annorum 700 
laudantur ad Opus Psalmorum, unus ad libros Re- 
tract.y de Civ. Dei, Epistolas, librum de HsresibuSy de 
Trinitate et adDonatistas (tomoVIII et IX), et ssepius 
in tomo decimo; duo ad libros de Consensu Evange^ 
listarum et de Sermone in Monte^ plures in Sermo^ 
nibus. 



monasterii codices adeo omni tempore Maurinorum 
Patrum studiis paruerunt, ut yeluti domestici apud 
eos facti esse yideantur. 




113 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



ii4 



BecHEBONENSB ezemplar citant Id Tractaiibas in 
Evangelium Joannis tumo tertio et in libro de HaBre- 
sibus tomo octavo. 

Beixovacensis EcclesisB czemplar aotiquissimum 
&d Tractatus in Joannis Epistolamy cui ad calcem 
ascriptum fuerit : anno regis Clotharii duodecimo; 
aliud item ad posteriores L Psalmos tomo tertio et 
qtuato prssto fuit. 

Ab hoc differt codex Bellovacensis abbatiae 
S. QuiNTLM adhibitus iisdem Tractatibus in Epistolam 
Joannis. 

BETfiGNiANi, i. e. bibliothecx S. Benigni Divionensis 
codices. In Retractationum et Confessionum libris 
UQum 700 annis antiquiorem notant. Nescio an idem 
sit, qui in EpistoUs quoque et Tractaiibus in Joannem, 
libro de diversis Quasstionibus contra Mendaciumj de 
Cura pro mortuis gerenda^ de Trinitate^ etc, prsesto 
fuit. Codicem, quo in libro de Symbolo usi sunt, 880 
annomm etatem prseferre tradunt. Tres aut pZures 
habueront ad Sermones castigandos. 

Berna&djnorux coHegii Parisiensis codex ms. unus et 
aUer. Profoit in iibris de Opere monachorum tomo 
sextOy item ExposUionum Epistolx ad RomanoSy et 
Galatas tomo tertiOy nec non libris VII de baptismo 
et libris IV contra Cresconium tomo nono. Alterum 
appeilant ad Hbros contra Maximinum et collationem 
cum eodem. Diversum ab hoc puto librum PP. Fu- 
Hensium coenobii S. Bemardi ParisiiSj quod exemplar 
fuUense appellare solent. 

BKRNAaDiNORUM de misericordia Dei liber ms. unns 
landaUir in libro de Opere monachorum. 

S. Bertini in Belgio codex perantiquus, unde eruta 
est Epistola Augustini ad Mercatorem^ quae in Bene- 
dictina primum prodiit num. 193. 

BiGOTiANUs seu codex ms. ex bibiiotheca Emerici 
BiGOT Rothomagensis. Ex eo sunt recognita, epistolse, 
ali^oi libri tomi sextiy de Civitate Dei (omo septimo^ 
hbri de Natura bonij de Trinitate XV, tomo octavOj 
et libri sex contra Julianum tomo dedmo. 

Carcassonbnsis EcclesisB liber ms. laudatnr ad Ser- 
mones tomo quinto et ad Tractatus CXXIV inJoannis 
Evimgelium tomo tertio. 

Carnotensis, i. e. abbatix S. Petri in valle Camo^ 

tensi codex. Unius mentio iit ad librum contra Men- 

dacium tomo sextOy libros contra Paustum tomo oc- 

tavo ei librum contra Secundinum, qui in .Belgicis 

codicibus frustra qusesitus ex eo unico ab innumeris 

mendis repurgatos esse dicitur, item librum de Na- 

tura et GraUay et de Perfectione hominis tomo decimo. 

Ab iis diversus est liber Ecclesijs Carnutensis, 
qoi laudatur in Sermonibus. 

Casalensis seu Casalinus, i.e. codex ms. c(sno6it Ca- 

(a) Inter hos etiam erat unus, qui EpUomen Com- 
mentariorum Augustini in Psalmos continebat, cui 
codici propylaeum , camer» forma ad Davidis com- 
plectendam imaginem appictum, conspiciebatur et 
inscriptum his ad fornicem verbis : Landulfus ovans 
hmc liheUum fteri jussity pro quo funde preces car- 
mina qui legis^ etc. Ad imaginis vero pedes : Orate 
pro Amwne^ koc supplico. Versus subjecti con- 



B 



A salis Benedicti. Ex eo (nam singolari numero semper 
laudarnnt) Epistolse, item plures tomi primi et ali- 
quot tomi oc^avt, nont et decimi libri castigati sunt. 

Cisterciensis a66atta?, haud dubie Parisinse, codi- 
ces. Ex Cisterciensi, si modo unus fuit, singuli pene 
tomi pnmt, tertii^ sexti et octavi libri, tum secundo 
tomo Epistolx emendantur. Cisterciensis porro cre- 
bro appeilatur in Sermonibus. Duos Cistercienses 
iaudant in libris de Consensu Evangelistarum tomo 
tertio, de Civitate Dei, tomo septimo, iibro de diversis 
Quxstionibus tomo sexto, et de Gratia et libero Arbi- 
trio tomo decimo. 

PP. Cisterciensium S. Criicts in Jerusalem in Urbe 
codex vetus. Ex eo edita est primum Epistola 29, ad 
Alypium. Plures in Sermonibus laudant, ex iisque 
Sermonum aliquot occasionem didicisse se dicnnt, 
itemque quo loco eos Augustinus dixerit. 

CLARifiVALLENsis abbatias exemplar librorum sex 
contra secundam Juliani responsionem. Hoc ipsum est, 
ex quo primus eos deprompserat Fignerius, ex eo- 
que denuo discrepantes a Vigneriana editione lec- 
tiones in usum Benedictinorum ezcerptffi sunt. 

CoLBERTiNiE bibHothecas codices complures snppe- 
tias tulerunt. Erat euim haec biblioiheca libris vetus- 
tis instructissima, qui omnes deinde in Regiam mi- 
grarunt. In tomo primo nuili adfuerunt, sed Epis- 
tolsB juxta eosdem excussse sunt. Laudantur etiam 
modo unus, modo duo in tomo tertio et sexto; item 
tomo quarto in J5narrahont6us in Psalmos Colbertini 
Q codices optimse notse (a); tres ad opus de Civitate Dei. 
Passim etiam in tomo octavo eorum tit mentio, et 
qoidem ad iibrum de Haeresibus, quatuor memo- 
rantur ; in decimo vero ad singulos fere libros citan- 
tur. Inter plures, ex quibus Sermones tomo quinto 
castigati sunt, unum praecipue commemorant, qui 
82 i notatus fuerit, Sermones de verbis Evangelii ve- 
teri ordine, secundom quem in Bedse seu Flori col- 
lectione plerumque laudantur, digestos complexnm, 
iisque insertos quosdam, quorum vel nihil prorsus 
in ante editis, vel fragmenta solum exstabant. In li- 
bro de Mendacio iomo iexto Colbertinus SOOannorum 
et ibidem in libro de Opere monachorum alius 900 
fere annorum appellator. Ex Colbertina itidem bi- 
bliotheca nacti sunt codicem Operis imperfecti contra 
D secundam Juliani responsionem mutilum tertia parte, 
illum ipsum nempe, ex quo Claudius Menardus. a. 
1617 primum priores duos libros publicaverat. 

In Colbertinam bibliothecam jam tunc, nescio an 
omnes transierant TAuan^t mss.,[unde Thuanei codices 
interdum censendi sunt ex Colbertina, e. g. in libro 
de Agone Christiano, et Bono conjugali tomo sexto, 

COMPENDIENSES, Vide CORNELIENSES. 

stant XIV distichis, incipiunt : 

Cantica Davidico Christum modulantia plectro, 
Explana a tenet floridus iste liber. 

Finiunt : 

Atque duos inter Cherobinos voce tremenda 
Intonat, et rapidi fulguris igne micat. 



115 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



116 



Ck>RBKiENSEs. Antiquissimi et namerosissimi. Vix A Fbrrariensis abbatix codez vigirUi sex psalmos ex 



enim ullus liber est, quin ad eosdem castigatus fae- 
rit. Nam ab initio statim, ad Retractationum libros, 
librum de Ordine et Regulam ad Servos Dei prsesto 
fait codez 900 ferme annos preeferens ; ad Confes- 
siones Corbeiensis ante annos 700 scriptus laudatur, 
et sic ad omnes pene tomi primi libros, Corbeien- 
sium optimsB notffi fit mentio. 

Qui ad Epistolas tomo secmdo adhibiti sunt, ple- 
rique ante annos 800 aut 900 scripti dicuntur. 

Tomi tertii iibri, ezcepto ano, onmes ad Corbeien- 
ses excussi sunt, quorum unus ad Quaestionum 
Evang, libros, 900, item alter ad libros de Consensu 
Evangelistarum, 900 aut 1000 annos habere et optima 
manu descriptus dicitur. 



opere Enarrationnm, nempe LXIII-XCVIII, comple- 
ctebatur. 

FiscANNENSis liber ms. Notatur ad iibrum de Ma- 
gistro tomo pnmo, ad Ubrum de Consensu Evangeli' 
starum tomo tertio, ad librum de Catechizandis rudi^ 
bus tomo sexto^ Conlra adversarium legis et propheta- 
rum tomo octavo. 

Floriacenses. Bibliothecse Floriacensls mss, fre- 
quentissime laudantur non solum ad integros to- 
mos, veluti secundum, Epistolas ; quartum, Enarra- 
tiones in Psalmos; quintum, Sermones complecten- 
tem : quorum illis, qui ad tomum quartum memoran- 
tur, anni tribuuntur 700; sed etiam ad singaios 
libros per diversa volumina, veluti ad Retractatio- 



^ ^- _ . _ -_ , — 

Ad libros Enarrationum in Psalmos tomo quarto '^ nes et librum de Quantitate animsBf primo ; ad omnes 



adhibiti sunt per totum opus, duo, in eosdem tra- 
ctatus interdum plureSy plerique ante annos 800 
scripti. 

Pariter in Sermonibus tomo quinto Corbeinses 
optimse notee et vetustissimi notantur, et iu singulis 
pene tomi sexti iibris codices 800 et 900 annoriim et 
ad libros de diversis Qussstionibus ad Simplicianum 
unus peregregius ante annos mille descriptus. In li- 
bris de Civitate Dei tomo septimo prsesto fuerunt duo. 
Nec parcius in tribus posterioribus tomis Corbeiensis 
abbatise librornm antiquissimorum et elegantissi- 
morum fit mentio, et in ultimo quidem ad libros de 
GraHa et libero ArbiiriOy nec non de Correptione et 



pene tomi tertii ; ad librum de Octo Dulcitii qusBStio- 
nibus, de Agone Christiano^ et hic quidem duo; de ca- 
techizandis rudibuSf de Opere monachorum et de Pa- 
tientia tomo sexto; ad libros de Haeresibm^ Contra 
Faustum, de Trinitate tomo octavo ; ad libros VII de 
Baptismo, Contra Petiliani litteras, de Unitate EceU' 
sise et de Uno baptismo tomo nono ; denique ad libros 
sex contra Julianum tomo decimo. 

FossATENsis S. Mauri abbatiae nescio unus an plu- 
res; sed verosimilius posterius. Adhibiti sunt ad 
Confessionum libros tomo primo, EpistolaSj tomo se- 
cundo ; ad libros de Consensu EvangeUstarum tomo 
tertio. Perantiquus laudatur ad Psalmos Graduaies 



Gratia nnum vetustissimum ante mille annos scri- q in Enarrationum opere tomo quarto. Sermones etiam 



ptum censnerunt. 

Aderat quoque ez eadem bibliotheca Excerptorum 
Eugyppii codex et liber ms. ante annos circiter 500 
scriptus, qui Flori seu Bedse vulgati coUectionem in 
Epistolas Aposloli complectebatur. 

CoRNELiENSBs, i. c. libri mss. abbatise S. Comelii 
Compendiensis, Unus pervetustus memoratur ad li- 
brum de ImmortaUtate animm tomo primo. Plures ad 
Sermones tomo quarto» 

Abbatise de Cultura apud Cenomanos codices. 
Laudatur ad Epistolas, item ad Traetatus in Evang, 
Joannis tomo tertio; nec non lomo quarto in Enar^ 
rationibus ad Fsalmos perantiquus, qui priores L 
psalmos complectebatur. Citatur quoque ad librum 
de Anima et ejus origvne tomo decimo. 

DoMiNiCANORUM majoris conventus Parisiensis via 
Jacobaea libri mss. adhibiti sunt ad libros Confessio^ 
num et de Ubero Arbitrio tomo primo^ ad libros de 
Trinitate tomo octavo^ librum de Unico baptismo tomo 
nonOf libros tres de Peccatorum meritis et remissione 
tomo decimo, 

Ebrulphbnses, i. e. 8, Ebrulphi Uticensis codices. 
Laudatur ad librnm de ImmortaUtate animse et de 
Quantitate animse tomo primOy ad librum de Agone 
Christiano et de Cura pro mortuis gerenda, aliosque 
libros tomo sexto, 

Codex ms, D. Antonii Faure, do^Aoris theol, Pa- 
ris. praebait librum de Fide^ Spe et Charitate; et li- 
difitate Dei. 



(«i^ 



ez iisdem castigati sunt; item tomo sezto liber de 
diversis Qusestionibus XXXVIIIf et de Cura pro 
mortuis gerenda; tomo octavo CoUatio cum Maximino 
et Ubri contra ipsum duo, Ad Tractatus th Evangelium 
Joannis laudatur Fossatense exemplar jussu Ingil- 
berti abbatis circiter 840 scriptum. 

PP. Franciscanorum Parisiensium codez. Hi unum 
libram ms. prsebuerunt emendando libro de Mori* 
bus Manichseorum tomo primo. 

PP. FcLiENsiuM coenobii S, Bemardi Parisiis codi- 
ces mss. duo adhibiti snnt ad casti^ndum Opus 
Enarrationum in Psalmos. Alter psalmos sexdecim a 
XXXV ad L, alter octodecim a CI ad CXVIII com- 
plexus erat. Sermones quoque ad ejusdem biblio- 
^ thec» codices ezcussi sunt; item liber de Continen- 
tia, de St/mbolo ad Catechumenos sermones quatuor^ et 
Sermones de Cantico novOy de quarta feria^ de Cata' 
clysmo et de Tempore Barbarico tomo sexto, 

FuxENsis coUegii apud Tolosates exemplar ad £pt- 
stolas preesto fuit. Laudatur etiam ad libram de 
Agone Christiano tomo sexto. 

Ecclesise S. Gatuni Turonensis codex optims not« 
laudatur ad Enarrationes in Psalmos, complexus cen- 
tum priores ; item ad libros de Trinitate tomo octavo. 

Libri mss abbatise Gemmeticensis creberrime lau- 
dantur. Ex iis castigantur Epistolse^ Sermones^ JSnar- 
rationes in Psatmos, et ex uno eorum opus de Civitate 
Dei, Porro in primo tomo libri de libero ArbOrio, de 
Genesi contra Manichseos^ de Moribus Ecdesise catho- 



117 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AIGUSTINUM. 



118 



B 



ticsB^ de Morilm Manichxorum et de vera Religione; A 
in teriiOy libri de Consensu Evangelistarum, de Ser- 
mone Domini in monte et Tractatus in Evangelium 
Jaannis ; in sexto^ de Symbolo ad Catechumenos ser- 
mones quatuor et qui ibidem proxime sequuntar 
Sermones de Disciplina Christiana, de tempore Bar» 
barieOj Cantico novo^ etc. 

Gerofev^cs, i. e. liber ms. bibliothec» abbatiae 
S. Genoftvw Parisiis laudatur in libro de beata Vita 
tomo prtmo; in libris de Consensu Evangelistarum 
tomo tertio; in libro de divenis Quaestionibus octo- 
ginta tribus et de Quaestionibus ad Simplicianum tomo 
sexio ; in libro de Natura et Gratia tomo decimo. 

GsoBGUNUs, i. e. codex Domini de S, GeorgeSy ca- 
nonici comitii LugdunensiSyposi episcopi Clarxmon- 
taniyei, cnm ad linem opus Hanrinorum properaret, 
archiepiscopi Turonensis a rege designati. Adhibitus 
est ad libros de Consensu Evangelistarum tomo ter- 
tio; ad libram de diversis Quaestionibus octoginta tri- 
bu$ tomo sexto ; ad libros de Baptismo contra Cresco- 
nium et de Vnico baptismo tomo nono ; ad libros de 
PeecaUnrwn meritis et remissione et de Spiritu et Lit- 
tera tomo decimo. 

S. Germani a Pratis in suburbio Parisiensi codices 
permalti yetosti et elegantes coUati sunt ad integros 
tomos EpistoUxnmy Sermonum, Enarrationum in 
Psalmos ; duo ad opus de Civitate Dei^ ad tractatus 
m Evangeliiany itemque in Epistolas Joannis tomo 
terUo ; unus atterve in plerisque tomi prtmt, tertii^ 
texU» actaoi iibris opem talit, ex quibus is, qui ad q 
libram de Mendado coUatus est annorum 800, et ad 
librum de Bono Viduitatis mille, aut amplius »sti- 
matar. Exemplar Germanense yalde insigne, qaod 
recens tunc eidem bibliothecaB donaverat dux Noa' 
UensiSf asam prsestitit libro de Agone ChrisUano tomo 

tezto. 

CoUeipi Geryasiani aptid Parisios codei amplus et 
degans laodatnr in Epistolis, 

JoLTBNSB exemplar pertinebat ad dominum Joly. 
Ez eo emendatse dicuntur Epistolae. Citatar etiam 
m ExposiUcnibus m Epistolas ad Romanos et Galatas 
iomo tertio. Jolyensis codex annorum 800 laudatur 
ad Retractationes. 

Laudcnensis Ecclesiae codices citantur ad Epistolas 
et Sermones. Priori loco antiqnissimi audiunt. Fre- ^ 
quenter imprimis adfaenmt castigandis quampluri- 
mi tomi sexti libris, ad quos identidem EcclesiaB 
Laudunensis libri memorantur. Non diversos puto ab 
his, qnoad doniiciliom, tomo sexto ad librnm de 
Bono viduitatiSf Laudinensis Ecclesiae Majoris dicun- 
tnr (a). Ac po&teriori titulo imprimis frequenter ci- 
tatnr liber ms. tomo octavOj semei nono. 

Laddijnensis Abbatiae S. Fincentii codex libris de 
Cimiaie Dei tomo septimo et de Trinitate tomo octavo 
ustti fuit. 

Ltrensis abbaJtiae codices collati sunt ad tomnm 
<p»artum, Expositiones in Psalmos, et quintum Ser- 



mones comprehendentem. Unus adfait libris de Ci" 
vitate Dei, item ad Confessionum libros tomo primo i 
libros de Sermone in monte tomo tertio ; de Agone 
Christiano tomo sexto ; de TYinitate tomo octavo ; li- 
bros sex contra Juiianum tomo decimo. 

Exemplar Nicolai Manessier, doctoris theologi Pa- 
risiensis et socii Sorbonid, juxta quod liber de Gratia 
et libero Arbitrio^ nec non de [Correptione et Gratia ad 
Prosperum et Hilarium libri duOj i. e. libri de Praede- 
stinatione sanctorum et Dono perseverantiXy tomo de- 
cimo emendati sant. 

Liber domini Maran, archidiaconi Ecclesiae Tolosa- 
tensis. Adhibitus est emendandis Epistolis ; item libro 
de Utilitate credendif contra Sermonem Arianorum^ et 
libris Collationis cum MaxinUno et contra eum tomo 
octavo. 

Maktinensis liber citatur ad libros de Genesi con- 
tra Manichaeos tomo primo. Fortasse idem est, qai 
frequentias nomine Sagiensis venit. 

Medakdensis liber laudatur ad Regulam ad Servos 
Dei tomo primo. 

Metensis vide Arnulphensis. 

MiCHAELiNi, i. e. monasterii et abbatiae S. Michaelis 
de monte inpericulo maris codices frequentissime per 
omnia decem Tolumina citantar, quod plnres faisse 
liquidum est testimonium, licet ubique fere unus 
tantum appellari solet, semel duo ad libros de Nu- 
pttis et Concupiscentia memorantur. Castigata sunt ex 
eis. EpistolaBf Sermones, Enarrationes in Psalmos, libri 
de Civitate Dei, tum plerique, et tantum non omnes 
tomi prtmt, sextif octavi, noni et decimi ; pauci tamen 
(er(tt. 

Navarrici collegii seu ^ymnastt, Partstts,. codices. 
Hujas exemplar amplissimum laudant ad Epistolas. 
In Sermonum quoque et librorum de Civitate Dei re- 
cognitione uno ejusdem bibliothecfiB usi sunt. Porro 
Navarricus laudatar ad Soliloquiorum libros, ad li- 
brum de Moribus Ecclesix catholicXf de Moribus Ma- 
nichasorum, et de Vera Religione tomo primo; Navar- 
rici duo ad librum de beata Fita^ librum de Magistro, 
ibidem ; ad unum eorum recogniti sunt libri de Con- 
sensu Evangelistarumiomotertio ; ad duositidem liber 
de diversis Quaestionibus octoginta tribus ; ad unum 
rursus liber de Fide et Symbolo^ liber de Agone Chri- 
stiano etde Divinatione daemonum iomo sexto. 

NoALiENSE exemplar, vide sub Germanensibus. 

NoviOMENsis ecclesiae mss. annorum ad minus 600 
ad Enarrationes in Psalmos emendandas adhibiti sunt. 

IUustris familise Phimarconensis codex corticeus, 
quem olim NarbonensislEcc[eiig& fuisse Benedictini 
suspicantur, in sermonibus usum preestitit. Ex eo- 
dem Epistolae duse, 42 et 46« perbreves, ad Pauli 
num. antehac inedit® erutffi snnt. 

Carthusia Portarum Bugiensis provinciciae in GaUicis 
prsBbuerat exemplar ms. librorum contra secundam 
Juliani responsionem. 

Pratellenses, i. e. abbatiae S. Petri de PrateUis co- 



(a) Sed codez ad libros Eetractationum commemoratus ex ArcMva Laudina ad Anglicanos pertinet. 



119 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl 



m 



dices mss. ante annos 600 exarati laudantur in opere 
EnarratUmwn in Psalmos ; ad eosdem recensiti sunt 
Sermones, et singuli libri ex mediis tomis, e. g,, Ae- 
tractatumes, de Libero arbitrio et de Genesi contra Ma- 
nichaeoSf tomo primo; de Consensu Evangelistarum^ 
de Sei*mone in monte, et Tractatus in Evang, Joannis 
tomo tertio ; liber de Catechizandis nulibuSy de sancta 
Virginitate, de Conjugiis adulterinis, de Mendacio, de 
Patientia ; et ad duos liber de Cura pro mortuis ge^ 
randa, tomo sexto, Nec parcius laudantur tomo octavo^ 
ubi libri contra Faustum, contra Adversarium legis ac 
prophetarum, contra Sermonem Arianorumj et de Tri' 
nitate ; et nono ad libros contra Epistolam Parme- 
nianij de BaptismOy contra litteras Petiliani ; denique 
decimo ad libros de Peccatorum meritis et remis- 
sione, de Natura et Gratia, de Nuptiis et Concupiscen- 
tia, de Anima et ejus origine, ad libros quatuor ad Bo- 
nifacium contra duas Epistolas Pelagianorvm, ad li- 
bros porro sex contra Julianum de Gratia et libero 
ArbitriOy de Correptione et Gratia, ad libros denique 
de Prsedestinatione sanctorum et Dono perseverantiw, 

PuxBNsis codex laudatur ad librum de Continentia, 
additusque, jam in Colbertinis eam reperiri. 

Remenses. Hoc nomine qoidem duo generis ma- 
nuscripti intelliguntur, ecclesix cathedralis Remensis 
scilicet et abbatise S, Remigii Bemis ; plerumque ta- 
men nnda illa appellatio libros EcclesieB catbedralis 
significat, quorum unus profuit libro de Magistro 
tomo primQ ; Epistolis, libris de Fide et Operibus, de 
Bono conjugali, de sancta Virginitate^ de Cura pro 
mortuis gerenda, tomo sexto; libris de Civitate Det, 
tomo septimo ; libris coutra Sermonem Arianorum et 
de Trinitate, tomo octavo ; denique libris de Natura 
et Gratia, de Perfectione justitiae hominis, de Gratia et 
libero Arbitrio, de Correptione et Gratia tomo decimo, 

Rbmigiensbs, i. e. abbatise S. Remigii Bemensis li- 
bri. Unus adhibitus fait libro de Qtmntitate animae, 
tomo primo ; libris de Consensu Evangelistarum, Tra- 
ctatibus in Evang, Joannis, tomo terlio, 

Pariter tomo quarto plurium in eosdem Psalmos 
copia fuit, quorum alii ante annos 500, alii ante 800 
descripti erant. Plures item consulaerunt in Sermo- 
nibus, Tomo sexto vero profaerunt in libris de Fide 
et Sf/mbolOj de Agone Christiano, de Opere monacho- 
rum et de Divinatione dsemonum, Remigianus unus 
laudatur quoque ad libros de Civitate Bet, et tomo 
octavo ad libroscoyUra Maximinum et Collationem cum 
ipso, duo vero ibidem in libris de Trinitate, 

(a) De hoc Cdlectorio ipsi Benedictini in PraBf. ad 
tomum quintum hffic referunt: • Robertus de Bardis, 
Parisiensis Cancellarias, aliam pulchriorem ac ma- 
gis in^eniosam (quam valgata, quam ante recensue- 
rant) instituerat Sermonum distributionem in Col- 
lectoriOj ut vocat, Sermonum Augustinij numquam 
vulgato, quod trecentis annis abhinc retro elapsis 
excogitavit, iisdem Sermonibus in quinque partes 
discretis. In prima parte collecti sunt Sermones de 
quibusdam gestis et sanctis veteris Testamenti, In se~ 
cundaparte de solemnitatibus et sanctis novi Testamenti, 
In tertia de verbis et scripturis veteris Testamenti, In 
quarta deverbis et scripturis novi Testamenti, In quinta 



A Denique ex uno emendati sunt tomo nono, libri de 
Baptismo ; decimo, libri de Peccatorum meritis et re- 
missione, de Spiritu et littera, et de Anima et ejus 
origine, 

Libri Regii. Regia bibliotheca Parisiensis jam tum 
satis magnam librorum mss. Augustini complexa erat 
copiam, nunc vero, migratis in eamdem Colbertinis 
et Thuaneis singulas fere catalogi eorum paginas Au- 
gustinus occupat. Tanto magis juvat scire, qui in 
usum conversi sint, quo rectius de universis judicari 
queat. Igitur ad Regios codices singali fere, duobus 
tribusve exceptis, tomi primi libri castigati sunt. 
lidem ad Epistolas praesto fuerunt, non item in tertio 
etnonotomo. 

Sed in Enarrationibus in Psalmos adjuti sunt co^ 
dice Regio, qnem sic descripserunt : « Est Liber mirse 
magnitudinis et in duos nunc tomos divisus, qui in 
prima pagella vacua prsefert: Hoc immensum opus 
donavit mihi vir egregius, Dominus Joannes Bocaccio, 
poeta nostri temporis, quod de Florentia MedioUmum 
admepervenit 1355 April, iO, Quod Francisci Pe- 
trarchffi manu inscriptum intelliges ex data ab ipso 
ad Bocaccium epistola, quae Variarum in Veneta est 
24, in Basileensi 22, incipiens, Beasti me numere ma" 
gnificOf etc, ubi Augustini in Psalmos opus immen" 
sum totum uno volumine comprehensum, Bocacdi be- 
neficio sibi transmissam testatur, scribens Mediolani 
V idus Maii, > Hanc Petrarchae epistolam Benedictini 
hoc ipso tomo post indices prffifationibus subjunctos 
Q recudendam curarunt. 

Porro ad Sermones^ tomo quinto, praeter alia 
exemplaria ex bibliotheca Hegia, adfuit unum volu- 
men singulare, a Jacobo Sirmondo occasione Ser- 
monum a se editorum landatum, complectens duas 
priores partes collectorii Sermonum Augustinianonm 
Roberto de Bardis, Gancellario Parisiensi, auctore, 
adornati (a). 

Nec pauci, immo singnli pene libri tomi sexti ex 
iisdem castigati sunt, ex qaibas unus ad librum con- 
tra Mendacium censetur annoruin 900. 

Ad libros de Civitate Dei recensendos duo snppe- 
tebant. Duo itidem ad librum deHxresibus ad Quod- 
vultdeumf tomo septimo. 

Unus denique adhibitus est tomo decimo libris de 
^ Gratia et libero Arbitrio, nec non de Correptione et 
Gratia, item de Praedestinatione sanctorum et Dono 
perseverantix, 

Liber Regiomontensis. Ad hunc, paucis exceptis, 

de omamentis et impedimentis Ecelesiae sive fidelitan^ 
ac de retributionibus ultimis bonorum et malorum. 
Servatur in bibliotheca Hegia manuscriptus unus, 
quo primse dae istius collectionis partes continen- 
tur ; et in Colbertina duo, in quibus index Sermo- 
num illarum quinqae partium reprsesentatai. Cste- 
rum, judicant, iicet Sirmondus in prsef. saorum XL 
Sermonum afQrmet, in recensendis approbandisqite 
Augustini operibus,., minime contemnendum esse Ao- 
berti suffragium : tamen adalterinos Sermones prope 
innumeros admisit, ut qui inprima Coliectorii parie 
solos legitimos relinqueret, istam pene ad nihilam 
reduceret, etc. > 




i2l 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



122 



omnes tomi prhni libri excussi sunt. Laudatur prse- 
terea in sexto ad librum de Mendacio, 

Liber ms. abbatix Sagibnsis S. Martini, Jaxta eum 
recensiti sunt libri de Sermone in monte tomo tertiOy 
liber contra Mendaeium et de Opere Monachorum 
tomo sexto; libri contra Faustum et contra Sermo- 
nem Arianarumj tomo octavo ; libri de Anima et ejus 
criginej iomo decimo. 

Sergibnsis, i . e. S. Sergii Andegavensis liber lau- 
datur tomo primo ad libros de Quantitate Animse et 
de Hbero Arbitrio; ad Expositionem inchoatam Epi- 
stolx ad Galatas; ad librum de Agone Christiano. 

Codex SiGi&AiiNENsis, i. e. abbatix S. Cygiranni 
seu Ctgirahnensis. Notatur iu libris de Bono vidui- 
tatis et contra Mendacium tomo sexto ; ad libros de 
Cioitate Dti, tomo septimo; ad librum ad Orosium 
amtra PrisdllianistaSy tomo octavo; ad libros contra 
litteras Petiliani, contra Cresconium et de Unico bap- 
tismOy tomo nono ; idemque ad libros de Peccatorum 
meritis et remissione, ad librum de Natura et gratia, 
de Perfectione justitias hominis, item ad librum de 
Gratia Christi et de Peccato originalif de Nuptiis et 
Coneupiscentia et de Anima et ejus OriginCf tomo de- 
dmo 

Codex SiLViS MAJORENSis. Ejas fit mentio ad libros 
de Consensu Evangelistarum tomo tertio, 

SiLVANECTENsis Eccksix exemplar suppeditavit 
Epistolas et Ubros de Civitate Dei. 

SoaBO?(ici. Modo unus, modo duo, immo tres iden- 
tidem adhibiti sunt ad singulos fere, qaos tomus 
pTttnus complectitur libios. Adeosdem excuss» sunt 
EpistobBf secundo tomo ; libri Quxstionum Evange^ 
Harum tomo iertio; Sermones^ quinto; et in sexto vix 
tres aat quotuor nnmerabis, qui ex iisdem non fue- 
rint castigati. Tomo octavo laudatur codex Sorboni- 
cos ad libnim contra Adtmantum, contra Epistolam 
Mmiefian^ de Natura 6ont, contra Adversarium legis 
et prophetOTumy ad Orosium contra PrisciUianistas, 
contra Sermonem Arianorum^ contra Maximinum. 
Libri vero de Trinitate ad quinque Sorbonicos recen- 
siti simt. Tandem in tomo decimo vix quatuor sunt 
ex omnibns, qui non ex uno saltem Sorbonico emen- 
dati faerint 

ScESsiONBNsis dbbatix B. Marix liber unns libris 
de Cioitate Dei recognoscendis profuit. 

Tellkrian^ bibliothecx codices. Duo fere laudan- 
tnr in recensione Epistolarum frequentissime. 

Libri Theodoricenses, i. e, abbatiae S. Theodorici 
prope Remos. Unnm Theodoricensem, qui olim Hinc- 
mari Remensis fuerit, laudant ad Retractationes, 
Nescio an idem sit, cujus etiam ad libros contra 
AcademieoSf de Ordine, de Genesi contra Manichxum 
et de Mcribus Ecclesias catholicx tomo primo fit men- 
tio. Passim dicitur optimss notx et ad iibros de Or- 
diMy wmgeniorum fere annorum, quse temporis nota 
in etatem Hincmari convenit. Ad eosdem emendatffi 
«nt Epistolx. Vetostissimus et optimep not» ms. 
dtatar ad Tractaius inEpistolam Joannis tomo tertio; 
a Eiuurrationibus in Psalmos tamen usi sunt libris 

• 

1 



B 



A hujns bibliothecffi aetatis aliquanto recentioris. Theo 
doricenses ad Sermones quoque prsesto fuerant; in 
tomo octavo vero nonnisi libri de Trinitate opem 
hinc experti sunt. 

Libri Bibliothecx Thuane.£. Ex Thuaneo annoram 
700 vel 800 recogniti sunt Confessionum libri. Idem 
fortasse est, quocum coUati sunt in eodem tomo li- 
bri de Beata Vita^ Soliloquiorumf de libero ArbitriOy 
de vera Religione et Regula ad servos Dei. Libri de 
Ordine duobus gavisi sant. Tomo tertio citatar Thua- 
neus ad Expositionem quarumdam propositionum ex 
Epistola ad Homanos, nec non in Eocpositione in- 
choata Epistoke ad Galatas. 

Yaliensis liber memoratur ad Confessiones. 

Vedastini, i. e, libri abbatix S. Vedasti Atreba- 
tensis. Laudatur Vedastinus codex tomo primo ad li- 
bros Retractationumy Confessionum^ de beata Vita, de 
Ordine, Soliloquiorumy de Immortalitate animae et de 
Genesi contra Manichasos ; item ad Epistolas tomo 
secundo, 

VicTORiNi, seu codices abbafise S. Victoris Pari- 
siensis. Tres sappetebant ad castigandos libros Re- 
tractationum et Confessionum, de Ordine, de Magis- 
trOy de Quantitate animXf de Motnbus Manicfiaeorum; 
duo in libris contra Academicos, de Immortalitate 
animXy de Genesi contra Manichxos et moribus Eccle- 
siae catholicae ; unus in reliquis primi tomi paucis ex- 
ceptis. Profuerunt^ porro emeadandis Epistolis et 
SermonibuSf tomo secundo et quinto nec non libris 
G Quxstionum Evangeliorum, Quaestionum XVII in 
Matthseumy tomo tertio; item libris de Diversis quae- 
stionibus ad Simplicianum^ de Octo Dulcitii quaestio- 
nibus, de Fide et St/mbolo, de Agone Christiano, de 
Catechizandis rudibus, de Bono viduitatiSf de Menda- 
do, contra Mendacium. de Opere monachorum, de 
Cura pro mortuis gerenda et de Patientia. Similiter 
libri tomi octavi, de Hxresibus, adversus Judaeos^ de 
Utilitate credendi^ de duabus Animabus, contra For- 
tunatum, contra Adimantum, contra Epistolam Mani- 
chaeiy contra Faustum^ Acta cum Felicey liber de Na- 
tura bonif liber ad Orosium contra PriscUlianistas ad 
unum vel duos Victorinos excussi sunt : nec non liber 
deunico BaptismOy tomo nono; liber de Gratia Christi 
et liber de Peccato oriyinali, libri de Nuptiis et Con- 
^ cupiscentia et libri sex contra Julianum tomo decimo . 

ViNoociNENSis abbatiae libri. Libri Soliloquiorum, 
de Immortalitaie animaef de Quantitate animaey tomi 
primi ex uno castigati sunt ; item Epistotae tomo se- 
cundOf Enarrationes in Psalmos^ quarto^ et Sermones 
tomo quinto. Unus quoque adhibitus est ad libros de 
Civitate Dei, tomo septimu. In tomo tertio collati 
sunt cum uno libri de Consensu Evangelistarumf de 
Sermone in montCy Tractatus in Epistolam Jbannis 
cum duobusy Tractatus in Evangelium Joannis ; tomo 
sexto libri de Agone Christiano et de Patientia ; tomo 
octavo libri contra Faustum et de Trinitate. 

Uticensis, vid. Ebrulphensis. 

b) Itali. 

Vaticani, quoram sciiicet variantes lectiones, 



123 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



124 



coUecUe olim per selectos viros, qui post Loyanien- 
sem editionem denuo castigandis S. Augustini ope- 
ribus auctoritate Clementis VIII incumbebant, cam 
Benedictinis communicatffi fuerant. 

Generatim ad plures eorum recognitse sant Epi- 
stolse; quinque adhibiti sunt in libris de Civitate Dei, 
unus in Enarrationibus in Psalmos ad priores qua- 
draginta novem Psalmos, Deinde, udo excepto, om- 
nes tomi primi libri cum Vaticano aliquo codice, 
Regula ad servos Dei etiam cum duobus, coUati sunt. 
Similiter in tertio tomo vix tres reperiantur, qui ad 
hosce codices non fuerint emendati; libri de Ser- 
mone in monte ad duos; libri deConsensu Evangeli- 
starum ad quatuor. In sexto itidem modo duo, ple- 
romque tres, vel etiam quatttor, immo quinque prsesto 
fuerunt. Similiter in tomo octavo duo tantummodo 
libn sunt, qnibos non auxilii aliquid ex iis accesse- 
rit, cum aliis duo, aliis quatuor, quinque, sex, ut li- 
bris contra Faustum ; quin libris de Trinitate, uride- 
dm adeo exemplaria adhibita esse notatom relique- 
runt. Parcins profuerunt tomo nono: quippe duo 
tantum juvarunt libros contra Epistolam Parmeniani 
et libros Vll de Baptismo, unus collatus est cum li- 
bro de Unico Baptismo. Sed in decimo, si duo dem- 
pseris, singuli ad libros Vaticanos non raro qtMtuor 
aut quinque suni recogniti. 

CHRisTiNiEANi quos vocaut codices, i. e. mss. 
ChristianaB reginse Suecorumy fortasse Vaticanis accen- 
sendi sunt. Nam si tom nondum ad Vaticanam bi- 
bliothecam pertinebaut, certe postmodom iliati sont. 
Sed hoc praeterea interest inter eos et reliquos dis- 
criminis, quod Vaticani, quos appeliant Maorini 
Patres centum et quod excurrit annos coUati essent 
hi nonc demom et, ut mihi quidem videtor, ab ipsis 
PP. ocuUs usurpati sunt. Laudaut autem unum tomo 
primo ad librum de Moribus ManichsBorum, quem 
fortasse una cum parte Enarrationum in Psalmos 
complectebatur. Nam ad hoc opos prassto fuerunt 
duOf unuSj qui septemdecim ex prioribos psalmis, 
nempe XXXIV-L: cUter, qoi posteriores triginta 
doos exhibebat, a CXIX ad CL. 

RoMANUs codbx Ubri Aogustini de Qestis Pelagii. 
cigus variantes lectiones ad oram Ubri sui annota- 
verat Marcus Velserus. 

Florbntini, i. e. tres mss. in bibUotheca DocaU 
Florentiffi existentes, qoorum in eodem de Pelagii 
gestis Ubro variantibos usi sunt. 

c) Angiicaoi. 

Absoluta jam tota editione transmissee sont ex 
Anglia lectiones variantes octo fere codicum per £. 
Bemardum, astronomie in Oxoniensi Academia pro- 
fessorem, ex quibus in secunda demum tomi primi 
ad quem unice spectat, editione correctiones aU- 
quot translatse sunt. Erant aotem tres ex bibliotheca 
Bodteiana, ex coUegio Afertonensi duo, unus ex Ar- 
chiva Laudinay duo Cantuarienses (a). Priores sex 
adhibiti sunt ad Betractationum Ubros ; quatuor ad 



B 



A Confessiones, sciUcet unus Bodlei, et Laud. et Mert. 
duo ; qoinque ad iibros Soliloquiorum, nempe unus 
Bodl., duo Mert. totidem Cant. 

Hffic de codicibos ex us indicibus, quos singulo- 
rum Ubrorum lectionibus discrepantibos ad calcem 
genoinorum scriptorum cujusque tomi Benedictini 
PP. adjecerunt. AUos paucos, quos interdum in ipsis 
notuUs textui subjunctis aut in farragine variantium 
laudant^ inde excerpere non vacat. Opcirffi vero sit 
impressos etiam codices antiquiores fere, quos in sin- 
gulis Ubris castigandis adhibuerint, consiguare, si 
quidem hi ipsi mss. instar censendi sunt, quos ilio- 
rum temporum incuria^ modo semel imprimendo 
operi vacassent, parvi docebat et noUa memoria 
dignos. 

Igitor in primo tomo ad libros Retractationum sub- 
sidio fuerunt editio Amerbachiana (a. 1505) et 
prima Erasmi; ad Confessiones prseter easdem Ba- 
diana, qoo nomine illa opuscola appeliant, quse Jo- 
docus Badius a. 1520 per Joannem Parvom excudi 
curavit, et Amaldina (versio),* quse a. 1649 ad duo- 
dedm mss. codices recognita produt. Ad superiores 
tres porro recogniti sont libri contra Academicos, de 
beata Vita, de Ordine, de Immortalitate cmimse, de 
Magistro ; ad solas Bad. et Erasm. libri SolHoquio- 
rum, de Quantitate animse, de libero Arbitrio : ad 
Bad., Erasm. et Amald. recentiorem, Ubri de dfo- 
ribus Ecclesi3dy catholicw de Moribus Manichseorum , 
de vera Beligione ; ad Amerb. et Erasm. libri de Mu- 
G stca, de Genesi contra Manichseos, Begula ad servos 
Dd. 

In tomo secundo Epistolarum editiones laudantar 
sequentes : Amerbachiana a. 1493, in-fol. ; Badia- 
na, Parisiis, 1515, et Erasmiana Bas. ap. Frob. 
1528. 

In tertio tomo notarunt ad libros de Consensu Evan- 
gelistarum editionem ejusdem Jodoci Badii. quam ez 
rccensione Augustini Ratisponensis excudi coravit 
Lugduni 1497, et Erasmianam a. 1528 ; ad Jibros de 
Sermone Domini in Monte prseter Erasmianam et 
Amerbachianam (a. 1506) editionem Jacobi Mares- 
chalU, Logdun. 1520: ad libros Quaestionum JSvan- 
geliorumet QuaBSt. XVII in Matthaeum eamdem Ba- 
dianam, nec non Erasm, et Amerbach., ad Tractatus 
^ inJo, Evangelium, Bad. et Erasm., ad Tractatusin 
Epist. Jo. Amerb., Bad. et Erasm., ad Expositionem 
quarumdam Propositionum in Epp, ad Romanos ^ 
Galatas, nec non ExpositUmem inchoatam Epistolas 
ad Bom. (quae in Gallicanis mss. non reperta, emen- 
data est onios Vaticani ope) Amerbach. et Erasm. 

In tomo quarto ad Enarrationes in Psalmos pmsto 
fueruntUb. Bas. per Ja. Amerbach. 1489 excusas, et 
Erasmiana 1529. 

Sermonibus in quinto tomo castigandis adhibita 
sunt editiones, Amerbachiana a. 1494 et 1495, 
Erasmiana a. 1571, Sirmondiana 1631, et Supple- 
menti Vigneriani ed. altera 1655. 



(a) Sic eniro interpretor compendium illud vocis Cant. 



tlo 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



126 



In tomo sexto ad librum de Diversis quxstionibus 
oetoginia tribus consultae sunt Lugdunensis, qu£e Au- 
gostini Ratisponensis cura apud Joannem Trechsel 
a. 1497 excusa est, et Erasmiana a. 1528; ad libros 
de Diversis quaBStionibus et de Catechizandis rudibus^ 
et De fide et Operibus Amerbach. et Erasm., ad li- 
bnim de YIII IMcitii quxstiotiibus et de Fide et 
SymbolOf esedem et Lugdunensis ante landata; ad 
Enchiridion de fide^ spe et charitate preeter Amerb. 
et Krasm. editiones Lamberti Dansi et Ant. Arnaldi ; 
tandem ad librum de Agone Ckristiano prseter Amerb. 
et Erasmianam, ed. Joh. Parvi a. 1513. 

Libri de Civitate Dei tomo septimo recogniti sunt 
ad ed. Venetam Yindelini 1470, Amerb. a. 1490, et 
Erasm. 1529. 

Denique Amerbachiana et Erasmiana editiones 
etiam per totnm tomum octavumy nonum et decimum 
adhibit» fnerunt. 

Ez qoo indiculo librorum impressorom etiam hoc 
patet, Romanas et Venetas aliasque insigniores sin- 
gulorum operum Angustini editiones, quibus si oti 
Yolaissenty carere non poterant, praeter unam de 
Cioit. Dei a Benedictinis Patribus esse neglectas. 

ARTICULUS SBCUNDUS. 

Annales aditionum singulorum Augustini librorum. 
§ I. Genuinorum librorum. 
I, — (1*) Contra Academicos. 
Seorsim hi libri uumquam prodierunt. Attamen in 
eomplaribus antiquis opusculorum Augustini coileo- 
tionibas primum fere locom occupant, de quibus in- 
fra fiet mentio. Gallice conyersi snnt juxta Bene- 
dictinornm editionem a Villefortio. 

1703. PariSy chez Elie Josset; tn-12. aLes livres de 
St. Aogustin contre les philosophes acad^miciens, 
arec le Trait6 de la gr&ce et de la libert^, traduits 
eo Fran^ais sur T^dition des PP. B6n6dictins, par 
IL Yilleford on Villefort. » Cat. Bibl Reg. Jour- 
md de$ Savans^ 1703, p. 221. 

11. — (3) De Ordine libri duo, 

Latine numqnam seorsim excusi sunt, sed Gallice 
609 eonTertit ViUefortius una cnm libris de libero 
Arbiirio ei de Doctrina Christiana, de quibns suis 
lods. 

IIL — (4) SolUoquiorum libri duo. 

Horam anam tantummodo eamqne yetustissimam 
aditionem Latinam reperire potuimus. Nam plera- 
qoe hi:gas nominis edita ad spuria pertinent et infira 
anobis commemorabuntor. Uanc yero accipe. 

Sme anno^ loco et typogr, ; in-foL S. Augustini Soli- 
loqaiornm libri duo. 

Volamen est foliornm 23, lineis latis 35 per pagi- 
nam impressum. Exorditur yerbis : Aurelii Augus- 
ttit episeopi Ipponensis incipit Solihquium liber prt- 
mus feUciter. Similiaque habes in fronte libri secundi 
fblio 11. In fine primi : Aurelii etc., explicit. Ast in 



A fine secundi» qui contingiV.in pnma pagina folii 23, 
nulla prorsns formula ezstat. LitteraB sunt GothicaB, 
breyes et pingues, quffi, licet mult® yerborum ab- 
breyiatur» ac litterarum not® sint inspersae, ocn- 
lis tamen nequaqnam ingratse accidunt. Ad Gunthe- 
rum Zainer, typographum Augustanum, qui ab anno 
inde 1468 decem fere per annos ibidem libris impri- 
mendis operam nayayit, refern solet. Certe inter 
plura cum Augustini, tum aliorum opuscula hisce 
libris plane conformia, nec raro uno yolumine cum 
iisdem comprehensa, que quidem manifesto se unius 
ejusdemque familise esse profitentur, una occurrit 
Thomx a Kempis de Imitatione Christi editio cum 
subscriptione : per Gintheum (sic) zainer ex reutlin- 
genpgenitum litteris impressi ahenis^ unde de cffiteris 
• conjecturam haud improbabilem yiri in his litteris 
ezercitatissimi capiunt. Vide, quos laudayimus oc- 
casione similium quorumdam Hieroaymi opuscnlo- 
rum tom. I, p. 488. Nuper etiam cl. Braunius in Not. 
H, Lit, (1788), p. 38, hanc editionem retractayit, 

IV, — (7) De Moribus Ecclesix catholicsB, 
Hujus duas ezstant versiones Gallicse iisdem aucto- 
ribus, qni librum de vera Religione transtulerunt, 
quem yidesis. 

V, — (9) De Quantitate animas. 

Sine anno^ loco et typogr. : in-fol, S. Augustini liber , 

de Quantitate anime* « De charactere omnique hu- 

jus yoluminis descriptione plura disseremus ad li- 

bros SolHoquiorum ez eadem officina emissos. In 

^ praBsenti notabimus tantummodo, constare illud fo- 
liis 29, ac pierumque cum uno yel pluribus ejusdem 
generis impressis compactum inyeniri, in quibns 
insqualis pariter foliorum numerus deprehenditur. 
Ez quo sequitur, manifeste fuisse ea omnia conti- 
nuo ac nna serie ezcusa. » Sic apod Braunium in 
Notit. Eist. Lit. p. 38 : adhseret iiii Speculum pec- 
caioris ; in nostro ezemplari compacta sunt SolHo- 
quiorum libri duo Speculum peccatoriSj de Quantitate 
animae et Soliloquium de Arra animse, Ezorditnr in 
snmma pagina titulo : Aurelii Augustini Hipponensis 
episcopi liber de ate quantitcUe incipit feliciter. Desi- 
nit in eztrema folii ultimi : Explicit liber Aurelii 
Augustini de anime quantitate. 

]) Augnstiniani hujus libri artificium omnemque in- 
dolem late ezplicayit et commentarinm quasi in 
eumdem contezuit sub eztremum sseculi prseteriti 
homo doctus Siculus in opere sequenti : Animse hu- 
manaB natura ab Augustino detecta in Ubris de animx 
Quantitate, decimo de Trinitate et de animw Immorta- 
litate exponente Michaele Angelo Fardelia, Drepa- 
nensi, S.Th. D. et in Patavino Lyceo astronomiw et 
meteorum professorej eminentissimo Henrico de Noris^ 
S. R. E. cardindli consecrata, Venetiis^ sumptibus 
Hieronymi Albricci iQ9S ; in-foL Ciiuns argumentum 
ezpositum est in Actis Erudit. SuppL III, p. 302- 
307. Contractius habetur in M. BibL Eccles. CoUh 



* Numerus nncinis inclusus qui priBmittitur huic gnem adeptns est quisque liber in catalogo supra 
titnlo sequentibusque. respondet numero ordinali nabito coL 24 et seqq. Eoit. 



127 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



128 



niensi, p. 729 sq. Ipse auctor denao ideam operis sui A dendi ; ejnsdem libellus de Catechizandis rudibus. 
delineavit epistola inserta Diario Italico, Giomale Cat. Bibl. Reg. Paris, 



di Minerva T. III part. i, p. 29, Venetiis apud Albric- 
dum 1708, in-foL, hoc litnlo \ Lettera al Illustrissimo 
ed Eruditissimo Sig. Antonio Magliabecchi^ BibUothe- 
cario del Serenissimo Gran Duca di Toscana, in cui si 
contienc Vargomento, e Videa della sua opera gid nl- 
timamente stampata col titolo^ Animw humanx natura 
ab Augustino detecta, etc, testante Antonio Mongi- 
tore in Bibl. Sicula T. II, p. 71 (a). 

r/. — (10) De liberoArbitriolib. tres. 

1524. BasileXj m-8® D. Augustini de libero Ar- 
bitriol. III. Ad fidem Cat. Bibl. Traject. p. ii, p. 
59, laudant Colonienses. 

1568. Colonix m-12. lidem libri in Enchiridii 



IX. — (19) De Sermone Christi in monte, 
1683. PariSy chez Andr6 Pralard; tn-12. «• Les 
Commentaires de S. Augustin sur le Sermon de N. 
S. sur la montagne, qui contiennent toutes les re- 
gles de la morale chr^tienne, traduits en franQois 
par Pierre Lombert. » Capita singula argumentis snnt 
instructa. Cf. Joumal des Savans 1683, n. XXIII. 
p. 273. 

1767. Mantova^ in-S^ 1 1 due libri di S. Agostino, 
per ispiegare il Ragionamento del Redentore a* jDi- 
scepoli sul Monte^ etc, trad. in Ital., con note del 
P. Agostino Nicolo Bianchi. » Cat. Bibl. Firm. 
Plura de his libris disputare Rich. Simonium in 



formam redacti. E^jusdem de Prfledestinatione et Gra- Bist.jCrit. Commentat. N. T. cap. 17 monent Colo- 



tia liber unos. Laudant Possevinus App. p. 154, 
Hendreich Pand. Brandb. p. 341. Cf. lib. de Gratia. 

Gallice reddidit Villefortius cum libris de Doctrina 
Christiana. 

VII. — (13) De vera Religione. 

Singnlarem hnjus libri editionem Venetiis, 1484, 
in A^ procusam laudant Colonienses ; sed perperam. 
Nam qnam illi viderint, ea nihil amplius fiiit, quam 
particula et quidem extrema, Opusculonim ibidem 
editornm ; unde ez subscriptione ad calcem proposita 
licebat hariolari. 

Versiones, 

Duas illius versiones GaUicas jam sapra obiter 
commemoravimus. Prodiere autem. 

1647, Paris, chez Anton. Vitr6, in 8» • Le Uvre de 
S. Angustin. De la v6ritable religion, traduit en 
fran^is avec le latin ensnite : reveu exactement ; 
par Antoine Amauid, docteur de Sorbonne* » Repe- 
titaest BruxeUis 1675. Theologornm Lovaniensium 
errores a se observatos antiquiorum editionum et 
aliquot mss. codicum ope emendasse in prefatione 
professus est. Vid. Magna Bibl. Colon. et Ant. Ar- 
naldus. Iterata vice prodiit a. 1652 et 1657. Nescio 
vero, qui liber prior sit in volumine, qnive poste- 
rior. Utroque enim modo profertur a bibliographis. 

1690. Parts, chez veuve Jean-Bapt. Coignard; 
in 8o. « Les deux livres de St. Augnstin, De la v6- 
ritable religion et des moeurs de TEglise cathoiique. 



nienses ; non item Bxlii sunt in librum observata, 
quffi iidem landant ex Dictionario ejus v. Septimius 
Acindnnos ; sed ibi simpliciter exponitur historiola, 
quam Constantii temporibus Antiochi® sub Acindy- 
no prsefecto accidisse Angustinus narrat cap. 50 
lib. I. 
X. — (23, 24, 25) Augustinus in Epistolas PauU. 
1499. ParisiiSf per TJdaXr. Hering et Berth. Aem- 
bolt. • Divi Augastini in sacras Pauli Epistoias 
nova et hactenus abscondita interpretatio : per ve- 
nerabilem Bedam ex innumeris illius codicibus mira 
industria sammoque labore coUecta, ubi quid pri- 
mum ammirari debeas, non fa^iie judicabis : divi- 
Q numve interpretis ingeniam : aut singularem Bedce 
in excerpendo pariter et expingendo sollertiam. 
Utcumque sit : Abissalem ibi comperies eruditio* 
nem. Porro interpretationi prsefatfle septem aureas 
Chrysostomi omelias sapientes addere caravemnt 
impressores: quibus clarissimas Paali laudes, dotes 
et *pr8econia parvo labore, sed non mediocri fructa 
facile deprehendet lector studiosus. » Hsec titulus; 
cui insuper insigne Remboltianum et epigrarama in 
operis commendationem impressa. In fine Commen- 
tariorum in Ep. ad HebraBOs, post epilogum, operis 
summam iterum verbis complectentem : Impressum 
est autem prsesens opus ad omnipotentis Dei gkriam 
et fidelium salutai*em eruditionem opera et impensa 
Udalrid Hering et magistri Bertholdi Rembolt socio- 



traduits en fran^ois sur l*6dilion latine des PP. B6- ^ rum. Parrhisiis in Sole Aureo vici Sorbonici. Anno 



n^dictins, avec des notes et des nonveaux sommai- 

res des chapitres : par PhiUppe Goibaud du Bois. > 

VIII. — De miitate credendi. 

1602. MoguntisB... S. Augustini liber de UtiliUte 
credendi ad Honoratum. Argumentis, notis atque 
analysi illustratus a Justo Calvino. Exstat in ejus- 
dem sub ementito nomine Justi Baronii PraescriptiO' 
numadv. Hseret. Tract. a. p. 423. In Ca^ BibLBodl. 
eumdemlibram laudatom invenioa. 1605. 

1680. Lovanii, per Hieron. Nempeum; tn-12. D. 
Augustini liber anus ad Honoratnm, de Utilitate cre- 

(a) Aactorem Bibl.' Siculse non satis curiose in- 
spexit auctor h^jus articuli in Bibl. Eccl. Coloniensi. 
dum duplicem hajus epistolse editionem, alt^am 



Incamationis Dominicas MCCCCXCIX. Die vero 
XXVllI Novembris. Prsecedunt cum indice alpha- 
betico rernm ac verborum admodum copioso, qui 
aversa statim tituli pagina incipit, prefationes QaU" 
fridi Boussardi theologorum minimi^ ad Petrum Se- 
curabHem {sacrarumjlitterarum interpretem archidiac. 
Rothomag.) adque omnes viros studiosos et litt. aman- 
tes in sequens Bedss et Augustini opuSy et sancti Hte- 
ronymi in omnes Epistolas Pauli. 

Yetustam hanc Flori Lugdunensis Excerptorum 
editionem commemorare visum est, non solum quia 

seorsim a. 1700 Ven. in-fol.y alteram in landato 
Dtano fingit, cum potins hoc ipso anno et loco ea- 
que forma tertinm voiumen Diarii iilius editum sit. 



129 



NONITIA LITTERARIA 



B 



paucis inootuissi^ eam cognovimas^ sed maxime A 
etiam propterea , quod mss. ejus collectionis codices 
haod raro cum fructu a PP. Haurinis consulti sunt. 

Ad Epistolam ad Romanos spectat opos a Colo- 
nieosibus laudatum: Augustinus, Pauli ad Romanos 
inierpres apostolico - romano - catholicus, seu Via 
Veritatis et Vitx, in unitate fidei salvi/lcx, per genui- 
num interpretationem S. Augustini supcr Epistolam ad 
Rcmanos, perque varias deductiones Theologico-po- 
lemieas, contra Atheos, Paganos, Judxos, Mahome- 
tanos^ Haereticos et Infideles quoscumque, novissime 
ae perspieue demonstrata per Barthol. Fibus Loc, 
JesUy S, theoL doctoris. Colonifle Agripp. 1695, in-fol. 

XI. — (27) de Continentia. 

Versionem hujus libri Gallicam v. infra n. xvu. 
XU. — (29) De diversis Quaestionibus VII libri duo. 

Editi sunt in collectione Qnsestionum Augustini, 
Lagdoni 1497, in-fol., quam vide inter OpuscvXa 
ejusdem. 

nil. — (^2) De Boctrina Christiana. 

SfiC. XV. — Sine anno et loco^ in-fol. S. Augu- 
stioi ep. de Doctrina Christiana libri IV. Profert 
Ge, Pray in Indice libr, rar. Bibl. Budensis tjpum 
Tetustissimum dicens, quod ex defectu numeri pagi- 
nanimy item custodis et aliorum signorum recte 
coojectaverat. Addit ibi sententias sing^las uno 
paocto esse discretas, litteram i ubique caudatam 
apparere, eic. ; prffiterea litteras initiales exemplaris 
illius pictoratas esse. Adeo autem obtusus est vo. C 
lominis hujus character, ut vir laudatus litteras 
magls ad ligneas, quam ex sere fusas accedere pro- 
diderit. losoper, quod looge etiam memoratu di- 
gnissimam est, insignem hujus voluminis a reliquis, 
qos Tolgo prsestant, iilias libri editionibus discre- 
pantiam notavit ejusdemque specimina aliquot ab 
initio et fine librorum desumpta proposuit, quse nec 
nos omittenda duximus. Itaque initium libri I sic se 
habet : Hoe opus nostrum^ quod inscribitur de Do- 
ctrina Christianay in duo quedam fueram prima di- 
stribueiane partitus. Nam post prohemium quo re- 
spondi ei$ qui hoc fuerant reprehensuri, due sunt res 
inquam quHm nititur omnis traetacio scripturarum, 
modus inveniendi que intelligenda suntj et modus pro- 
ferendi que intellecta sunt. De inveniendo prius de " 
proferendo postea disseremus. quia ergo de inveniendo 
mutta jam diximtUy et tria de hac una parte volumina 
ebsolvimus, adjuvante domino de proferendo pauca 
dieemuSf ut si fieri potuerit ur.o libro cuncta clama- 
mus fdaiidamas) : totumque hoc opus quatuor volu- 
minibuM terminetur. Finis libri iv autem : Longius 
evasU Uberhic quam volebam, quamque putaveram,.,, 
Ego tamen domino noslro ihesu christo gratias ago. 
quod in his quatuor libris. non qualis ego essem cui 
wmUa desuni. sed qualis esse debeat qui in doctrina 
tana. non solum sibi sed et aUis eciam laborare stu- 
4et. quantulacumque potui facidtate disserui. .Exp/i- 
dt quartus de doctrina Christiana beati Augustini epi- 

fCOp». 



IN S. AUGUSTINUM. 130 

Sine anno et /oco, tn-8o maj. 1b. Augustini.... liber 
de Doctrina Christianadivisus in quatuor, partes. Inci- 
pit statim a prologo libri primi. In line : Finit opus 
egregium aurelii augustini ipponensis epi de doctrina 
ansiana in quatuor libros distinctum valens otmode 
pro Itellectu scripturaru et serie proferedi easdem 
qualis (sic) doctorem decet catholicu,.. Deo gracias. 

Impressum est volumen charactere Gothico lucu- 
lento in charta para et densa. In superiori margine 
libri, in inferiori vero plaguIaB numerus notatur, sed 
custodes et foliorum numeri desant. 

Sine anno et loco [Argentorati apud Jo. Menteli' 
num] ; in-fol. Augusiini liber de Arte prsedicandi (qui 
quartus est ejusdem de Docthna Christiaua). Edi- 
tor anonymus cum valde utilem prffidicantibus hunc 
librum fore existimaret et propter totius operis ma- 
gnitudinem vix paucis innotescere eum videret, 
bene mereri de aliorum studiis hoc voluit, quod a 
reliquo corpore segregatum tfpis multiplicandum 
daret. Nec levem etiam, si fides ipsi habenda est, 
operam in corrigendo ei emendando ex pluribus 
exemplaribus posnit, qaa de re ipsa ejas verba non 
indigna judicamus, quee memori» serventur, quae 
sicsonant: Feci ergo. deo teste magnam per ejus cor- 
rectionem diligenciam. ita. quod omnia exemplaria, 
qux in studio heidelbergensi nec non in spira ei in 
wormacia. atque tandem eciam in Argentina in ullis 
librariis reperire potui. diligenter proinde respexi. 
Etf cum inter hec. experimento discerem. quod idem 
liber augustini. raro invenitur eciam in magnis et pre^ 
ciosis librariis. Et adhuc rarius. de ullo ex eisdem 
librariis adrescribendum potuit. haberi, Atque eciam 
quod pejus est, rarissime correctus sive emendatus 
inibi queat reperiri. Idcirco permotus fui,. ad hoc stu- 
diose taborare^ ut secundum exemplar msum. tanto 
nunc studio et labore quantum saltem potui correctum, 
dictu£ libellus taliter in brevi tempore multiplicari 
posset, ut ad pluriumorum usum et ad omnem profe^ 
ctum ecclesiasticum, faciles et cito perveniret, Qua^ 
proptcr. cum nullo alio modo sive medio. id expedi- 
eius fieri posse judicarem. discreto viro Johanni men- 
telino incok argentinensi impressorie artis magistro, 
modis ommibus persttasi, quatenus ipse assumere desi' 
gnaretur, onus et laborem muUiplicandi hunc libel- 
lum. per viam impressionis. exemplari meo ante octi- 
los habito, eic. Inscripta est hsec prsefatio : Canon pro 
recomendatione hujus famosi operis sive libeUi sequen- 
tis. de arte predicandi S. aug, Yolumen impressum 
est foliis 21 charactere Gothico minato, obtuso et 
oculis ingrato lineis latis, quarum 39 paginam fa- 
ciunt. Absunt vero omnes cujuscumque generis 
chartaram et paginarum noim, Prima atque ultima 
pagina nuds sunt relict® atque seorsim adjicitur 
duabus plagulis rerum notabilium index bene in- 
structus. Dirigitur nimirum juxta litteras, quibus 
omnis textus, continuus ceteroquin, in plurimas se- 
ctiones juxta alphabeti oniinem (A-LL.) est descri* 
ptus, ita quidem, ut mediis iineis ab initio particu- 
lee ci^usvis ese sint inserte. Quocirca ipse editor in 



131 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUr.USTINI. 



13? 



prefatione: IntermixtsB sunt, ioquit, operi litterm 
majusculsB tam simplices quam duplicatsB. deserviwit 
pro ejusdem libelli tabula alphabetica, in fine ejus po- 
sita. quse tabula ad easdem litteras remittit per singula 
puncta, Et quisque eui placuerit. poterit eas facilitcr 
manu sua per pennam, edam in marginibus nigro vel 
rubrico colore signare, correspondetur ad istas intra 
litteram positas. quod non parum utile erit. quia ci- 
cius in margine positse occurrent quserenti. Et sic. 
per remisiones tabulse ad ipsas easdem litteras. unum" 
quodque ex hoc libello contentorum. ad vota cum plor 
cuerit, cito potuerit reperiri. CaBteram experta est 
hffic editio diligentiam bibliographorum doctissimo- 
nim c\.Morelliin Bibl. Pinell. T. 1. p. 87, seqq., et 
Pladdi Braun in Notitia Hist. Litt. libr. ab artis ty- 
pogr. inventione ad a. 1479 impress. in Bibl. Monast. 
ad S. Udalr. et Afram Aug. Vind. p. 3. 

— \Mogunti3B per Jo. Fust.\ in-fot. Idem liber ex 
praecedenti editione fideliter ezpressus, adeo ut in 
preemonitione impressoris tantum nomen matatum 
sit atqae hic legatur: Jhscreto viro Johanni Fust in- 
cole maguntinensi impressorio artis mgro, modis omni- 
bus persuasif elc. Ca;terum constat hoc volumen fo- 
liis 22, quorum dno priora occupat preefatio, de- 
hinc textus protenditur ad medium folium 17, tan- 
dem tabula materiarum seqnitur, postremo deniqne 
foliis duobus, altero aversa, altero adversa pagina 
impressis tractatuli dao : De tribus precipuis operibus 
predicatoris, et De tribus generibus dicendi, quibus 
u(icIe6(;<pr^dtca<or claudunt. Plara vide apud jDe6u- 
rium in Cat. Bibl. Duc, de la Val. T. I, p. 174. Obi- 
tcr eumdem commemorat Cat. Bibl. Bunav. Gf. JM^- 
moiresde Tr^oux 1765, «/mn p. 1454, ^icX.Steigen- 
berger 1. I. p. 47. Quod etatem hajus et superioris 
editionis attinet, Deburio jam animadversum est^ 
Fustinam vel ipso anno 1466, ante eum expres- 
sam esse debuisse, quoniam compertum est, Jo. 
Fustum post hunc annum artem suam exercere de- 
siisse. Utra vero antiquior sit, h«c, an Argentora- 
tensis, de eo dubitat MoreUus^ minus ambigit Gerh. 
Steigenberger^ Argentinensi primum locum assignare 
inductas, primum, argumento daoram opusculornm, 
qnibus Moguntina Argentinensi est locupletior, quse 
qaidem de novo potius illi accessisse, quam in 
hac fuisse omissa censet ; deinde etiam, quod prse- 
fatio Mogantinse quatuor] lineis, que nova est ejus 
observatio, sit prolixior. Quibus addimus tertium, 
qnod littene, quibus textus in sectiones distinguitur, 
in Mogantina non jam mediis lineis insperse, sed in 
margine interiori collocatee conspiciantur, quo arti- 
ficii aliquem progressum agnoscere mihi videor. Jam 
vero optaverim, ut vir doctus aliquis, cui Fustinse 
editionis sit copia, preefationem excutiat, animum- 
que intendat ad hoc, num iisdem verbis ibi legantar, 
qu«e in Argentinensi de litteris illis calamo in mar- 
gine privato studio pingendis erant monita. Quod si 
nihilominus factum cognoscet, ncgligentia in istius 
temporis editionibus non adeo rara accidisse oportet. 

— Ibidem^ per eumdem; in-fol. Idem liber ejus- 



A dem editionis, priori valde, nec tamen per omiua 
similis. — Testatur se vidisse apad amicum quem- 
dam Morellus l. i, p. 9, atqae in bibliotheca Canon. 
Regular. Rottenbuchii deprehendit C^G^AoA. Stei' 
Qcnberger in tr. u6 die zwo alleraelteste gedr. deutsche 
Bibeln. (MHnch. 1787, m-4»),p. 48. 

S^c. XV [. — 1527. ColonisSy apud Heronem Alo- 
pecium {impensis Godefr. Hittorpii), mense Julio 
tn-8o. D. Aur. Aug. de Doctrina Christiana libri qua- 
tuor, omnibus sacram Scripturam vel recte intelli- 
gere, vel fructuose popnlo proponcre volentibus, 
perquam et utiles et necessarii. 

1534. Venetiis, per Joa. Patavinum et Venturinum 
de Buffinellis ; in-So. D. Aur. Aug. de Doctrina Chri- 
|. stiana libri IV, etc., ut in praecedenti. 

Sine anno. ColonisSy tn-8o. S. Aagustinus de Doctrina 
Christiana. Cat. Bibl. S. Ati^. ad Nidum Neopoli. 

Smc. XVII. — 1601. Antuerpise, in-S^. Laudant 
Colonienses. 

1604. Wittembergse, typis Cratonianis; tn-S». S. Anr. 
Augustini de Doctrina Christiana 1. IV. Cf. prsef. Sai. 
Gesneri. Cf. M. Bibl. Eccles. Colon. Cat. Bibl. Thott. 

1629. Helmstadii; in academia Julia, typographeo 
autem Calixtino^ excudit Hejmingus MuUerus; tn-8«. 
Sancti Patris et Doctoris Aurelii Augustini, ep. Hipp. 
de Doctrina Christiana libri IV, de Fide et Symbolo 
liber unus : Vincentii Lerinensis commonitorium. 
Georgius Calixtus recensuit et edidit. — Laudatissi- 
mas ille theologus cum forte occasione, quam recu- 
C sare eegre poterat, sibi oblata tjpos Grsecos et Lati- 
nos nna cum prelo et reiiquis ad artis typographicse 
exercitium necessariis armis emisset. justam domi 
ofQcinam instruxerat, ex qua et proprise delectationis 
et a serioribus studiis relaxationis causa et in stu- 
diosorum, quibus angusta domi res esset, gratiam, 
annuente principe Brunsvicensi, complures ab hoc 
inde anno utiles libellos inque iis prima heec Augu- 
stini et Vincentii volumina foras dedit. Ipse instituti 
hujus rationem in epistola his prsemissa ad Petrum 
Tuckermannum (Theol. Doct. Aulee et Ditionis Brun* 
svicensis protoecclesiasticen et abb. Riddageshusa- 
num) uberius explicavit. Quod librorum vero horum 
edendorum concernit consilium, de eo ita in subjecto 
ad lectorem procemio praecepit, ut simul universam 
eorum indolem et descriptionem patefaceret et laa- 
daret. Nec vero cavere sibi potuit, quin apud multos 
tunc temporis religiosae opinionis homines ob Vin- 
centii de Ecclesiffi traditione dogmatis commenda- 
tionem male traduceretur. Cum reliquas aliquot in 
calce libri superfuturas cemeret plagellas Poctont 
Ep. ad Sympronianum fratrem epistolam tertiam iis 
inscribere placuit. 

1 643. In Veneziat tn-4®. S. Augustinus de Rheto- 
rica ecclesiastica (qui est liber IV de Doctrina Chri- 
stiana). Exst. inAutori de ben parlore, vol. XII, part. 
ult., p. 57. 

1655. Helmstadiijex tifpogr. Calixtino, opera Hen^ 
ningi MuUeri, inA^. « Aur. Ang. de Doctrina Christ. 
libri IV, eto. Ge. Galixtus recensuit et edidit. Editio 



D 



433 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



prima prodiit anno cbbCXXIX ; nunc succedit altera 
anno cbbCLV. » Accessit io hac altera editione titulo 
Admoniti ad lectorem dispatatio Calizti de Symbolis 
et Confesswmbus veterum Christianorumy cai tempo- 
ram injuria insigne aliqaod momentum condliabat. 

Sic. XVIII — 1769. Lipsiae, sumptu Jo. Frid. 
Langenhemii; inS^. Aur. Aagustini, Hipp. ep. de 
Doctrina Christiana libri IV, e recensione Benedi- 
ctinonim e congregatione S. Mauri. Varietate lectio- 
num animadyersionibusque brevibus iiiustrayit, 
atqae com prsefatione S. R. Joh. Prider, Burscherif 
Th, D. et P. P. 0. , etc. edidit Joh. Christ. Beniam. 
Teegius, SehoL Sangerhus. Colleg. III. — Ad ele- 
gantiam hujus descriptionis accedit insignis a mun- 
ditie chartffi ac lyporum commendatio, quee optare 
facit, ut plura optimorum Patrum Grfficee ac iatinee 
Ecclesiae scriptorum exemplaria pari cura instructa 
et ceque luculenter excusa venalia redderentur. 
Theologas Lipsiensis interpretem suscepti ab editore 
negotii agens, ipsum a preefandi necessitate libera- 
Tit. Secutas yero est Teegius textum Benedictino- 
ram ex Antuerpiana Clerici iteratione descriptum et 
Ttrietate Amerbachianse et Erasmianae anni 1569, 
nec non utriusque Helmstadiensis mactatum. Com- 
mode etiam haram et Benedictinee simul recensionis 
partiiiones diversis nameris sunt expressse, addi- 
tosqne est index non contemnendus. 

Versiones. 

Duae GaUiesB : Colletetii altera, altera a YiUefortio^ 
aaaque Gertnanica Hedionis de qua supra in CoUe- 
dionibus egimus. 

1636. Paris, chez Jean Camusat, tn-12. « La Do- 
etrine Chrestienne de S, Angustin divis^e en IV 
lifres, ayec le manael adressS^ Laurentius, ie tout 
tradnit en francois par Guillaume CoUetet. > 

1701. Paris^ chez Jean-Bapt. Coignard, tn-S», 11 
^. « Les Ii?res de la Doctrine Chr^tienne de S. 
Aagastin et les li?res de l*Ordre et du Libre Arbitre, 
du m^me. Traduits en fran^is sur la nouvelle 6di- 
tion latine des PP. B6n6dictins de la Congr6gation de 
S. Maor. » Anctor est Dn. de ViUefort^ qui plures 
Aagastini libros insigni cum laude in linguam Gal- 
licam transtulit. De praesenti enim traductione aucto- 
res Diarii Eruditorwn Paris, 1702, p. 195, sic te- 
stantor : « Les matidres que S. Augustin traite dans 
ces trois onvrages, et particuIiSrement dans le liyre 
de rOrdre, ^tant abstraites. ils ^toient tr^s-diffici- 
les k tradoire d'une maniSre intelligible et agr^able. 
Cestcependant ce qaeM. de YiUefort a fait, ajant 
troay^ le mojen, en rendantexactement le sens deson 
anteur et s'attachant k Ja puret^ des termes, d*^galer 
la beant^ et la libert^ de rOriginal. » Praeterea tenen- 
dom est, utmmque hujas yersionis tomum etiam se- 
paratim haberi, adeo, ut de Doctrina Christiana libri 
IV, itemque reliqua peculiari yolumine constent. Cf. 
Cai. Bibl. Reg. Pans. T. I, p. 379 sq., n. 724 et 
727. Nescio vero, quid sit, cur ibidem versio haec 
nomen Philippi Goibaud du Bois ferat. Fuerat is 
Academiae Parisiensis sodus anno 1894 vita functus 



A haud inceleber. Nec mefugit nomen ejus ementitam 
esse versionem aliam, nempe libri spurii SoHloquio» 
rum, at suspenso boc signo merx esset vendibilior. 
Sed hujus auctor oec latuit, nec latere volait, immo 
maximopere famse traducendis pluribas Augustini 
libris studuit. Quocirca equidem de errore confecto- 
ris Regii Catalogi jam vix dubito. 



Compendium Doctrinx Christianae ex Augustini li- 
bris excerptum edidit Theod. Bibliander episcopo- 
cellensis, TheoL Prof. Tigurinus. Basil. 1550, in-8« 
Lipen. et ex eo Colonienses. Juxta eosdem quartum 
hujus operis librum, qui de eloquentia sacra potissi- 
mum tractat, diligenter excussit, ejusque senten- 
tiam non alia esse eloquentise Christianse preecepta, 
° quam Civilis, pluribus astruxit Balth. Giberty rheto- 
rices quondam in collegio Mazariniano professor, 
in Jugemens des Sqavans sur les Auteurs qui ont 
traiti de la Rhitorique. T. II, p. 115-135. Paris. 
1716, quem librum indicarunt Acta Erudit. Lips. 
1721, p. 257. 

XIV. — (35) Augustini Confessionum libri tredecim. 

Smc. XV — 1475. Mediolani, in-4o. S. Anrelii 
Augustini Confessioaum libri XIII. Folii ultimi pa- 
gina adversa impressi versiculi cum subscriptione : 

Quam laBtum augustina ferat coDfeBsio fetum 
PrsBBens fratre refert pagioa pressa buo. 

TheutoDicis delatus eDimbonua sere Joannes 
Hoc mediolani fertile pressit opus. 

AN50 IlfCARlUTlONlS DOHINI M» CCGCo LXXV» : 

P XIl» Kalbndas Avgvsti : 

Character rotundus est, elegans, lineae per pagi- 
nam latse 26. Desunt numeri, signaturse, cnstodes. 
Saxius tribuit Joanni Wurster de Campidonia. Cf. 
Cat.Bibl.CrevennsB noviss. Duo exempla illins ser- 
vabat Bibl. PineUiana. 

1482. S. L tn-8<» min. Confessionum libri XIII. 
Eadem voluminis descriptio est idemque character, 
quem in libris de Doctrina Christiana simili forma 
sine 1. et a. excusis notavimus, solo libri numero 
in superiori margine deliciente. Incipit a locorum 
quorumdam obscurorum in his Augustini libris an- 
notatione, qu» alteram folii primi paginam replet, 
drima vacua relicta. In fine : Explicit ofessionu beati 
augustini Uber XIU. Anno dni MCCCCLXXXU, in 
D pfesto laureta. 

Editio Verieta^ a. 1484, tn-4<», quam CoUmienses 
landant, non est unius hujns libri, sed opuscnlorum 
plurium, quam suo loco latius descripsimus . 

Sine anno et loco^ in-fol, min. B. Augustini episc. 
libri Confessionum. Voiumen est foliorum impresso- 
rum 152, quibus in aliis exemplaribus, ut in eo, 
quod cl. Braun manu versavit, prsecedit nnum non 
impressum, in nostro deperditum. Incipit a parti- 
cula Ex libro Retractationum sancti augustini epi- 
scopi. Formnla finalis desideratur, miniatori ascri- 
benda relicta, id quod in nostro exemplari tam in 
iine totius, quam singnlornm librornm, factnm est, 
Nec initia librorum magnis spatiis a fine praeceden- 
tium, sed una tantnm linea, Sancti AugustiniUber,... 



135 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 



136 



Incifdty discreta comparent. Character est gothicus A 
medins obtosior (a). paginse liiteas iatas 32 com- 
plectuntur ampHs marginibus circumdatas. Distin- 
ctionis signa punctum, colon et interrogationis no- 
ta. Absunt omnino custodes, signaturaB, numeri ot 
tituli paginarum. Meminere hujus rarissimi libri 
Deburiusin Cat. Bibl, Duc. de la Val, T. L p. 168. 
Cl. Morellus in BibL Pin. T. I, p. 90 sq., ac nuper 
iterum descripsit Plac, Braun in yotitia Hist, Lit. 
(1788) p. II. Ac hic quidem ad insignem ejus vetu- 
statem confirmandam observat, in exemplari Te- 
gemseensi a calligrapho ascriptum esse annum 1470. 

Aliam horum librorum editionem, quaternis, 
nulla apposita loci, anni et typoyraphi, aot editoris 
nota, quam tamen Romanum putat, sseculi xv certe, 
notavit Audiffredus in Cat, Bibl, Casanat. Adde ^ 
Cat. BibL PineU. 

&BC. XVL — 1531, ColonisB, m-8«. Augostini 
Confessionum libri tredecim. Cat. BibL Bemens, 
T. I,p. 15. 

1563. Lovanii, in- 12. S. Augustini Confessionum 
libri XIII, CaL BibL S. Angeli ad Nidum Neapolu 

1567. AntuerpiaB, in-S^. lidem libri. Possevinus in 
App, T. I, p. 154, ex eoque Hendreich in Pand. 
Brandeburgicis, Lipenius et M. BibLEccles. CoL 

1568. Ibidem, tn-16. lidem libri. Possevinus et ex 
eo Colonienses. 

1569. Coloniae, m-12. lidem libri. Hendreich. Sed 
nescio, an idem sit liber, quem e Possevino laudant 
Colonienses, Confessionum S. Augustini libri XIIL q 
inEpitomen redactilaio. Schwaygeko tn-/bL Schwei- 
GEBO, collegii ad B. Virginem Francofurti Scholastico, 
Coloniae apud Cholinum, 

1573. Lovantt, tn-8<>. S. Augustini Confessionum 
libri XIII. Hendreich. 

1578. Basilew^ in-S^, S. Hilarii et Augustini Con- 
fessiones. CoUmiens. 

1581. Wirceburgi^ tn-12. S. Augustini Confessio- 
nom libri XIII. Hendreich. 

1588. Tt/ront, apud Claudium Michaelem (....) 
lidem libri. Possevtnt App, T. I, p. 154. 

SjBC. XVII. — 1604. Coloniae Agrippinx, in of/lci- 
na Birkmannica. tn-12. D. Aur. Augustini libri XIII 
Confessionum : ejusdem confessio theologica et ex- 
posiUo succincta missae RomaufiB : omnia ex ms. 
cod. emendata, opera et studio theologorum Lova- 
niensium. Cat. BibLReg, Paris. 

1606. Lugduni, tn-12. S. Augustini libri XIII Con- 
fessionnm juxta Lovaniensinm correctionem. Hen- 
dreich. 

1607. Duacif tn-8. S. Angustini Confessionum li- 
bti XIII, editi per H. Sommalium, Cat. BibL BodL 

1668. Lugduni, tn-12. lidem libri ex recensione 
Lovaniens. Hendreich. 
1610. Ibidemy tn-i2. lidem libri Eendreich, 
1619. ColonisB AgrippinaB^ tn-12. D. Augustini 



D 



Confessionum libri XIII, per II. Sommalium. Cat, 
BibL Mus, Britt. 

1628. Duaci. 16. lidem libri ex ejusdem recen- 
sione. Lipen. eiColon. 

1629. Colonim Agrippinae^ ap. Com. ab Egmond.^ 
tn-24 (vulgo tn-i2). D. Aur. Augustini libri XIII 
Confessionum ad tria ms. exemplaria emendati 
opera et studio HenriciSommalii. S. J. 

1630. Ibidem^ tn-24. lidem libri. Hendreich. 
'^DiUngae, in-S^, S. Augnstini Confessionum libri 

X priores cum notis et summariis Uenr. Wagnereck 
Soc. J. Colonienses ex AlegambU Bibl. SS. S. J, 

1631. Colonioi Agripp.y tn-8°. S. Augustini Con- 
fessionum L.XIIL per Henr. Sommalium. 

1632. Ibidem^ tn-16. S. Augustini Confessionum 
libri X priores, per Henr. Wagnereck. Occurrit 
ejusdem a. et L editio apud Hendreichium, Nos ad- 
didimus titulum libri, cum certum sit, nonnisi X 
libros a Wagnereckio esse in lucem editos. 

1637. Colonix Agr., sumpt, Cwm. ab Egmond. et 
soc, tn-12. D. A. Augustini.... libri XIII Con- 
fessionum. Editio Sommalii. 

1638. Ibidemf tn-12. lidem libri. Hendreich. 
1640. Ibidem^ in-S^. lidem libri. Hendreich. 

1645. Lugduniy ap. Sim. Bigaud, tn-16 (vulgo 
tn 12). Eadem Sommaliana recensio. 

1646. CotonisBt apud Jodoc. Kalcovium et sodos, 
tn-12. D. A. Aug. Conf. libri X, cum notis R. P. 
Henrici Wagnereck Soc. Jesu. Pr«ter notas cui- 
cumque capiti usus suus subjectus est. Ad hanc edi- 
tionem quodammodo pertinet et cum exemplari 
quidem, quod manu terimus, compactus est liber 
hoc titulo munitus : Rei PoRnitentis Simplex et flu- 
mt7ts Confessio^ cum Sermone de S. Augustino, Ibid. 
apud enmd. 

1647. Ibidem. lidem libri X, per eumdem. Hen- 
dreich, 

1649. ColonisB Agr.y sumpt, Egmond, m-16 vel in' 
24. D. A. Aug. Confess. 1. XIII, opera Sommalii. 

1650. AntuerpiXf ex off, Plant. Balthazaris LoreH, 
in-H^. D. Aur. Aug. libri XIII Confessionum. Hendrei- 
chius editionem Antuerpiensem tamqnam repetitio- 
nem editionis Wagnerechianse profert. Sed perpe- 
ram, nisi forte plane diversam viderit. Argumento 
sint ea, quse ex diligentiori ejus inspectione referunt 
Colonienses. a Tjpographus monet se, cum audiret 
prffi cseteris laudari exemplar a R. P. Sommalio re- 
censitum, varias ejus editiones conquisivisse, earum- 
que facta comparatione, multos errores typographicos 
emendasse, ac postea exemplar contnlisse cuip edi- 
tione Operum S. Augustini a ChHstophoro Plantino 
excusa, idque in multis discrepare animadvertisse, 
attamen in quibusdam P. Sommalii recensionem, in- 
aliis Plantinianum editionem prseferendam censuisse. 
Quod ne temere fecisse culpares adhibui codicem mf • 
antiquissimum, qui ante plura saecula conscriptus cum 



(a) Eodem, inquit Braunius, quo impressa fuerit professione editio, nt adeo ex eadem officina utra- 
Epistolarum S. nujus Doctoris absque anni lociqne que prodierit. 



«37 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



138 



aUis tmultis mss. codieilnts tn hoc Plantiniano typogror A ria summa cora confecta, ut et ab initio Augustiniani 



pheio asservatur, Hanc codicem fidelissimum exper- 
tus, ex ejus auctoritate emendavit ezemplar a Somr 
malio recensitum, idque gaudet, qaod viri docti, 
quibus correctiones suas ostenderit, non improba- 
Terint » 

1652. Duad, t>i-12. lidem libri ex ed. Sommalii. 
Cai. Bibl. Thuanex, 

1661. Cofonia? in- 12 lidem libri. Hendreich. 

1665. Lugdiini, m-24. lidem libri. Cat. Bibl. Nic. 
RossH. 

1675. Lugd. Bat^ ap. Elzevir tn-12. S. Augustini 
Confessionum libri. Profert Debure vn Bibliogr. instr. 
T. 1, p. 249. Adde Cat. Ducis dela Vali&e. 

1679. Bruxellis, tn-8''. lidem libri per eumdem 
Sommalium recensiti 

1685. AugustaB Vindelicorum S. Augustini Con- 

fessionum liber octavas ex Sommalii recen^ione. 
Ezst. in pio litterati hominis secessu Theoph, Spizelii 
a pag. 42. 

1687. Parisiis^ ap, Jo. Bapt, Coignard tn-12. S. 
Anr. Augustini libri XIII Confessionam emendatis- 
simi et notis illustrati, cum novis in singula capita 
argnmentis. 

1699. Antuerpim, vel Coloniae Agr. apud Com. ab 
Egmond^ tn-24. lidem libri. Ita plane proferunt Co- 
lonienses. 

S^c. XVni. — 1740. AntuerpisB^ apud Gotthard. 
Joan. POttnerum^ tn-8«. D. A. Aug. Confess. I. XIII, 



AnnaleSf sive Compendiosa D. Augustini Vita cum suis 
annorum notis. Idem tjpographus pollicitus erat, se, 
si lectores haic ejus sascepto et specimini fayerent, 
ad alia Patrum Latinoram scripta minora simili ni- 
tore ac castigatione foras danda perrecturum : qnod 
ejus promissum successum habaerit, necne, ignoro. 
Codicum yero, qui hoc loco usum prflestiternnt, elen- 
chnm infra dabimus. 

Versiohes. 

Ezstant Jta/tca?, Hispanicx^ Lusitanuise^ Gallicmy 
AnglicXy Germanicm, Nec vero mirabitur quispiam 
viri tam eximie, ne dicam tanta adoratione culti vitam 
ab ipso tam insigni arte ingenioque superante per- 
B scriptam a multis cum voluptate esse lectitatam. 
Immo summis etiam per proxima abhinc tempora 
viris adeo placuit sancti doctoris institutum, ut imi- 
tari non indignum ducerent, id quod Petrarcha, Hue- 
tius, et nuperrime» qui nomen etiam traduzit, Rus- 
savius, quisque pro ingenio suo, modo pressius, modo 
ex longinquo Augustinum secnti» effecerunt, Singu- 
las ergo ordine indicato enumerabimus. 

ItalicsB. — 1564. In Venetia, presso Bolognino Zal- 
tieri, in-i^, « Le divote Confessioni del Divino Padre 
S. Agostino tradote (stc) per l'eccellente medico 
M. Vi^cenzo Buondi. » Cf. Cat. Bibl, Crevennx no- 
viss. 

1595. Aoma, nella tipografia Medicea^ appresso 



stndio Sommalii. Binis columnis paginaB impressae r ^*^^^^ Luna, tn-4o. « Confessione di S. Agostino 



sont. 

1743. Antuerpix in-fol, S. Aagustini Acta priora 

sive prima vitse pars S. Doctoris ab infantia usqae ad 
33 et. annos excerpta ex IX prioribas libris Confes- 
sionam. Exst. in Actis SS. Aagustini tomo VI, p. 
387 sqq. 

1757. FlorentiXy ex typographio Petri Cajetani Ft- 
vtant, ad insigne Jani. S. Aur. Augustini, Hipp. ep. 
confessionum Jibri tredecim vario Commentariorum 
genere Hlustmti, ab emulorum obtrectatorum vel 
datis, vel dandis seu conviciis, seu censuris, seu 
etiam cavillationibus vindicati et ezpediti, opera et 
stndiol^. Archangeli a Prsesentatione, sacerd. pro- 
fessi CarmelitflB Ezcalceati Theol. et S. S. lectoris. 



tradotti di Latino in Italiano per il S. Giulio Mazzini 
nobileBresciano. Ed conalcune annotazioni dal me- 
desimo illustrati cosi nelle margini, come nel fine 
de* capitoli, etc. » Cat. Bibl. Casanat. et Crevemas 
noviss, 

1620. MHano, per Gio Batt. Bidelli m4«. « |I tre- 
dici libri, etc., » ejasdem versionis. Cf. Bibl. degli 
Aut. volg. seepias a nobis laudata. 

1760. In Venezia, appresso Marzellino Piotto, th-4o. 
« Delle Confessioni di Sant' Aar. Agostino Vesc. di 
Boaa, libri tredeci da copiosi Commentarj illustrati e 
dalle censure degli aversari difesi : e volgarizzati del 
P. 6tan^tu56ppe da S. Anna^ Carmelitano scalzo della 
provincia di Venezia. » Immensa notarum ex omni 



1776. Portstts, ^^ts Philippi-Dionysii Pierres^ via ^ Commentatoram populo coUuvies. Imprimis Colo- 



San-^aeobiBay tn-16. Divi Anrelii Augustini, Hippo- 
nensis episcdpi, Confessionum libri tredecim. Ad cal- 
cem additie sunt variee lectiones. Editio nitidissima, 
accuratissima atqne emeodalissima, in qua nihii 
omissum, quod ad partes tjpographicas et emenda- 
tionem pertinet. Qaippe non solum ad impressa me- 
lioris notie ezacta fuit, sed collata est etiam com co- 
dieibiisi manuscriptis bibliothecarum, Regice ac. San- 
GenoTefanse, quoram omnium variantes copiosissimae 
diligentia insuperabili viri cujusdam docti L. St, 
hmdet^ cujus eximias in hoc genere virtates in 
prefaniine debita laude prosequitar typographas, 
ezcerptffi ad calcem exstant. Interspersse etiam sunt 
Dotnlae qmedam : addita Ubrorum et capitum summ&- 

patrol. xLyn. 



niensem interpretem Henr. Wagnereck studiose 
ezcerpsit. 

Philippus Alegambius ez S. I. in Bibl. SS. Soc 
Jesu novissime Romse 1676, a Nathanaele Solvello^ 
edita p. 830, in recensn libroram tacitis auctorum 
nominibus a commiiitonibus S. I. editis notat etiam 
Confessiones Augustini Italice redditaSf auctore*«/aco6o 
Fuligato, idque transcripserunt Hendreichius in 
Pandectas Brandeb, et Colonienses in M. Bibliothe- 
cam Ecclesiasticam ; sed neuter illam vidit, neque 
ego quidem ejusmodi versionem, quae intra annos 
1624-1653 prodire debaisset, uspiam memoratam 
inveni. 

JETtspantcam versionem ConfessUmum Meditationum^ 



139 



SUPPLEMENTUM AD 



Soliloqinortm ei ManualisD. Augustini cumiX Petrus 
Ribadeneira Toletanus ez S. I. Matrili 1596, 11 tomis, 
quae repetita est in Operibns qjusdem Matriti 1604 
in-fol. editis, part. iii, p. 633 spp. Hendreich inPand. 
Brandeb. Uispanicam commemorat Bruxellis 1674, 
in-24. Sed iilius auctoritatem parvi pendendam esse 
crebro osu edoctus sum. 

Lusilanice convertit SebasL Toscano sive Tuscanus 
eremita Augustinianus Portuensis, cujus yersionis 
duas editiones Jntuerpiw 1555, et Coloniae 1556, pro- 
didit iVtc. Anton. in Bibl. Hisp. t. II, p. 186. Hen- 
dreich 1. 1, perperam tamquam Hispanicam citat. 

GaUicae. — Primam laudant Colonienses Parisien- 
sem tGOO, in-S^, cum Annotat. Hemequinii.Hanc sub- 
secuta cst versio Renati Ceriserii {Rene de Ceriziers) ex 
S. I. quam Lugduni 1649, in- 12, et 1658, tn-24, pro- 
diisse iidem referunt. Nos recentiorem deinde ostende- 
mus. Successerunt Arnaldus jindilliacensis eodem a. 
1649, et novissimus Duboisius, qui absque codicum 
mss. snbsidio sola ingenii sagacitate et eruditione 
accurataque sententiarum Augustini cognitione fre- 
tns, plurima feliciter correzisse dicitur. Utrinsqae 
opera frequentissime typis est descripta, ex quibns 
ea, quse nobis disquirentibus se obtulerunt, jam enu- 
merabimus. 

1649. Paris chez veuve Jean Camusat, tn-12. « Les 
Gonfessions de S. Augustin, traduites en frangois 
par ,Robert Amauld d^AndUly, » Esedem repetitae 
apudeosdem bibliopolas a. 1651. 

1659. Pari5, chezPierre le Petit, t«-8«. « Les Con- 
fessions de S. Augustin, traduites en frangois par 
Robert Arnaud d^AndiUy^ septi^me ^dition avec le 
latin & c6t6, reveu et corrig6 sur douze anciens mss., 
et des notes k la iin, ou i*on rend raison des prin- 
cipales corrections par Antoine Arnauld, docteur 
de Sorbonne. » Eamdem ab eodem typographo a. 
1656, in-12. excusam laudat Cat. Bibl. Casanat. Hen- 
dreichitis quoque repetitiones annorum 1653, 1660 
et 1665, notat, 

1675. A Paris, chez Pierre le Petit, tn-8«. c Les 
Confessions de S. Angustin traduites en frangais 
par Amaud d^AndUly, nouv. 6d. v Hendreichius in 
Pand, Brandeb. commemorat versionem factam par 
les Messieurs de Port-Boyaly et impressam hoc anno 
Bruxeilis in-12. Editiones item a. 1671 Parisiis 
in-I2, nec non Bruxellis 1691 in-8% factas se vidisse 
testantur Colonienses, p. 734, n. 68. 

1688. PariSy chez Jean Bapt, Coignard tn-4». 
• Les Confessions de S. Angustin, traduction nou- 
velie sur T^dition latine des PP. B^n^dictins, avec 
des notes etdes nouveauz sommaires des chapitres 
par Philippe Goibaud du Bois, > Prima lucem vidit 
a. 1686. Eadem vero apud eosdem bibliopolas re- 
petita a. 1700 et 1716. 

1690. Bruxelles, chei Frangois Foppems, tn-8». 
« La Conversion de S. Augustin d^crite par lui- 
m^me » (libre viii et iz Confessionum) . 

1703. PariSf chez Charl, Robustel, tn-12. « Les 

nfessions de S. Augustin abr^g^es, ou Ton n'a mis 



B 



C 



OPERA S. AUGUSTINI. 140 

k que ce qui est le plus touchant et le plus k la \»ortte 
de tout le monde, traduction nouvelle par Stmon 
Michel Treuv6, « 

1709. Paris, chez Nic, le GraSy tn-12. t Les Con- 
fessions de S. Augustin» traduites en .fran^s par le 
P, Reni de Ceriziers, » 

1719. Paris, chez PhU. Nic, Lottin^ tn-12. « Les 
Confessions de S. Augustin abr^g^es, etp. » Vid. ad 
a. 1703. Sed nomen interpretis abest. Journal des 
S^av,,mat 1719, Bibl, Colon. 

1722. Paris chez Jean Bapt, Coignard, in 12. 
Repetitio superioris quart» editionb versionis Du- 
boisianee. 

1740. Paris, tn-8*. lidem libri per Am. d^AndiUy, 

1743. Pans, chez P. G. le Mercitr, tn-8». « Les 
Confessions de S. Augustin traduites en fran^is 
sur r^dition lutine des PP. B6n6dictins de la Con- 
gr^gation de Saint-Maur, avec des notes et des 
nouveaoz sommaires des chapitres par M. Du Bois^ 
de VAcad. Fran^, Nouv. 6d. » 

Anglica. — 1650. London, tn-i2. « Saint Augusti- 
nes confessious translated and with some marginal 
notes illustrated : by WiUiavfi Wats : ou Confessions 
de S. Augustin, traduites en anglois, avec des notes 
parGuil. Wats. » Cat. Bibt, Reg, — Eamdem yersio- 
nem jam a. 1631 Londini octonis editam prodidiL 
Cat, Bibl. Bold. 

Germanica, — 1673. Colln, b. WiUh. Friessen, tn-12. 
« Des heyligen und Hocherleuchten Vatters Aa- 
Q gustini BischofTs zn Hippon ond fortreftlichen Kir- 
chenlehrers Dreyzehn Bucher der Bekandtnussen. » 
Titulum justo verbosiorem, quantum licuit, contra- 
zimus. 

Codices, qui in novissima eaque elegantissima Parir 
siensi horum libromm descriptione sunt adMbiti 

CodicesRegii: I, num. 1807, Colbertinus, Libros XIII 
integros complectitur, sed ultimus cseteros prtece- 
dit. Tribuitur saec. ziii. — II, num. 1911. Libri ziu 
integri. Tribuitur saec. iz. — III, num. 1912. Libri 
XIII integri. Tribuitur saec. iz. — IV, num. 1913, Coh 
bertinus, complectens libros XIII, sed deficientibas 
foliis a libro vii, cap. 6, n. 4, ad librum yiii, cap. 
5^ n. 3. Tribuitur s8Bc. iz. — V, nnm. 1913 A, 
^ Colbertinus. Libri XIII integri. Tribuitnr saec. iz. — 
VI, num. 1914, Colbertinus. Libri XIII integri. Tri- 
buitur ssec. zi. Hunc integrom legisse se testatnr 
Rondetius. — VII, num. 1915. Colberlinus. Libri ^ 
XIII ; sed deficiunt folia priora usque ad Libri I, cap. ^ 
16, n. 3. Tribuitur ssec. zii. — VIII, num. 1916, )> 
Colbertinus, Libri XIII integri. Tribuitur ssec. ziii. — l 
IX, num. 1917. Libri XIII, sed deticientibus foliis <i 
aliquot libri iz,a cap. 4, n. 2, ad cap. 6, n. I. Tri- )i 
buiturssec. ziii. — X, num. 1918, Tdlerianus. Ubri ^ 
XIII integri. Tribuitur seec. ziii. — XI, nnm. 1910» ^ 
Colbertinus. Sub titulo Confcssionum alind opos est, \ 
majorem habens afhriitatem cum libro MeditatiO' \\ 
num ', sed ab utroque pariter diversum. — Sed cuffl t^ 
inserta quaedam Confessionum fragmenta in eo re- ^ 



141 



NOTITIA LITTEAARU IN S. AUGUSTINUM. 



142 



perirentar, ez iisdem singalaria qQeedam haurire 
licuit. Tribuitar s»c. ziv. — XIII, nam. 1948. Libri 
tredecim in fifie mutili, in cap. 36 iibri oltimi. Tri- 
buitur ssec. xiv. — XHI, num. 2375. Libri XIII in- 
tegri. Tribuitur 8«c. xiv. — XIV. num. 2694. Libri 
XIII, sed ab initio et in fioe trancati. Tribuitur se3. 
zm. XV. num. 5296, Colbertinus. Fragmeotum libri i 
ab iniiio usqne ad cap. 11, n. 1. Videtar tribuendam 
saec. IX. 

Codex Genofevanus : -— XVI, num. 34. Libri tre- 
dedm, sed lacunis quibasdam libro x, xi, xii, xv, et 
ollimo, affecti. Tribuendus sffic. xiv. Etiam hunc 
totam legisseaffirmat Rondet. 

5. Augustini Confessionum Fioscali resectis rerum 
difficilium spinis et ia sex areolas distributi. Lug- 
danii6i8, in-24, et Colonise 1620, in-12. Coloniens. 
et Hemdreich. 

XV. — (38) De Natura boni Itber. 
GulUee yersus juxta Benedictinorum editionem 
insertns est iu libro, cui titulas : La Distinction et la 
naiure du bien et du mal^ etc. Paris, 1704, in-12. 
Yide C(^onienseSy qni de eodem libro lectores ad se- 
qoentem bibliothecce suffi, qui uomquam prodiit, 
tuDiim temittuot. 

IF7. — (41) QusBStionum Evangelicarum XCVIII, 

libri duo. 
Insunt in opere Quxstionum D. Augustini edito 
Lugduni a. 1497, de quo supra. A Coloniensibus af- 
fertur hoc loco Augustinus in Novum Testamentumy 
Paris 1619, nec non Gallica ejusdem versio in Expli" 
eation de St. Augustin et des autres Peres Latins sur 
le Nouveau Testament. Paris 1675, in-8onec noo alia, 
modo recte mentem eorum ceperim, versio gallica 
edita Lugduni apud Plaignard 1694, in-8. IV volL 
XVn. — (43) De Cateehizandis rudibus. 
1678. PariSy cket Andri Pralardy in-12. « Les li- 
vres de S. Augustia, de la maoiSre d*enseigner les 
princtpes de la religion chr^tienne k ceux qui a'en 
9ont pas encore instruits ; de la vertu de cootinence 
et de terop^rauce ; de la patieuce et coutre le meu- 
songe : traduits eu fraa^ais. » 

XyiU. — (44) De Trinitate libri quindecim. 
1489. Mediolani, per Leon Packef^ in-fol. S. Au- 
gnstini libri XV de SS. Triuitate. lafioe : Mediolani 
mpretms per magistrum Leonardum Pachel. Anno a 
aoftcitale domini nostri Jesu Christi milesimo quadrin- 
geniesimo oetuagesimo nono septimo Kalendas junii. 

Excasi suot hi libri uoa cum Hilario de Trinitate 
UDoqne plemmque volumioe ioclusi occurruot. Cf. 
T. 1, p. 269. Aversa oempe ultimi ejus volumiois 
good Hilarium complectitur, pagina registrum char- 
farom otriusque operis preebet. Impressa vero sunt 
diaractere Gothico miousculo duabus columnis in 
diarta nitida ac firma. Initiales litterce parvse. Pagi- 
nurum foliornmve notie desunt. Describit Braunius 
LI. T. 11, p. 187. 

14S9. BasU.^ per Jo. Amerbach., in-fol. Augustinus 
de Trinitate. In fine libri XV : Aurelii Augustini de 
TrmiiaU liber expHeihu est. Anno domini MCCCC 



^ LXXKIX. Sequitur proxime tabula in libros prsece 
dentes, in cujus calce decem disticha, quorum ini- 
tium: 

iEquora si penetrat Cyclops, e!c. 

Postremum ita sonat : 

NuniiDe sancte tuo, pater o. tueare Joannem 
De Amerbach ; presens qui tibi pressit opus. 

Gharactere Gothico binis columnis impressum est, 
ut pleraque Amerbachii. Plerumque una cum libris 
de Givitate Dei per eumdem h. a. impressis compa- 
ctum cernitur. 

1490. BastL, per Jo. Amerbach.^ in-fol. Augustinus 
de Trinitate. Goncordant omnia cnm prsecedente ac- 
curatissime. Gharacter luculentior et sequalior. Com- 
memorant eamdem Denis Garell. BibL p. 13o, et 
B Gemeiner Regensb. Stadtbibl. p. 197, Gesner Lubeck. 
Stadtbibl.y p. 51. Uberius descripsit AfascA Beytrr. 
z. Gesch. merhw. Bb. St. II, p. 73 sq. 

1494. S. loco^ in-fol. Augustinus de Trinitate. 
Editionem Amerbachianam refert, sed versus in fine 
tabulse desunt. Nisi me fallit judicium Friburgi, hi 
libri excusi sunt per eosdem tjpographos, qui hoc 
anno quoque opus de Civitate Dei dederunt. 

Sine anno, loco, in-fol. « Augustinus de Trini- 
tate. » Incipit statim a Sententia B. Augustini de libro 
Betractationum. In fine : Aur. Augustini episcopi liber 
de Trinitate finit felidter. Volumen charactere gothi- 
co magno admodum eleganti ac nitido, lineis late, 
flequaliter tamen distantibus impressum est. Gharta 
p candida ac densa, folia maximi modoli sunt, colum- 
nae binee, margines lati. Absaot omoes sigoature 
ac numeri. 

Sine annOy loco et typographo, in-fol. max. B. Au- 
gustini de Trinitate liber (libri XV). lo fioe : Aurelii 
Augustini episcopi liber de Trinitaie finit feliciter. 
Vetustissimi hujus juxta quam rarissimi libri descri- 
ptionibus^ quas primus omnium Denisius io Bibl. 
Garell. p. 37, et post eum Seemillerus in Incunabb. 
typ. Ingolst. Fasc. I, p. 34, harum deliciarum ama- 
toribus obtuleruot, adeo satisfactum cogooscendi eo- 
rum studio vidimus, ut quid a oobis addi ultra pos- 
set, quaatumvis, curiosa comparatiooe vix ioveoire- 
mus. Coostat autem volumen hoc foliis 105 maximi 
moduH, impressum pagiois sectis, lioeis 47 quas 
D margioes amplissimi et lata ioterstitia coodecoraot, 
Ghartffi densue silot, sed paulo crudiores, oec candi- 
dm satis. Character Gothicus graodis et aliquaoto 
pioguior. Desuot oumeri, signaturfie, custodes, item 
litterae ioitiales librorum et capitum, quas quidem 
oostrum exemplar mioio habet appictas. Gapita ta- 
meo uoius aut duarum lioearum spatiis ioter se di- 
staot, eorumque argumenta ante libri cujusque ioi- 
tium summatim indicantur. Incipit totum a Sentencia 
beati augustini de lib}'o retractionum (sic), quam Epi- 
stola augustini aurelii yponesis episcopi ad aurelium 
episcopum cartaginensis ecclesie^ mox capitulis prse- 
missis, ipsius libri primi initium sequitur. Exemplo^ 
quod celeb. Denisius describit, cocevi cujusdam ma- 
ons apposuerat aooam 1471 : illud vero, qood See" 



143 



SUPPLKMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



iU 



xnilleras manibas versavit anno 1478. Doclos Geor- 
gius Fingel. prof. theol. Ingolst. oclo florenis com- 
panvf^rat. CaMfiiifii piiire- lec uun-s ab ediliune He- 
nedicUn.i ci Ania -rpi.Mi^i di>ci(*piiiles haiic ediiio- 
nem exhibere Deiiisius siguilicavit et exemplis qui- 
busdam addilis cumprubavit, nec non prooemiorum 
ratioue et distributiooe capitum dilferre nlramque 
observavit, quod, quouiam omnes bactenus biblio- 
graphos fugerit, non negligendum est. Cf Braun. 
. Not. II.Li<. p. 82. 

Sine anno, Venetiis, per Paganinum de PaganiniSy 
tn4®. S. Augustini de Trinitate libri XV, adjectis 
ejusdem argumentilibriHilarii. Cf. T. I, p. 280. 

SiEC. XVI. — 1515. BasiLj perJo. Ad de Langen- 
dorff\ in-fol, « D. Ang. Hipp. ep. de summa Trini- 
tate que deus (sic) : Ad Aurelium^ Carthaginiensem 
episcopum : Libri quindecim : opus prorsus divinum : 
et cui laus omnis inferior^ ubi perversa haerecticorum 
dogmata disputationibus doctissimis confutans, pro- 
funda mysteria inattingibilis divinitatis mira ingenii 
claritate aperuit. Cui Theologice veritates iliuminati 
doctoris Francisci Maronis aptissime connectuntur. » 
Juxta insigne tjpographi: Anno M.D.XV. I nfra Di- 
rectorium. Vide ed. libroram de CivitatrDei per eum- 
dem typograpbum, ubi quse dicta sant, de bac 
etiam dicta putes. In snbscriplione notatus annus 
M.D.XIIII. Calendx iunix. In aversa tituli pagina 
brevis Jo. Amerbacbii ad lectorem praefatio exstat, 
sed qufie solas librorum Augnstinilaudes tractat. 

1520. Lugdun., sere et impen, Jo. Koburger ; arte 
tamen ac cura Jac. Saccon., in-fot. S. Aagustiui de 
Trinitate libri XV, quibus theologicse veritates illa- 
minati doctoris Francisci Maronis connectuntur. Una 
cum libris Augustini de Civitate Dei plerumque cir- 
cumferri solent. Cat. Bibl. Casanat. T. I, pag. 342. 

Vernones. 

Greece convertisse dicitur boc libros Maximus 
Planudes, cujus capi^a nonnulla^ quee probant Sp. 
S. etiam ex Filio procedere, exstant inter OpuscUla 
Aurea theologica quorumdam (sequiornm) Grxcorum 
de Process. Sp. S. collecta a P. Arcudio^ edita Ro- 
mas typis S. C. de propag. fide, m4% a pag. 187. 
Eadem jam a. 1630 ibidem edita esse, quin etiam 
multo prius i 578 Basileee m-8o Gr. lat. per Leun- 
clavium fuisse publicata ex Whartoni ad Caveum Sup- 
plementis, monent Colonienses. Sed Leunclavii opus 
dubito an buc trabi possit, quod alinnde memoria 
teneo ibidem capita aliquot de Trinitate ex libro de 
verx vitae cognitione exstare, qnae ab Arcudio pariter 
in opus laudatum p. 672 reiata snnt. 

De Gallica versione, cnjus Crucius Cenomanensis 
meminit, recte statuunt Colonienses, libros de Tri- 
nitate cnm libris de Civitate Dei, ad quos versio ista 
spectat, ab eo esse confusos. 

XIX. — (45) De Consensu quatuor Evangelistarum 

libri quatuor. 

Sine annOf loco et typogr., in-foL De Consensu 

quatuor Evangeiistarum. Voiumen cbaractere Gotbi- 

" co admodum luculento et eeqaali, in cbarta candida 



B 



A et densa, binis columnis amplo spatio secretis im- 
prcssumf qnod in diipio servat bibliotheca Regia 
A(il('Mi!U' 't) ri», iiiiililiiiiH liitiam patriam agrio- 
scii ImCiiiii .lii ipAius Augu^tiuL buper hoc opere in 
lihris HiMractaiiouum testimonio, qiiod staiim iibri 
primi iiiiiium suhse<{uitur. Secundo autem, terlio et 
quarto iibro prffimittuntur capitula^ id est summaria 
cujusvis capitis. In line : Explicit felidter liber gtior- 
tus Aurelii Augustini yponiensis episcopi De eosensu 
sanctorum quatuor Evangelistarum. Deo gratias, Pla- 
gulas quaternas numerat a-1. Aliee notse desunt. 
Litterisinitialibusspatium plane vacaum estreli^tum. 
1473. Lavingae absque typogr. indicio^ in-fol. Liber 
beati yponensis episcopi Augustini de Consensu Evan- 
gelistarum in quatuor libros incipit feliciter. Sic in 
ipsa libri fronte legitur. In fine : Liber. Beati. Augu^ 
stini. Yponensis episcopi de Consensu Evangelisiarunu 
explicit feliciter. In civitate. Laugingen Impressus, 
Anno apartu Virginis salutifero. Millesimo. guadrin- 
gentesimo septuagesimo tercio. Pridie. Idus. Aprilis. 
Constat beec editio foliis 105 litteris rotundis ac ni- 
tidis impressum, absque custodibus, numens, signa- 
turis, litteris initialibus ac titulis. Descripsit d. 
Braun in Not. H. Lit. (1788), p. 154. Rarissimam 
esse complures testati sunt bibliograpbi, quos etiam 
Rraunius laudat. 

1538. PariSy m-12. D. Aur. Augnstinus de Con- 
sensu Evangelistarum. Mus. Britt. 

1539. ColoniWf ex off. Heron. Alopeciif m-8®. D. 
Q Aur. Ang. de Consensu Evangelistarum libri quatuor, 

Catal. Bunav. 

Versio. 

Gallicam bujusopcris versionem Lugd. 1526, in-JB*. 
memorat Jac. le Long in Bibl. Sacr. p. 649. Colon. 
XX. — (52) De S. VirginUate. 

1562. RomsB , ap PauL Manutium.,,. S. Augu- 
stini liber de S. Virginitate. Exst. inter Opuscnla 
SS. DD. Ambrosii, Hieronymi et Augustini de Vir- 
ginitate. 

Versiones. 

1638. Paris, chez Jean Camusat, tn-8<>. « De la 
sainte virginit^, discours traduit de S. Aagustin, 
avec des remarques pour la cl&rt^ de la doctrine par 
Claude Seguenot » (cujus sub nomine latuisse ferunt 
B Joannen^ du Vergier de Hauranne abbatem Son- 
Cyranum). Pertinet ad bunc librum : Censura S. Pa- 
cultatis theologicsB Parisiensis^ lata in tibrumy qui tn- 
scribitu^: De la sainte virginitiy etc. PariSy apud 
Adrian. Tapuinort^ 1638, in-4o Cf. Bibl. Jansen. p. 
198, a. 1722. j 

Huc etiam referas : , 

1680. Paris, chez Helie Josset ; in-iV. « Traitez \ 
de morale de S. Augustim, pour tous les ^tats, qui ^ 
composent le corps de TEglise, sgavoir, {^ de la Ste ; 
virginit6, pour les vierges ; 2» du bien de la viduit^, ^ 
3o de la mani^re dont on doit prier Dien pour les ^ 
veuves ; 4« du bien de mariage ,* 5« du mariage et de \^ 
la concnpisence : tradnits en fran^is par M. Jean \ 
Hamon. » i 



145 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGDSTINUM. 



146 



XXr. — (55j De IJnitaU EcclesijB. 

1602. Moguniix,,. S. Aagustini liber seu Epi- 
stola de Unitate Ecclesise conlra Peiiliani Donat. 
Epistolam, argunientis, notis atque analysi illustra- 
ta, studio Jnsti Calvini, Exstat in ejusdem Praescri- 
ptumftm adversus Haerett. Tractt, a pag. 249. In Cat, 
Bibl. Bold. idem Hber prsefixo a. 1605 laudatur, ut 
semel jam a nobis monitum. 

1657. Helmstadii ex typogr. [Calixt. tn-8®. SS. Cy- 
priani et Augustini de unitate Ecclesise tractatus. 
Accedit Georgii Calixtif S. theol. doct. et in Acad. 
Julia prof. primarii, in eorumdem librornm lectio- 
nem Introductionis fragmentum, edente Frid. Ulrico 
CaHxto, Georgii fUio. » 

i^QO.UUrajecti apud viduam Guil. Clerckf tn-4o. 
Anrelii Augnstini, episcopi Hipponensis, liber de Uni- 
tate Ecclesiee contra Donatistas. Exst. cum Com- 
mentariis uberrimis et utilissimis in Melchioris Ley- 
deckeri Historia illustrata Ecclesix Africanse^ cnjus 
totom pene tomum secundum constituit inscriptnm : 
romta seamdus ad Librum Augustini de Unitate Ec- 
isB eontra Donatistas, de Principiis Ecclesise Afri» 
r, iUiusque fide iri Articulis de Capite Christo et 
t/cdesiay de Unitate et Schismate, plurimisque Reli- 
pmds ChristiansB capitibus agit. 

Versio. 

GtdUee yertit notulasque ad difficilioram locorum 
intelligentiam aspersit Jac. TigeoUy Andegavensis, 
t&eol. doctor et canonicus Ecclesise cathedralis Me- 
tensis» qnie iliius versio prodiit Rhemis 1567, in-8®. 
sub tit. : Epistre ou lc Livre de S. Augustin de VUniti 
4e VEglise^ Contre Petilienj evesque Donatiste, avec 
eertaines observtttions pour entendre les lieux plus 
iiffeUes : tmprtm^ d Retm^ par Jean de Foigny. Cf . 
fktoerdier ^d. de Juoigny . t. IY« 314. 

JXII. — (67) Jk Spiritu et Littera Uber. 

S*c. XV. — Sine anno, loeo et typogr., tn-4*». S. Au- 
gostini liber de Spiritu et Littera. Adjectns est TVo- 
ctatus anonjmi de periculiSy qux contingunt circa Sa- 
eramentum EucharistiaB^ cui annexa est resolutio 
^iastionis : uirum suffragia facta pro multis sequali- 
Ur prosint singulis? ExYiiheic\. Seemiller fasc. I, p. 
19f. Totnm Tolnmen foliis 38 conficitur, exscriptam 
diaractere Gothico, quem alius comparatione ibidem 
propiiis declaravit. Linese 28 paginam faciunt. Na- 
meri, slgnatnrsp, custodes, initiales litterse et titnli 
desant, nisi quod ab initio legitur : Incipit prologus 
betsti Augustini episcopi in libro (sic) de Spiritu et 
Uttera : et fine libri, qui in primam paginam folii 
35 incidit : Explidt liber Beati Augustini episcopi de 
spiritu et Uttera. 

Sjec. XVI.— 1524. Norimbergx... D.Anr. Angustini 
de Spirita et Littera liber nnus. Laudant Colonienses. 

1527. CoUmix, (xpud Heronem Alopecium; in-S. 
D. Anr. Angnstini de Spiritn et Littera liber nnns. 
Eamdem editionem sub anno 1528 profert Ossinger 
ia Bibl. Augustin. 

1538. Parisiis. apud Joan. Riogny; tn-16. Idem 
iiber. Ossmger. 



A — ParisiiSj apud Anton. Augarellum, sub intersi- 
gnio D. Jacobi, via ad S. Jacobum.... S. Aur. An- 
guslini de Spiritu et Littera liber nnus nna cum 
epistola ad Sixtum presbyterum adversus Pelagia- 
norum argumenta. 

1542. Parisiis.., tn-8». Idem liber. Vidisse se te- 
statur auctor Coloniensis. 

1545. Wittembergx^ impressit Josephus Klug, tn-8«. 
Augastini, Bipponensis {sic) episcopi, liber de Spi- 
ritu et Liltera. Cum prcpfatione et preemonitione 
lectoris. Nescio an fallitar Hendreichiusm Pand. Bran' 
deb. p 341, editionem Vitebergensem a. 1548Iaudans. 

1368. AntuerpiXy in-16. S. Anr. Aug. de Spiritu et 
Littera ad Marcellinum liber unus. Ejusdem de na- 
tara et gratia. Item de fide et operibas, Colonienses 
ex Lipenio et Becmanni Cat. Bibl. Francof. p. 35, 
qaibus adde Hendreichium l.l. 

Sjec. XVIII. — 1767. Lipsiae, apud Jo. Prid. 
Trt<zZc6^;in-8*, Aur. Aagastini. Hip. ep, de Spi- 
ritu et Littera ad Marcellinnm liber nnns e recen- 
sione Benedictorum e Congreg. S. Mauri, varietate 
iectionam animadversionibnsque brevibns illastra- 
tus ab Jo. Christ. Beniam. Teegio. S. S. Theol. Cult. 
— In prsefatione paaca de occasione libelli hujus 
itemqne de editionibus ac recensionibus ejus monen- 
tar, ubi etiam ad aliorum librorum singulatim edi- 
torum mentionem decurrit. Inscripsit Erdm. Rndol- 
pho Fischero, theologo Coburgensi. 

1770. lApsiae^ apud Joh. Frid. Langenhemium\ 
G in-8°. Anr. Aug... de Sp. et Litteriis ad M. liber 
unus... Iterum edidit rel. Jo. Christ. Beniam. Tee. 
gius. Scholse Sangerh. Col. III. Correctiorem sese 
profitetar altera editio, aucta insuper indice rerum 
memorabiliom. 

Versiones. 

Italica. — 1543. Venezia, per Comin da Trino; 
inS^. • Opera utilissima del B. Agostino V. I. de Spi- 
rituet Littera chiamata, al B. Marcellino, novamente 
di latino in volgare tradotta. » 

Gallicse. — 1547. Lyon^ par JeanPitier, tn-16. t Le 
livre de TEsprit et de la Lettre de S. Augustin, 
traduit par Jacques Le Conte. « Cf. Duverdier ed. 
nova, T. IV, p. 274. 

1551. PariSy de Vlmprimerie de Mich. Vosca; 

^ tn-4®. « Opuscule de S. Augustin, ^^que de Hyppone 

en Afrique, de TEsprit et de la Lettre, traduit par 

Valentin du Caunoy. » Maitt. part. ii. t. III^ p. 598. 

Duverdier ed. nova, T. IV, p. 439. 

1700. Parts, chez Jean.Bapt. Coignard; tn-12. 
« Lc Livre de S. Augustin de TEsprit et de la Let- 
tre, tradait en fran^is sur T^dition des PP. B6n6- 
dictins, par Philippe Goibaud du Bois. » 

XXin. — (68) De Fide et Operibus, liber unus. 

1473. Coloniae. . . . tn-4o. B. Aagustini liber de 
Fide et Operibus. Cat. Bibt. Boldei. 

1523. Argentorati, ex officina litteraria ingeniosi viri 
Jo. Grieninger, in-i^. Divi Augustini libellns aureus 
de Fide et Operibns. Exstat cum Ysidoro de sectis et 
nominibus haeretieorum, item Hieronymi {t6ro de 



147 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



14S 



Ferp. Virg. Marix et Epistola ejus contra Vigilantium 
jonctim editi ab Hier. Gebwiler, cathedralis edis 
Arg. Litterarii Ludimagistro. Fol. y-xxvi. 

— Augmix Vindelic, tn-8®. D. Aar. Aug. liber de 
Fide et Operibus M. BibL EccL CoL p. 737. 

i528. CoUmias. Excudobai Eucharius Cervic^qmius ; 
in-S^. D. Aar. Augustini de Fide et Operibus liber 
unus. » Occurrit subinde compactus cum iibro ejus- 
dem de Natura et Gratia ex eadem ofticina. 

1534. Paris, apud Joannem Roigny^ tn-16. D. Aug. 
liber de Fide et Operibos. MaitL T. II, p. ii, p. 799, 
ed. 2. 

1539. LipsiaBj in-S^. B. Aug. liber de Fide et 
Operibus cum preefatione Georgii Wicelii. Gf. Bec- 
manniCat. BibL Francof. p. 35. Undejam laudarunt 
Hendreichius et Colonienses. 

1552. ColoniWf apud Petrum Horst; tn-8<*. Jdem 
liber cum £nc^trtdto ejosdem vide suo loco. 

1568. AntuerpisBf tn-8®. Idem liber laodantibus 
Co/onienst6ii5 L 1. 

1652. Francof. ad M. et Rintelii, in-8^ S. Aor. 
Augustini... liber de Fide et Operibus. Edente Joan, 
Hennichio. Cnm dissertatione ejusdem argumenti 
eodem auctore. Hendreich. in Pand. Brandeb.y p. 342. 

Versiones. 

1545. Venezia^ per Comin da Trino, in-8®. « II li- 
bro del B. Agostino V. I. della Fede e d*eU' opere, di 
latino in yolgore novamente tradotto. » 

XXIV. — (72) Oc Natura et Gratia. 

1524. Norimbergx^ m-8®. D. Aur. Angustini de 
Natura et Gratia liber unus. Notatur a Cotonien5i6t<s. 

1528. Eucharius Cervicomius excudebat. In line : 
Apud S. Coloniam impensa M. Godefridi Hyttorpii^ 
civis Agrippinensis celeberrimi, in-8^. D. Aur. Aog. 
de Natura et Gratia liber unus. Prsefatus est paucis 
verbis Jo. Petreius: 

1568. AntuerpisBy ap. Gymnicum, in-8®. « D. Aur. 
Aug. liber de Natora et Gratia. » M. BibL EccL CoL 
p. 737, quffi si vera prodidit, accenseri debet hffic 
editio rarissimis, paucis nimirum libris iis, quos An- 
tuerpie Joannis Gymnici celebris quondam typogra- 
phi Coloniensis impensis impressi sunt. Sic enim 
statuere raalim, quam cum Maettario Gymnicum 
ipsum Antuerpia Coloniam migrantem facere, cum 
ex Annalibus etiam constet, eum jam anno 1535 
Coloniffi prelnm exercnisse, adeoque non post annum 
1540, demom, cojus anni editionem Antuerpiensem 
Maettarius commemorat, domicilium ibi ligere potuit. 

Versio. 

1545. Venezia per Comin da TVino, in-8<^. « li libro 
del B. Agostino vescovo Ippon., di Natura et Grazia, 
contra Pelag ; di latino in volg. novamente tradotto.» 
XXV. - (74) De CivUate Bei Libri XXU. 

Sjbc. XY — 1467. E. Monasterio Sublacensi f. max. 
S. Aur. Augostini de Civitate Dei XXII. In cal- 
ce : AcRELii Augustini, i>oc<om egregii <Uque episcopi 

(a) Lairius Graiias Omnipotenti Deo a Laudemba' 
chio interpretatos. Sed buic omnino obstare viden- 
tur Ttt^ Dso gratiaSf ut recte etiam Audiffredus 




A Ypponensis de Civitate Dei Uber vieesimussecundus ex- 
plieit conira paganos. Sub anno a nativitate Domini 
M.CCCCLXVll. Pontificatu Pauli papas secundi anno 
ejus tertio. Teriio regnanie Romanorwn imperatore 
Friderico. Indictione XV, die vero duodecima mensis 
Junii. Deo gratias. GOD AL. — Impresserunt Conra- 
dus Sw. et Arnoldus Pannartz juvante haud dubie 
viro aliquo solerti, cojns nomen in litteris GOD AL. 
insidere tam facile sibi omnes persuadent, quam 
operam in explicandis eorum mjsteriis perdont (a). 
Paginse in doas columnas linearum 44 impressiB sont, 
quas ampli margines ambiunt. Prscedunt xii rubri* 
carum folia. Cf. Judiffr. p. 6. Recensent etiam />e- 
bure Bibliogr. instr. T. I, p. 243. Exstabat in BibL 
Ducis de la Valikre. 

1468. Bomae in domo Petri de Max.\ in-foL max. 
S. Augustini de Civ. Dei libri XXII. In calce : Hoe 
Conradus optis, etc. In domo Petri de Maximo. 
M.CCCC.LXVlll. a Hujus editionis character, mea 
qoidem sententia, nitidior est, quam in LActantio ejus- 
dem anni . Sed textus inquinatior est et mendis sca- 
tet foBdissimis. Prflecedont xiv folia rubricarom. » 
Cf. Debwre BibL instr., Cat. BibL Smithianx (Venet 
1755, in-4«), p. 27, et BibL PinelL T. I, p. 86. 

1470. Romse, apud eosdem; in-foL max. S. AugUr 
stini de Civ. D. iibri XXII./n cake : Aspicis iUustris.^ 
etc. Audififredos diligenti trium editionum Romanar 
rom inter se comparatione citra onmem dubitaUo> 
nem posuit, diversas invicem esse atque singulaiiiii 
Q iteratas. Atqoe hsec, tertia etiam prsecedente, emen- 
datior est et pleraque vitia ejos abstersit. Exstabat 
in BibL PinelL 

— VenetiiSy per Jo. de Spira et Vindelinum fratrem; 

in-foL Augustini libri XXII de Civitate Dei. In fine : 

Qai docait Venetos exscribi posse Joannes, 
Meose fere trino centeoa volamlna Plloi, 
£t totidem magni Ciceronis Spira libellos 
Ceperat Aareli, sabita sed morte peremptas, 
Non potait coeptum Venetis 6nire volumen. 
^ Viooelinas adest ejusdem Frater et arte 
Non minor Hadricaque morabitar urbe. 

M.CCCC.LXX . 

Prsecedit rnbicorum tabula xiv foliis. « Debure B»- 
bliogr. instr. Biblioth. Smithiana, Cat. BibL Bunav. 
Laudant eamdem Cat. BibL Reg. et jBi6/. PineU. » 
1475. MoguntisB^ per Petr. Schoeffer de Qemskeimi 
^ in-foL n voL B. Aur. Aug. libri XXII de avitate 
Dei cum ThomsB Valois et iVic. Triveth commenta- 
riis. In fine robris characteribus : Igitur Aurelii Au* 
gustiniy eic. {cL edit. Hieroymianam ib. a. 1470 per 
eumd. tjpogr. excusam), consummatum per Petrum 
Schoifferde Gemzheimy anno Domini M. CCCC.LXliij* 
die V. mensis Septembris presidibus ecdesie kaMir 
ce Sixto tercio pontifice Summo^ sedi Ant, MogunUsi» 
Adolfo secundo presule magni/ico tenente autem 
gubemante Christianismi monarchia imperatore 
renissimo Frederico tercio Cesare semper Augusto. In- 
cipit a tabula capitum libri primi, qu» una cnm ex- 

monuit. Probabilior Petri ScriverU sententia, Gode^ 
schalci seu Godofredi Akmani nomen sobstitaentis, 
videri possit. 



M 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



cerpto ex libris Retractatationum ano folio compre- A 
benditor. Tum seqaitur ipsam Augastini opas totum 
intra hoc primam toI. absolutum inqae line legi- 
tur : Finito libro sit laus et gloria Christo. Deinde 
minio impressam; Textus sancti Augustinide Civitate 
Dft, MoguntisB impressus, eayplicit feliciter^ anno 
LlXiij, Alterum volumen complectitur commentaria 
supra laudata cum indice alpbabetico. Ad utramqae 
Tolominis calcem linita sabscriptione, more con- 
soeto, insignia tjpographi minio impressa cernnntur 
Debure BibUogr. instr, Seemiller. fasc. I, pag. 49 , 
firatui Not. Lit. (1788), p. i59. 

Aoctores yero horam Gomraentariorum, quse pri- 
ma yrice hic ezcusa sunt, Angli uterque flierunt et 
de Prsedicatoram ordine ambo. Nicolaus Treveth seu 
Trivet yel etiam Traveth^ origine Nortwicensis erat, 
natns drca annum i258, vitaqae fuoctus a. 1328. 
Commentatus est in omnes libros XXII : Thomas 
WaUeis vero seu Vallensis aliis Gualois vel corrupte 
Valois, hand dubie quod ex principatu Wallia o- 
hundas esset, theologiee doctor Oxoniensis, diem 
soom obiit a. id40, scripsitque Expositionem in 
deoem primos libros e XXII de Civitate Dei, quse ii- 
oitor in libro x, cap. 29. Utriusque operam magni 
«lim factam esse testantor iunumera mss. « quse 
adhacin bibliothecis Parisiensibos potissimum su- 
persont exempla, de quibus vid. Echard in SS. Ord. 
Pned. tom. II, pag 561 et 597. Greditum est ali- 
qoandOy Trevethum et Thomam conjoncto studio 
istas locabrationes coroposuisse. falso tamen. Nam q 
ista conjanctiOy quemadmodum etiam in hac prima 
editione ohtinet, notariis debetor et omnibus codi- 
dbos mss. est solemnis. Nicolai autem Trevethi expo- 
stio in X priores libros numquam prodiit atque hoc 
casu fortasse in perpetuum laci subtracta est. Gf. 
preter laudatum Echardum locupletissimum in his 
aoctorem, Fabric. Bibl. Med. et Inf. Lat. 

1474. BomsBf ap. Vdalr, GaUum ; in-fol. max, 5. 
Aogastini de Givitate Dei libri XXII. In calce : 
fresens Aurelii Jugustini Hipponeh Epi de Civitate 
Dei preclarum opus : Alma in urbe Roma totius mundi 
ngina et dignissima imperatrice : que sicut ceteris 
vbibus dignitate preest : ita ingeniosis viris est referta]: 
mm aUramento plumali calamo neque stilo ereo : sed 
ertifeiosa quadam adinventione seu caracterizandi sic ^ 
iffigiaium ad dei laudem industrieque est consumma' 

per Udalrieum Gallum Almannum et Symonem 
i de Luea. Anno Domini M CCCC.LXIlllL die 
«cro ini. mensis Februarii, Pontificatu vero Sixti 
dieimM (sic) promdentia Pape quarti^ anno ejus ter^ 
Uo. Antecedont rubricarum folia xui, cum foliis 
doobas paris. Character non omnino tam laculentus 
est et magnos ac Romanarum editionom, sed longe 
eontra aeqoalior. 

1475. Yenetiis ap. Nic. Jenson.^ in-fol. S. Augu- 
stini de Civitote Dei libri XXII. In line : Aurelii 
Augustini opus de Civitate dei feliciter explicit : con- 
feetum venetiit ab egregio et diligeti magistro Nicolao 
iensen : Petro Mozenicho prindpe: Anno a mtivitate 



domini milesimo quadringentesimo septuagesimo quinto : 
sexto nonas octobres. Impressum est columnis binis ; 
incipit a tabula capitum iv folia complectente. Cat, 
Bibl, Ducis de la Valiere, it. Bibl. Smithianae. Ser- 
vabat eamdem olim Bibl Pinellii, itemque una cum 
sex prsecedentibus Bibl. Crevennse, Vid. Cat. noviss. 

— VenetiiSf per Gabrielem Petri de Tavisio; in-fol, 
Augustini de Givitate Dei ]ibri XXII. In iiQe: Aurelii 
Augustini de Civitate Dei LiberXXU. et ultimusfeli- 
citer flnit. Impressumque est opus hoc a diligenti Ma- 
gistro Gabriele Petri de Tarvisio. M, CCCC. LXXF. 
existente Petro Mocenico Duce Venetiarum. Venetiis, 
Cat. Bibl. Bud, T. I, p. 89, ubi merito rarissimis li- 
bris accensetur. Ex Gatalogo vero Bibl. Ducis de la 
Vali^e discimus, binis columnis volumen esse im- 
pressum, preecedere materiarum tabulam xiv foliis, 
signaturas esse a... ad D secundi alphabeti. Memora- 
tur etiam in Gatalogo Bibl. Bodleianae ed. recent. 
p. 88, apud Denis. injBt6/. Carell. T. I, p. 135. Ad- 
datur cl. Reuss in Bibl. Tubing. (1780), p. 69. 

1477. Neapoliy per Matthiam Moramm; in-fol. 
min. S. Augastini de Givitate Dei libri XXII In line : 
Aurelii Augustini de Civitate Dei liber XXII. et ulti" 
mus feliciter explicit. Impressumque est opus hoc Nea- 
polia diligenti magistro Matthia Moravo. Anno Christi, 
M.CCCC.LXXVn. Cat. Bibl. Ducis de la Valihe, 

1479. Basilese, per Mich. Wenszler ; in-fol. lidem 
cum commentariis Thomse Valois et Nicolai Triveth. 
In line charactere rubro impressum : Igit aurelij ou- 
gustini ciuitatis orhodoxe sideris pfulgidi de ciuitatc 
dei opus praeclarissimum. binis sacre pagine pfessori- 
bus eximiis id commentantibus . rubricis tabulaque dis- 
cretum pcelsa in urbe Basilica, partium alemanie. 
quam non solum aeris clementia et fertilitas agri verum 
etia impmentium subtilitas reddit famantissima. ad 
laudem trinitatis indiuidue ciuitatis dei psidis ingenio 
et industria Mihahelis Wenzsler, Anno salutis nostre 
post M. et CCCC.LXXIX, Viij hl. aprilis operose est 
consummatum, Subter his insigne typographi minio 
pariter refuJget. Incipit a Sententia Augustini ex li- 
bris Retractationumj quam statim tabula capitum li- 
bri primi sequitur, cujusmodi unicuiqae libro est 
preeExa. Post textum legitur subscriptio rubro item 
charactere exarata additoque infra typothelse insigni: 
Textus sancti Augustini de civitate dei Basilea impreS' 
sus Explicit feliciter. Anno LXXIX. Adhibiti sunt 
characteres Gothici lucalents formse, in textn ma- 
jores, in Gommentariis, qui pone scquuntar, longe 
minores. Golumnse binse, prorsus absunt numeri, 
signaturse, custodes, litterse initiales titulique. De- 
bure in Cat. Bibl. Ducis de la Vali^e^ Seemiller Incu^ 
nab. Ingolst. Fasc. II, p. 36 sp. 

1482. Rom3B.., in-fol. Augustinus de Givitate Dei. 
Hujusce editionis memoria sola perstat apud Lab- 
beum Nova Bibl. mss, p. 347, num. 689; unde 
Maettarius in foruios suos retulit T. I, p. n. p. 435. 
Laerius laudabat insuper ejusdem libri paginam 354, 
n. 1029; sed perperam, ut dudnm solita acerbitate 
monuit Audiffr. p. 252. 



151 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. ADGUSTINI. 



152 



1484. LovanU.,. in-foL S. Augustlni de Givitate 
Dei cam Gommeat. Th. Valois Maiti, T. I, part. ii, 
p. 455, addito Heidam testimonio ex Cat. p. 6, o. 
121, absque aberiore declaratione. Incertum ergo 
eumdemne tjpograpbum, qai a. 1488 prelo eum 
commisit, an alium auctorem agooscat. 

1486. VenetiiSt per Bonei. Locatellum ; tn-4* B, 
Aagastini libri XXII de GiviUte Dei. In fioe : Opus 
de civitate Dei feliciter explicit : confectum Venetiis 
per Bonetum Locatellymy impemdio et sumptibm Octa- 
viani Scoti Modoetiensis. 1486. quinto Idibus Februa- 
rii. Cat. Ubr. rarior. Bibl. Budens. eiBibl. Pinell. 

1488. TholossBf per Henricum Mayer Alamanum (die 
Xll Octobris) . in-foL min. Thom» Valois et Nicolai 
Triveth Gommentaria in libros S. Augustini de Gi- 
vitate Dei, una cum complemento fratris Nicolai 
Gerseth. Gf. Cat. BibL Crevennae noviss. 

— Lovaniif per Joannem WestfaUnseu ; in-fol 
Augustini de Givitate Dei 1. XXII, cum Gomment. 
Th. Valois et Nic Trivetb. In fine : Impressum in 
alma Vniuersitate Louaniensi^ quse Brabantiam ^aud 
parvum prae ceteris omatam reddit^ ingenio et uidus- 
tria loannis Westfalensis. Anno M.CCCC.LXXZVUL 
XIIII. Calendas Octobris. Maittaire T. I, p. ii, p. 
493. Apud alios tamen bibliograpbos mentionem 
ejus non invenimus, nititurque adeo solius Maetta- 
rii fide, ez qua eamdem editionem laudant Golo- 
nienses, Ossingerus aliique. 

1489. Venetiis, typis Vincent, Octaviani Scoti ; 
inrfol' Augustinus de Givitate Dei cam commentariis 
ThomsB Va/oiS, sive Walleis et Nicolai Triveth. Cat. 
BibL Casanat. ; unde suppleri poterit Maettarius T. 
I, p. II, p. 510. 

— jBi6/., ap. Jo. ^merbachium; in-foL Aagustinus 
de Givitate Dei cum commento. In fine : 

Hoc opu8 exactam divina arte Joannis 
AmerbaceDsis : lector ubique legas 
Invenis in textu glosis seu mar^ae mirum 
Quo merito gaudet urbis Basilea decas. 

Anno salutiferi virginalis partus octogesimo nono supra 
millesimum quaterque centesimum idibus Februai u. 

Gommentarii, sunt Thomse Valois et Nicolai Tri- 
veth, sacne pagins professorum ord. Predicat. Ac 
illius quidem notffi in cap. 29 libri x deficiunt : reli- 
qaa per Nicolaum TriveUi sunt conscripta. A iVtco- 
lao quoque profecta est tabula sen index. Gharacter 
est Gothicus, coiumms dusi, sed Commento utrinque 
apposito quatuor plerumque paginam faciunt. In in- 
teriore tituli pagina Augustini efligies ligno impressa 
cum alia figura emblematica, inscriptione et versi- 
bus couspicitur. Descripsit eamdem Braunius Not. 
il, LitU T. II, p. 182. 

1490. Basikx, ap. Jo. Amerbach. ; in-foL Editio 
anni prsecedentis accurate iteram expressa, flnita 
idibus Februariis. Denis Garell. BibL p, 134. Ge- 
meiner Begensburg. BibL p. 197. Exstabat etiam in 
Bibl. Ducis de laFaliere. Gessner LHbeck. BibL p. 
51, Guriose descripsit Masch Beyt.r, z. Gesch. mer- 
kw. Bb. St, II, p. 73 sq. 



B 




A 1494, Friburgit in-foL Amerbachianae iteratio. 
In fine : Finitum est hoc opus in fribwga. Anno tn- 
camationis Anni MCCCCXCUIL Ezst. etiam in Oat. 
BibL BodL et Crevennae noviss. 

Sine anno, loco et typogr. ; in-foL S. Augnstini de 
Givitate Dei I. XXII. cum Commentariis ThMnss 
Valois etiVic. Triveth. 

Hujus editionis rarissimse juxta quam antiquissi- 
mffi notitiam suppedilant cl. Morellus in BibL Fin. 
T. I, p.{86; Seemiller fasc. I, p. 120; iterumque 
non minori diligentia descripsit Plac. Braun in No- 
titia UisL LiL p. 9. GonsUt, ut editioa. 1473, dua- 
bus quodammodo partibus, quarum prior textum, 
majoribus litteris, posterior commentarium minori 
charactere columnis duabus impressum sistit. Ac 
textus quidem pagina 47, commentariorum vero 57 
lineas complectitur. Litteras Germanicas appellat 
MoreUus; Seemillerus plane similes esse vult iis, 
quibus recusus est Aagustini liber quartns de Do- 
ctrina Ghristiana per Jo. Mentelin Argentinensem, 
cui idcirco acceptam referre nullus dubitat. Qui 
cum jam a. 1478 diem obierit, ante hunc certe ex- 
pressa esse deberet. Sed longe vetustiorem putat 
nec ab anno 1470 valde remotam, adeo, ut prin- 
ceps forte cum commentariis laudatis statuenda fo- 
ret, quam sententiam jam Morellus amplexus fuerat. 
Garet omnibus, quas sequior etas per artis progres- 
sum sensim introduxit, foliorum paginarumque notis 
nnmerisve, item litteris initialibus, nec non titulis 

Q tam in fronte operis, quam singulorum libromm 
aut capitum initiis, qufie solo spatio vacuo, nec eo 
admodum amplo inter se distinguuntur, prseter- 
qnam quod ad calcem libri xvm subscriptio, et de- 
hinc a libro decimo nono inscriptiones Ubrorum et 
capitulorum inveniantur. Nihilomius occummt 
frequenter marginalia decurtatis textus lineis appo- 
sita, quod in Basileensibus quoque eorum libromm 
editionibus deprehendere me memini. Denique in 
fine textus legitur : Finito libro sit laus et gloria 
Christo ; post commentaria vero tabula materiarum 
decem foliis non omnino integris comprehensa desi- 
nit subjecto : ExpUcit TabUla. 

SiEC. XVI. — 1515. BasUeXyper Ad. Petri de Loit- 
gendorf; in-fol. Divi Aurelii Augustini, Hipponensis 

^ episc. ad Marcellinum de Givilate Dei contra paga- 
nos libri duo et viginti : opus dignissimum : huma- 

. narum divinarumque litterarum disciplinis clarissi- 
me refertum. Cum Commentariis Thomm Valois et 
Nicolai Triveth : nec non additionibns Jacobi Passa- 
mrUii atque theologicis veritatibns Frcmdsci Aforo- 
nis. Porro |impressum est titulo insigne Adami Petri 
addito Anno M. D. XV. Infra : Directorium in gingU' 
los totius operis libros indice certo congestum. In 
pagina aversa eadem, quse in Amerbachiana haben* 
tur. Preefigitur deinde preefatio Fratris Conradi 
Leontorii Malbonnensis (sic) charactere Romano 
impressa, qua rationem et institutum operis Angu- 
stiniani docet. In fine ejusdem Conradi LeontoniMal^ 
bronnensis (sic) subjicitur epilogus, in quo ingen- 



4S3 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



154 



tem textas emendationein, maltorum mss. collatione 
perfectam pollicetur, nec non sabscriptio, quse 
Joannem Koburger, Nurimbergensem bibliopolam, 
impensas imprimeadi voluminis fecisse significat. 
Hsc qaoque rotundo charactere, reliquum volumen 
litteris Gothicis quatuor pleramqae, iaterdum etiam 
qainqae columnis et crebris sectionibus impres- 
sum oculos et hoc ipso et vario characteram genere 
in eadem pagina obvio offendit. Casp, Barthius Ad- 
v€rs. Lix, cap. 10, p. 2795, hanc editionem multis 
mss. meiiorem vocat. 

1520. Lugduni impensis Jo, Koburger, arte Jac. 
Soccoit.; WrfoL Augustinus de Civitate Dei una 
eum libris de Trinitate, quos vide. Plane expressa 
est prsecedens Basileensis. 

1522. BMilesBf apud Jo, Froben. ; in-fol. D. Aur. 
Aagastini opus absolutissimum de Civitate Dei, ad 
Tetera exemplaria collatum et commentariis illus- 
tratum stadio et labore Jo. Lud. Vivis. Cat. Bibl. 
Beg. Mus. Britt. et Budens. Prima hsec est editio 
eom Viyis commentariis. Post dedicationem ad Hen- 
ricum VIU. Angliseregem, dat. Lovanii nonis JiUiis 
M. D. XXII prffifatio occasionem operis Aagusti- 
niani docens et singularis prseterea de veteribus inter- 
pretibus hujus libelli deque Gothis qui Bomam ceperint 
dissertatio est adjecta. 

1554. Paris.y in-fol. S. Aur. Aug. de Civitate Dei. 
edente Lud. Vive. Cat. Bibl, Bem, T. I, p. 16. 

i^S.Parisiis. apudCarolumGuUlard; in-fol. lidem 
libri cam eodem Commentario. Laudat Colonienses 
p. 739. Si prsecedens editio recte se habet, non dubito 
qnin ex eodem bibliopolio] profecta sit ac hsec. 

— Bas., ap. Hier. Froben. et Nic, episcop.; in-fol. 
« D. Aurelii Augastini, Hipp. ep. de Civitate Dei 
libri XXII, ad prisc» venerandaeque vetustatis exem- 
pUria denuo collati eruditissimisque insuper Com- 
mentariis per nndeqaaque doctiss. yirnm Jo, Lud. 
Yvoem illustrati et recogniti. Accessit index fecun- 
dissimiis. » In aversa tituli pagina Henrici, Aogliae 
xegis, epistola legitur, qua Lud. Vivi pro oblatis 
libi Aagastini libris gratias agit, data Grenuici die 
ni/iiJan. 1523. 

1570. Bcisilex, per Ambrosium et Aurelium Frobe- 
flwf frotres ; in-fol. « D Aarelii Augustini, Hipp. 
sp. de Civitate Dei libri XXII, ad priscse veneran- 
dcqoe vetustatis exemplaria jam iterum post virum 
mideqiiaqae doctissimum Joannem Ludovicum Vivem 
nmmo stodio coUati ac ejusdem commentariis eru- 
ditissimis illustrati. Accessit Index multo, quam 
antea fuerat, fecundior. • 

Videantor qase de hac editione in Annalibus Colle- 
etidnicm notavimus. la toto volumiae nihil est prseter 
praefatiooem, quod ad integram operum editionem 
respicit et impedire potuit, qaominus separatim hic 
tomas veoderetnr. 

1596. [Qenevw] excudebat Jacobus Stoer; in-8<», 
ntoniu. D. Aor. Aug. Hipp. ep. de Civitate Dei 1. 
XXII. Tomom quintum Operum omniam h. 1. et a. 
exeasorom efficiant. Vid. supra in Annalibus Opp. 



B 



A SiEC. XVII. — 1600. Antuerpix, apud PlanHn.^ 
in-fol, lidem libri. M. Bibl, Colon, 

1610. Genevas.., inSo. lidem libri. lisdem spon- 
soribus. 

1613. ParisiiSj sub insigni urbis: in-fol. « S. Au- 
gustini 1. XXII. de Civitate Dei, recogniti per theo- 
logos Lovanienses : cum comment. Leon, Coqusei et 
Jo. Lud. Vivis. » Cat. Bibl. Thott. 

1624. Francof.f typis Wechel. ap. Dan. et Dav. 
Aubrios et Clem. Schleich.; in-foL Cap. Barthii 
Commentariorum in D. Aur. Augustini Civitatem 
Dei iiber primus seu Adversariorum Comment. lib. 
Lx. Exstat cum Adversariis a pag. 2816 sqq. Prcece- 
dit hsec ejus admonitio : Eccum tibi amice lector^ 
specimen Commentariorum nostrorum in \Civitatem 
Divinam Augustini, multis expetitum, Sequentur ipsa 
Commentaria, si Deus vitam dederit ; Opus immen- 
5iim, et licet ominari, stemum. Reliquinus autem, ut 
scripsimus ; non sublatis tis, quse ex Adversariis in 
hunc Commentarium transtulimus ; idque consilio, ut 
quale ipsum opus sit^ eo facilius perspiciatur. Qase 
ipsius Barthii verba eo lubentius huc transcripsimus, 
quod nuper demum Lipenii, sublestfle non raro fidei 
testis, auctoritali tantam dedisse Colonienses vidi- 
mus, ut refragantibus licet Christ. Daumii^ Barthio 
quondam familiarissimi, aliorumque, quos ipsi in 
medinm producunt, melioris notiB scriptorum testi- 
moniis gravissimis, non prorsus tamen de integri 
hujus Barthiani commentarii editione, qualem Halse 
C Sax. a. 1620 in-fol. lucem vidisse Lipenius prodi- 
derat, desperarent. Imposuerat illis etiam hoc, quod 
ipse Barthius in suis ad Statium Animadversionibus 
seepius hujus commentarii in Aogustinum meminis- 
set. Sed quse ibidem ex iis proferunt verba, tantum 
scriptum jam fuisse eum probant, non item, ut ipsi 
volunt, editum. Ceeterum ingens tnnc temporis apud 
doctos homines hajus commentarii fait desiderinm 
imprimis quoniam ipse auctor de eo tam magnifice 
locutus erat. et oppido pauci erant, qui non eximie 
reconditam istins viri doctrinam admirarentur. Ho- 
die non majorem in eo jacturam orbem eruditem fe- 
cisse credimus, quam in eo, quem Salmasius saper 
Arnobium medilabalur. 

1636. ParisiiSy sub insigni Magnse Navis, iu-foL 
^ 1 S. Aurelii Augustini, Hipp. ep. De Civitate libri 
XXII. Ex vetustissimis manascriptis exemplaribus 
per theologos Lovanienses ab innumeris mendis re- 
purgatus. » Qnorum diligentiam attestatur sob finem 
tomi, castigationum ratio et lectionam varietas ma- 
jori ex parte annotata. Cum Commentariis novis et 
perpetuis. R. P. F. Leonardi Coquaei^ Aurelii Ere- 
mitse, Augustiniani, Doct. Theol. Paris. et Jo, Lud. 
Vivis. 

Inscripsit Leon. Coquxus Christianse a Lotharin- 
gia Magnse Etrurise Duci Matri a sacris Confessio- 
nibas. Nptffi ejus eeque copiosam theologicam eru- 
ditionem ostendunt, quam Lud. Vivis commentarius 
omnigena antiquitatis doctrina illnstris est. Ipse qno- 
qne de inscHptioney occasione, partUione^ dignitate et 

i 



A 



i55 



SUPPLEMENTrH AD OPERA S. AUGUSIINI. 



156 



utilitate horam librorum, quod hand perfnnctorie 
Vives egerat, denuo commentatus est. 

1651. Pansm.... in-/'o2. lidem cum Goquflei com- 
mentariis. Ita Colonienses. 

1661. Hamburgi, sumpt. Zach. Hertelii ; «n-4®, JI 
tomis. S. Aur. Aug. Hipp. ep. de Givitate Dei iibri 
XXII, in duos tomos divisi, ex vetustissimis mss. 
ezemplaribns emendati, juxta novissimam editio- 
nem Goloniensem. Accedunt Gommentarii eruditi et 
integri quidem, Jo. Lud. Vivis, Hispai. ac Lconn. 
Goquaei Aurelianensis. Gum indice gemino, altero 
locorum Sc. S., altero rerum ac verborum locuple- 
tissimo. 

Sjec. XVIIL — 1748. Neapoli... in- io. S. Augus- 
tini libri XXII de Givitate Dei cum notis monacho- 
rum S. Mauri Cat. Bibl. S. Aug. ad Nidum Neap, 

Versiones. 

Versionum quoqae hujus Augastiniani operis non 
eziguns est numeras. Nam et vario idiomate red- 
ditum est, et ssepias eodem, sed nullo frequentius, 
quam Gallico. Ex pluribus aulem qui huc stadium 
suum contuleruut Francogallis, nemo laude sna 
apud populares caruit, stadioseque excepta sunt et 
prelo multiplicata Radulphi de PrsBlliSj Gentiani 
Herveti, de Ceriziers, Ludovici Giry et Petri Lom- 
berti conanima. Sed singula brevi indiculo complec- 
tamnr. 

Italicx. — 5. l. et a., in-fol. « II libro di S. Au- 
gustino, de la Gita di Dio, il quale h diviso in XXII 
libri, tradotti in lingaa volgare. » Cat. Bibl: Reg. 
T. I, p. 3S1, n. 786, apposito lemmate vetus editio. 
In Bibl. Smithiana^ p. 28, legiiur : La Cittd di Dio: 
tradetta (forse) da lacopo Passavanti, Deburius in 
Cat. Bibl. Ducisde la Valiere circa annum 1480 ex- 
cusam existimat scripsitque characterem esse ro- 
manum minorem, binas columnas, signaturas a-H 
secundi alphabeti, tabulamque materiarum ad initio 
XI foliis prffifixam. Erat eadem penes Crevennam 
olim, teste Cat. Bibl. ejus novissimo. Gf. Biblioteca 
degli Autori volyarizz. in Raccolta d^Opusc. scient. e 
filol. T. XXXII, pag. 342. 

De anctore hnjus versionis inter ipsos Italos haud 
convenit, dum alii, in quibus Fontaninus (in opere 
suo de Eloquentia Italica), Nicolao Piccolomineo eam 
asseruerunt, quos tamen refellit Apostolus Zenus in 
Annotationibus ad Fontanini librum ; alii, veluti 
Jacobus Gorbinellas, Jacobum Passavantium auf^to- 
rem statuerunt ; atrisque adversatus est Petrus Bas- 
saglia in editione Veneta a. 1742, a Florentino quo- 
dam anonymo eam profectam et Venetiis circa a. 
1480 elaboratam esse dicens. 

1734. Roma, per Antonio de Sossi, in-fol. « La 
Gitt^ di Dio» opera del gran Padre S. Agostino ve- 
scovo d*Ippona tradotla nell' idioma Italiano dal 
P. D. Cesare Benvenuti da Grema abbate generale 
dei Ganonici Regolari della Gongregazione Latera- 

[a) Ab eodem auctore profecta est Bibliorum 
versio Gellica, quam hpecimine proposito accurate 
descripsit P. U Long in I^l. sacra p. 318, quffique 



A nense. » Plurima commendant hanc operam, ver- 
sionis elegantia, index copiosus, splendor artificii, 
ipsumque denique P. M. Benedicti XIV, cui dedi- 
cata est, nomen, teste Bibl. degli Aut. volgarizz. in 
Raccolta d^Opusc. scient. efilol. T. XXXil, p. 343. 

1742. Venezia^ appresso Piet. Bassaglia e Franc. 
Hertzhauser, ; in-k^. • Della Gitt^ di Dio di S. Aure- 
lio Agostino. Tomo primo, che comprende gli XI 
primi libri. » Hsec est recens editio antiqufle illias 
versionis, de cujus auctore editorem Petrum Bassa- 
gliam prolixius in epistola dedicatoria huic tomo 
prsemissa disputasse diximus. Alterom tum (a. 1745) 
nondum absolutum fuisse diserte monet auctor d. 
jB}6/. degli Aut. volg. 1. 1. Sed postmodum additus 
esse debet. Nam Audiffredus in Gat. BibL Gasanat. 

'^ duos citat. Textus Latinus versionij adjungitur, in- 
superque Vita Augustini a Possidio scripta Latine 
accessit. 

Gallicse. — 1486. Abbevilley chez Jean du Pr4 et 
Pierre G^rard ; in-fol., II vol. « Dix* premiers livres 
de Monseigneur S. Augustin de la Git^ de Diea 
translat^s par Raoul de Preulles. » In fiae tomi I : 
a Imprim6 en la ville d'Abbeville par Jean du Pr6 
et Pierre G^rard marchans libraires, achev^ le 
XXVIII de Novembre, l*an mil quatre cens quatre 
yingt et six. » Tomo II : c Les sept derniers livres. » 
In tine : • Imprimez par tes memes k Abbeville. VII 
d*AvriU mil quatre cens quatre vingt et six, apr^ 
Pasques. « — Gommemorant hanc editionem Maet- 

Q tariuSf Debure Bibliogr. instr. T. I p. 248, Deburius 
sen. in Cat. Bibl. Ducis de la VaXiere T. I, p. 167. 
Notatur etiam in Cat. Bibi. Reg. Paris. Primus liber 
est ex paucis, qui Abbatisvillffi sunt impressi. Su- 
perat tamen editionis vetastatem ipsius versionis 
setas. Auctor enim, cujus nomen diverse, modo de 
Preulles, modo de Prselles, PrsesleSy Presles, quin 
etiam de Praieres^ Latine vero de PraUis, de Praie- 
riis, I*reslsBuSy efferri solet, Garoli V Francise reg^ 
temporibus floruit, penesque eum magistri libello- 
rum supplicum ofilcio fnnctus est, natus ex illicito 
cuncubitu Radulphi de Praellis, Philippi Palichri 
quondam consiliarii a. 1315, cum iniqua custodia 
pater ejus detentus esset. Sed filii legitimi jura Ra- 
dulphus noster jam senex regis sui beneficio a. 1376 

^ est consecutus. Diem obiit mense Novembri 1382. 
Variis ille scriptis tam vernaculo, quam Latino, ser* 
mone compositis, fletate jam devergente, inclaruerat, 
cum singulari regis mandato stipendiaque ad confl- 
ciendam Augustini hujus libri versionem adigaretur, 
quam inchoatam anno 1371, die 1 Novembris, sea 
festo omnium Sanctorum, anno 1375, die 1 Septem- 
bris absolvisse fertur (a). Prsesto erant 30 codices, 
quos ila tamen secutus est, ut parcius verboram 
quam sensus explicationi studeret, ^t regis jussni 
obtemperans sententise veritatem claritatemque per 
ambages orationis sectari mallet, quam eamdem 

eidem regi in litteras propenso debetur. Gf. Lane^t 
in Jf^. de l'Ac. des Inscr., T. XIII, p. 656. 



151 



NOTITIA UTTERARIA IN S. AUGUSTINDM. 



158 



yerbis insistendo periditari. Ut vero commodius saa 

legerentur, singulos libros in capita plura dispes- 

cuit, quacom descriptione nescio an hodierna La- 

tini textus divisio concordet. Nec contentas, Au- 

gustinum Gallicani sermonis eloquio civibas suis 

admoTissey ejusdem etiam ubi doctius locutas esse 

Tideretur, interpretem egit, subjuocta singalis ca- 

pitibas expositioney in qaa de mythicis, historicis, 

philosophicis aliisque reconditioris scientiffi capiti- 

bos, prout quidem eruditioois tunc temporis con- 

ditio ferebat, disseruit, ut tamen ostenderet, se 

hominum doctorum evi sui longe esse exceilentis- 

simum. Nempe auctores, unde sua deprompsit, si a 

pauds dlscesseris, sfficalo vu non antiquiores sant, 

siquidem freqaenter imprimis laudat Isidorum Ht- 

spaiensem, Orotium^ Paulum Diaconum^ Hugonem^ 

Papiam^ Pulgentium, Catholicon, Nicolaum Tri- 

vetk^ Vincentium Bellovacensemy Alanum de Com- 

planctu Naturs, Joannem Sarisberiensem, Guliel- 

num PariSj Petrum Comestorem^ Helinandum alios- 

qae, aliquoties Paulum Dicuionum de Mirabilibus 

Mundiy Coranum Mohamedis et Joannem Magdunen- 

sem (Jeim de Meun) tamquam auctorem fabell» 

Gallicae de Rosa appellat. Plura etiam ex historia 

tnm soi temporis, tum antiquiori Francise admis- 

enit, nec non traditiones passim valgique sapersti- 

tiones varias aspersit, ez quibus speciminis loco 

nonnalla proposait Lancelotus, Academise Inscriptio^ 

mm et lilter, elegantior, Faris, quondam Socins, 

eajos binse de Radulpho Preslieo ejusqae scriptis 

commentationes insertaB sunt Memoriis ejusd. Aca- 

demiae T. XIII, a pag. 607 ad 665. lilius enim viri 

laudahili diligentia effectom est, ut quscumque au- 

etorem Tersionis hujus concernunt juxta docamen- 

toram optimorum fidem explorata nunc habeantor, 

amulqae tenebrse iste, quibus Crucius Cenomanen- 

sis (La Cndx du Maine) in jBt6/. GalL p. 427 haec 

obsepsit, quibasque dispellendis non admodum pro- 

feeerunt conjecturis suis auctores M, Bibliothecas 

CoUmiensis (p. 740, n. 157) clarissima luce sint 

eoUostratflP. Pr» csteris autem illius scriptis hunc 

librom paucissimis yisum, inspectum vero, quan- 

tom equidem scio, n<>mini, diligenter examinavit, 

pnedpoasque ejus dotes cum judicio exposnit. Cnu- 

merat preeterea p. 634 insigniores aliquot codices 

mss. qoi ad unum omnes in Bibliotheca Regia Pa- 

risiis assenrantur et numeris suis sunt notati. Caete- 

ram oon minus rara hac principe hujus versionis 

editione est altera dia postea facta. 

1531. Paris (chez Galiot du Pri)^ par Nicolas Sor 
velseri in-foU^ II tomes, « La Cit6 de Diea de Mon- 
seignear Saint Augustin, transiat^e de latin en fran- 
^is par Raoul de Prxsles ; » cujus splendidum exem- 
plar olim inter omamenta Bibliothecw Duds de la 
VaU&e nomerabatur. Gf. Cat, T. I, p. 168, n. 458. 
Landai eamdem Cat. Bibl. Musei Britt. Tenendum 
est autem, Lancelottnm etiam seque ac Colonienses 
hojas editionis mentionem facere, sed ita, ut apud 
Galiotum du Pr6 ^prodiisse afiBrment, cum tamen 



B 



A Deburius I. I. Nicolao Savetierio tribuit. Qaocirca 
nos co^jecturam secuti utrumque in titulo posni- 
mus, alterum redemptoris, alterum impressoris 
partes gessisse suspicati. 

1570. Por/s. c/ieziVic. Chesneau\ in-fol, • La Cit6 
de Dieu du Saint Augustin traduite en fran^is par 
GentianEervet, » Cat.Bibl.Mus, Britt, Cf. M. BibL Col. 

1585. Parts, chez Mich, Sonnius; in-foL « Saint 
Augustin de la Cit^ de Dieu, illustr^ des commen- 
taires de Jedn-Louis Viv^s, traduit en fran^ois par 
Geniian Hervet, avec les annotations et observations 
de Frangois de Belleforest, Troisi^me edition, au- 
gment^e. » Cat, BibL Reg. Eamdem repetitam Pari-- 
siis 1610, en-foL tradunt Colonienses. 

1655. PariSy chez Pierre le Petit; in-foL 4 Saint 
Angustin, de la Cit^ de Dieu, traduit en frauQois par 
de CerezierSy aum6nier du Roj. » Cat. Bibl, Reg. et 
Casanat, 

1665 et 67. Paris, chez Pierre le PetU; tn-8o, 11 
volL « Saint Augustin de ]a Cit^ de Dien. traduit en 
fran^is par Louis Giry, tomes I et II, contenant les 
dix premiers livres. » Cat- BibL Reg. 

1675. Paris, chez Andr6 Pralard, tn-8«, // voU. 
« La Cit^ de Dieu de Saint Augustin, tiaduite en 
fran^is et revue sur plusieurs anciens mss. avec des 
remarques et des notes, contenant des corrections dn 
texte par Pterre Lombert. » Cat, BibL Reg, Ducis 
de la Vali4re, Eadeni repetita est eodem anno Bru^ 
xelles, et 1693 Paris II voU, [CaL Bibl. Thott,) 

Q 1701. .^ PariSf chez Nicolas Pepie: tTi-8», en II 
tomes. « La Cit^ de Dieu de Saint Augustin ; traduite 
en fran^ois et revue sur T^dition des PP. B6n6di- 
ctins, avec des remarques, etc. » 

1736. Amsterdam^ chez Pierre Mortier^ tn-80, IV 
tomes. « La Cit6 de Dieu de Saint Augustin ; traduite 
en frangois et revue sur plusieurs mss, : avec des 
remarques et des notes qui contiennent quantit^ de 
corrections importantes du texte latin : et la Vie de 
M. Lombert. » Not» imprimis de versione tractant 
ejusque licentiam ex eo, quod elegantis sensui tra- 
ductor debeat et quod linguarum invicem abhorrens 
ingenium postulet, excusant. Hinc nec uhique eadem 
iterum inculcare, sed ad priores tantum XI libros 
talia monere satis visum est. Emendationes, quas 

^ in titulo profitetur, ex 10 circiter aut 11 mss. Gal- 
licanis nonnullisque Vaticanorum, quas Benedictini 
PP. ipsi concesserant, lectionibus haustas esse mo- 
net. Eadem versio totidem voluminibus in-12 eodem 
anno ibidem apud Jac. RoUin excusa, qu» similiter 
ac praecedens vitam traductoris in titulo gerit, me- 
moratur in Cat. BibL Reg. T. I, p. 379. Eamdem 
duodenis IV voU. Parisiis 1737 excusam laudat. Cat. 
BibL Firmianss, 

Bispanics, — 1614. Matriti, in-foLS. Augustinus 
de Civitate Dei I. XXI [. Hispanice per Ant. Roys de 
et Rozas. Laudant CoUmienses. 

1676. Amberes (Antuerpifie), in-foL lidem ejusdem 
versionis. Cat. BibL ThotL Iterumque ibidem repe- 
tili dicuntur a. 1696 in-foL in BibL EccL Coton. 



159 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 



160 



Belgicam yersionem impressam Lugdvni Bat. 1621, 
ex Cat. Bibl. Traject. T. II, p. 3, proferunt Colo- 
nienses. 

Germanicam Joamis Godfridi de Odemheimj qui 
circa a. 1495 Oppenheimensis Eccleside pastor fuisse 
perhibetur, ex Eismgrenii fide commemorat Posse- 
vintis App, Sacr. T. I, p. 889. Aliam auctore Hans 
Nicolao Sigmaro a Schlusselbergj excusam RaHsbo- 
nas 1666, tn-4o laudat Gemeiner Regensb. Stadtbibl. 
p. 197 : attamen non nisi librum primum eam com- 
plecti significat. 

XXVI, — (75) De Bono Viduitatis liber. 

1517. Paris^ chez Jean Petit, «n-4o. • De TEtat de 
VeuTage ; de la ManiSre de prier Dieu ; la Vie de 
Sainte Monique ; Opuscules de Saint Augustin, tra- 
dnits par Adrian Gemclli (Jumel), pr^tre docteur en 
theologie et grand archidiacre de Laon en Picardie. » 
Du Verdier recent., T. I, p. 7. Tractatus de Orando 
Deo inter epistolas censetnr 130. 

XXVIL — (79) De Gestis Pelagii liber. 

1611. Augustae Vindelicorum, tn-8o. D. Augustini 
liber de Gestis Pelagii, nunc primum editns studio 
Jlf arci Velseri. 

FxsuHs (urbe agri Florentini, quam hodie Fiesoli 
dicunt) inventus erat in bibliotheca abbatise S. Bar- 
tholomsei canonicorum regularium Lateranensium. 
Hinc ejus antigraphnm cardinalis Sdpio Cobellutius. 
tnnc ab epistolis et secretis summi pontificis, Roma 
ad Marcum Velserum duumyirnm Augustanum trans- 
miserat : qui quidem aliquamdiu editiones, quee Ro- 
mee Florentiseque accuratissime parari ferebantur, 
cupideexspectavit; sed quoniam longnm id futurnm 
negotium res loquebatnr, gratiam apud viros pios et 
ernditos, antiquse doctrinse amantes, Romanis Flo- 
rentinisqne editoribus ipsis non inyitis, se initurum 
esse ratus, si nuda interim Augustini yerba utenda 
fruenda proponeret, exemplum Romse transmissum 
cum fide exprimendum curayit, lectionibus yarian- 
tibns, quft ad marginem ejnsdem comparayerant, 
pariter in ora ascriptis, subjectis yero in ima pagina 
aliis, qnas maximam partem Jlfareo VelserOy cano- 
nico tunc Frisingensi, deberi editor significat, easque 
conjectura fere subitaria inter legendum notatas, 
paucas etiam paulo andaciores ab anctore improba- 
tas scribit. Nulias vero quantayis probabilitatis specie 
blandientes in contextum a se receptas esse asseye- 
rat. Prsefationem hanc repeti fecit Joannes Clericus 
in Append. Angustinianea (T. XII ed. Antuerp.) . 
p. 607. Exspectatffi xero illse Romanornm Florenti- 
norumque editiones Incem non yiderunt, sed Parisiis 
panlo post cum libro contra secundam Juliani resiptmr 
sionem cura Menardi iterum prodiit, quem yide 
n. 98. Nec dubito, quin inter Opuscula Augustini 
discipulorumque ejus editus sit, quee supra a nobis 
sunt in medium producta. 

XXVIII, — (80) De correcUone Donatistarum liber. 
Edidit seorsim hunc librum Nic, Bergius Reyalensis 
Eolmix 1696, in-8o, snb. tit. : D. Augustini liber de 
moderate coercendis hsereticis ad Bonifacium comitem 



B 



A XXIX. — '82, 83) AugusHnus tn Evangelium Jo~ 
annis et Epistolam ejus /, ad Parthob. Sine anno 
loco et typogr. in-fol. Augustinus super Joannem. 
Hsec yerba tituli loco litteris majoribus foHo 
primo cseterum yacuo sunt impressa. In limine 
textus : Divi Aurelii Augustini Hipponensis episcopi : 
in Evangelium secundum Joannem Tractatus primus 
feliciter incipit. Ab eo quod scriptum est : In principio 
erat Verbum : et verbum erat apud deum : et deus 
erat verbum. usque ad id qimd ait : Et tenebre eam 
non comprehenderunt, In fine : Divi Aurelii Augustini 
hipponensis episcopi expositio in evangelium secun- 
dum Joannem feliciter explicit, Prscednnl Annotatio 
seu Inventarium principalium sententiarum, nec non 
tituli seu rubricx tractatuum, x foliis. Impressio 
facta est litteris Gothicis minoribus, duabus columnis. 
Chartee litteris signatse sunt, desiderantur tamen fo- 
liorum numeri et custodes. In snmma pagina non 
solum tractatns, sed et capita indicantur. In ipso 
contextu autem yerba Eyangelii aut alia loca biblica 
commentariorumqne initia, illa medio, hsec majori 
charactere distingnuntur. Addita sunt marginalia, ia 
qnibus yel loca parallela, yel lectiones yariee loco- 
rnm Biblicorum ab Augustino laudatorum produ- 
cuntnr. His consideratis, nemo non insignem hujus 
editionis similitudinem cum impressis Amerbachia- 
nis, qnorum exemplaria passim a nobis inter Auga- 
stiniana proferuntur, agnoscet. Lubens tamen con- 
cesserim in cl. Braunii sententiara, qni tomo II Not. 
C H. Litt. p. 33, Norimbergae per Antonium Koberge- 
rum excusam esse statuit, modo non in sola tjporum 
similitudine, sed totius operis descriptione nitatur 
illius judicium. Unura accedit, Cobergerum plura, 
Amerbachinm contra yel nnlla, yel pauca admodnm 
absque nomine suo emisisse. 

Versiones. 
1670. 

RomxtypisS. C. depropag, F. in-4o. Capita non- 
nnlla ex diyersis tractatibns in Eyangelium Joan. de 
Sp. S., Lat. et Gr. interpr. Jlfaa;. Planude; inter opa- 
scula aurea coUecta a P. Arcudio a pag. 631. In 
Bibl. Eccl. M. Coloniensi laudatnm inyenio librum 
de Spiritu S. ex diyersis Augustini tractat. super JO' 
annem collectum, qui prodiisse dicitur Basilese 157H 
^ Gr. Lat. Ex his intelligere mihi yideor, non alinm 
indicari librum, qnam Leunclavii Legationem Ma- 
nuelis Comneni ad ArmenioSy cui aliquot capita de 
Trinitate ex Augustino gr. conyersa sunt inserta. At 
si hunc yoluit quem testem laudat Lipenius in BibL 
Theol. T. II, p. 783, fallitur ille quidem; nam ista 
prorsus ibidem non leguntur. Nescio yero an huc 
forte pertineat liber Augustini de Spiritu Saneto, 
Genevx 1540, in-8^, quem profert Cat, Bibl. Ber- 
nens, T. I, p. 16. 

1670. PariSf chez Jean-Bapt, Coignard; fn-12. 
c Homelies de S. Augustin sur la premiere Epistre 
de S. Jean ; traduction nouyelle. 

1700. Paris^ chez Jean-Bapt. Coignard ; in-S^ IV 
voU, « Les traitez de S. Augnstin sttr TEyangile da 



161 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTlNUi2. 



162 



S. Jean et son Epistre aax Parthes, traduits en fran- 
^ois snr r^dition des PP. B^n^dictios, avec des som- 
m liri^s a la raarge, par Philippe Goisbaud du Bois. » 
XXX. — (8i) [}e Gratia Chnsti et Peccato originali 
contra Pclagium et Coilestium. 

1687. Moguntiae, typis Petri Hermans, tn-Ko. Lber 
Divi Aur. Augustini, Hipp. episc. contra Pelagium 
et Coeiestium de Gratia Christi, Commentario brevi 
et continuo illustratus a R. P. Carolo Josepho Tri- 
eassinOf ord. Fratr. Min. Capucin. S. Francisci Cf. 
Act. Erud. Lips, Suppl T. I, p. 134. 

Ad hunc Augustini iibrum spectat editoris liber, 
Gratia ef/icax refutata ex libris S. Augustini^ per 
eumdem typographum hoc ipso anao excasus, quem 
recensent Acta Erud, voi. eod. p. 128-133, idque 
intendisse auctorem declarant, Pelagianos ab Augu- 
stino propterea heeresos fuisse insimulatos, quod 
nalJam omnino gratiam Dei admitterent in voluntate 
necessariam, non vero ob* id, quod gratiam eam in- 
difTerentem, seu talem, cui voluntas humana, seu 
obtemperare, seu resistere posset, statuerent. Idem 
fore Tricassinus jam ao.te in libro De Natura peccati 
originalis, secundum mentem S. Augustini, etc. edito 
Parisiis 1677, in-4o, docuerat. CsBterum Auctor 
Colensis non Moguntise^ sed Trecis, unde oriundus 
erat TrieassinuSf enm impressum existimat. 

Versio. 

1738. PariSf chez Franc. Babuty, m-12. » Les deux 
livres de S. Augustin, de la Gr&ce de J. C. et du 
Pech6 originel, traduit en frangois sur T^dition des 
PP. B^n6dictins de la Congr^gation de S. Maur. » 

IXJTJ. — (93) De Conjugiis adulterinis libri 11. 

1698. lensBj pcr Joan. Bielkium ; tn-4o. D. Aur. 
Augustini libri dno de adulterinis conjngiis ad Pol- 
lentiam, cum notis jurisconsulti celeberrimi, quibas 
dogma Ecclesiffi de malrimonii dissolutione illu- 
stratur. 

Aactor notarum fertur Joannes SchilteruSy ante- 
cessor qaondam Argentoratensis, ingenio seque ac 
doctrina inter jurisconsultos eminens, edidit vero et 
prefatus est Georgius Schubartus^ humaniorum lit- 
teranim tunc temporis apud lenenses professor. 
Occasionem libro causamque simul car latere Schil- 
teras voluit, dedisse ferunt Ulricum Obrechtumy vi- 
Tvan eleganti doctrina et multis editis scriptis tunc 
apnd Argentoratenses insignem. Qui cum Argento- 
raio arbe in potestatem Ludovici XIV redacta Jesui- 
tarum captionibus in castra Pontilicia esset pel- 
lectas, idque deinde prsemii tulisset, ut senatui 
Argentoratensi prsesidis nomine a rege prspficeretur, 
morem in judiciis receptum, matrimonia adulterii 
eausa dissolvendi, patrum istius societatis placilis 
haod dubie obtemperans, aboleri fecit ejusque rei 
graiia etiam hanc Augustini librum Germanice ver- 
tisse traditur. Cf. Morerius in Dictionario (ed. Amst. 
inSuppL). Tametsi vero posterius asserere non ausim, 
arbitror tamen, Augustini sententiam a cause hujus 
patronis fuisse jactitatam, idque ipsum Schilterum 
impnlisse non ut eludendam sibi sumeret, quod a 



B 



A tali viro exspectari non poterat, sed nt denuo sub 
judicium eamdem revocaret et ab omni parte per* 
pcnsam proponeret. Facile tamen temporum *ratio 
suadere poterat ut nomen invidise subtraheret. 
Liceat nanc brevem disputationis ejos conspectum, 
quemadmodum a Frib. Bened. Carpzovio per examen 
hujus libri in Actis Erud. Lips. 1798, p. 340, deli- 
neatas est, sobjungere. a Primum, inquit, animad- 
vertit Schilterus, controversiam esse duplicem : al- 
teram de jure divortiorum^ quee Augustinus nisi ex 
causa adulterii negAat esse permissa ; altera de 
jure iterum nubendi, quod Augustinus, vivente altera 
parte, concedit nemini, ne quidem ex causa adulte- 
rii: nisi quod cap. 6 innuit, Christianos tantum 
conjugea hoc prsecepto teneri; unde colligas, ab 
adultero non Christiano discedenti nuptias secun- 
das minus fuisse interdictas. Pollentium vero in 
priori qusestione labi docet notarum auctor, abrep- 
tum Hebrseorum Romanorumque moribus ac legibus, 
quibus divortiorum licentia invaluerat. In hac ergo 
parte triomphare Augustini facundiam et disputandi 
subtilitatem, licet argumentis ejus non id semper 
conflciatur, quod illis colligere velit. Sic locum illum 
Paulinum I Cor. VII, 10, 11, nec ab Augustino, nec 
a PoIIentio recte capi et explicari observat. Augusti- 
num ex prsejudicata opinione mulierem, quae di- 
scedat a viro, accipere de ea, quse ob adulterium 
divortat aut repudietur, atque adeo, ut scholse lo- 
quuntur, petere principium. PoIIentium contra, qnse 

Q Apostolus in eam conditionem conferat, si fiant, 
pure accipere, ac si licile iieri possunt, atque adeo, 
quae de facto dicuntur, perperam de jure intelligere. 
In altera vero parte controversise, qua de jure ite- 
rum nubendi, si factum est divortium, quseritur, 
Augustinum sine causa ab apertis Christi verbis 
Matth. Y, 32, discedere, eisque vim inferre notat ; 
cum ea, quse particulis exceptivis regulse eximun- 
tur, non in vim exceptionis, sed exempli valere 
velit, invito sensu communi, rectisque interpretandi 
regiilis, ad Grammaticse, Logicse, sobjectseque ma- 
terise principia revocatis. Neqoe reliquas ejus ratio- 
nes ita esse comparatas, ut nos cogant ad contor- 
tam interpretationem verboram perspicuorum con- 
fugere, evoluto cujusque argumenti paralogismo de- 

D monstrat. Hsec fere sunt quse priori libro dispu- 
tantur et notantur. Altero libro eadem controversia 
discutitur, a Pollentio denuo et luculentius cxposita, 
novisque rationibus munita, quibus Augnstinus oc- 
currit, suamque sententiam tuetur et expolit. Do- 
Qtirsimus vero Schilterus et hic Augustinum «stdt 
ic($8a sequitur, etquid sit in coutroversia, cujus pon- 
deris sintrationes aut responsiones allatse, quse iu- 
ter se consentane^ sint aut dissentanea, magno 
judicio examinat: sub finem ex lib. ii Hetractat. 
cap. 57 observans, in hsec sententia ipsum sibi non 
satis fidere, nec satisfacere Augustinum. «> Hactenus 
Carpzovius. Restat, ut observemns, rarissime jam 
occurrere Schilterianam hanc opellam, quippe qua 
nostra etiam Bibliotheca caret cigusque mentionem 



m 



SUPPLEMENTUM kD OPERA S. AUGUSTINI. 



164 



in Catalogis priecipuarum bibliolhecarum, praBter- 
quam in Gatalogo Bibl. Regiee Parisiensis, frastra 
quffisiYimus. 

XXXIl. —(98) Contra secunddm Juliani responsionemy 
Operis imperfecti libri VL 
1617. Lutetias Faris., apud Sebast. Chappelet, 
tn-8o. • S. Aur. Augustini, Hipp. ep. contra secun- 
dam Juliani responsionem, Operis imperfecti, iibri 
duo priores. Nunc primum ex manuscriptis codici- 
bus editi. Additus est et ejusdem Augustini de Gestis 
PelagiiViheT ante paucos annos editus. Nnnc primum 
in lucem editus cura CL Menardi^ Juliomagi An- 
dium proprfp.toris. » Paucas, sed select» doctrinse 
notas cditor haud inceieber aspersit. Nuncupavit 
autem archiepiscopo Lugdunensi Dionysio de Mar- 
quemont ep. d. pridie non. Aug. i616. Exstat eadem 
editio hoc ipso anno a^) iisdem typographis in-foiio 
czcasa. Cat. Bibl Reg. Paris, 

1642. Lovanii, apud Comel. Comestenium, tn-4o. 
S. Aur. Augustini contra secundam Juliani respon- 
sipnem, Operis imperfecti, libri duo priores, resti- 
tuti a F. Mich, Paludano^ Gandaven. 0. Eremit. S. 
Augustini. Prsemittuntur iidem libri, quales a 1617. 
Parisiis editi fuere. Cat. Bibl. Casanat. 

— Lovanii apud Jacobum Gezers; tn-4o. • S. Aur. 
Augustini libri duo priores, Operis imperfecti, con- 
tra Juliani secandam responsionem : ez recensione 
Michaelis Paludani. » CaL Bibl Reg, Paris. In hac 
iteratione prioris editionis errata innumera sola 
conjectura correcta esse, ez Riveto monent Golo- 
nienses. 

1654. Parisiis sumptu Simeonis Piget; in-foL S. 
Augastini episcopi catholici contra Julianum hsere- 
ticum Pelagianum operis perfecti libri sez. In SuppL 
Hieror. Vignerii. T. II, p. 1322. 

Octo libris opus secandee responsionis Jaliani 

constabat. Eam vero Augustinus sic refutare ag- 

gressusest, ut singnlis libris Itbrum opponeret. Sed 

morte prseventus nonnisi sez libros absolvere po- 

tuit, atque imperfecta adeo hflec ejus responsio man- 

sit, ut Possidius etiam testatur. Ez his diu nonnisi 

duo habebantar editi per Claud. Menardum, Pa- 

ris. 1617. Enimvero a. 1654 Hieronymus Vignier ez 

Soc. J. supplementis ad editiones Augustinianas an- 

teriores hoc anno editis clarus, non solum quatuor 

de novo ez codice ms. abbatise Glarflevallensis eruit, 

sed sibi etiam persuasit et aliis persuadere conatus 

est, integnim hisce VI libris Augustini opus a se 

ezhiberi. Argumentis utebatur, primo, quod nullus 

a se inspectus sit Possidii codez, in quo voz ista, 

imperfectumy ezstet; secundOy quod in ms. Glarse- 

vallensi sezto demum libro vocula eocplicit, non 

item reliqnis sit addita, unde coUigit, finem totius 

operis eo indicari ; tertio deniqae, id quod longe 

foret gravissimum, si probasset, sextum librum cse- 

teris esse longiorem atque tam Juliani invectiones, 

quam Augustini responsa caBteris proliziora; quo- 

circa concludit, probabile videri, sezto hoc libro 

tres Juliani siinul esse coUectos idqne ex ipsius ver- 



A bis finalibus astruere nititur, in quibus omnia ad 
generalem ez iilatis cooclusionem apprime conspi- 
rent. Enimvero Benedictini tomo X, p. ii, omnia 
hsec vana esse pronuntiant atque ezemplis contrariis 
luculenter demonstrarunt. Praemisit editor dispota- 
tionem de Juliano ejusque in B. Aagustinum scri- 
ptis et testimonia veterum, qui horum sez libro- 
rum meminerunt et locos ez iis in suos commenta- 
rios retulerunt* 

Versio. 
1736. Paris, chez Franc. Barbuty; tn-i2, II voU. 
a Les VI livres de S. Augustin contre Julien, d^fen- 
scur de I'h6r6.sie p^lagienne, traduits en fran^is sur 
Tddition des PP. B6n6dictins. • 

XXXIIL — (99) Enchiridion ad Laurentium. 

Sjec. XV. — Sineanno etloco^ in-foL min. S. Au- 

gustini Enchiridion. Gonstat foliis XXXIII. Ezor- 

dium capit ab ipso statim prologo verbis: Incipit 

liber enchiridion sacii augustini de fide, spe et cha^ 

ritate. In fine teztus folii zzzi, pagina aversa : Deo 

gradas. Dein, post capitulorum titulos folio zzzu 

incipientes, folio zzziii pagina prima : Amen. De- 

scribit hanc editionem antiquissimam sane cl. See- 

millert&sc. I, p. 156 sq., inter eos libros de quorum 

typographis ne conjectura quidem ezperiri ausos 

est. Quod setatem attinet, ante annum 1477 ezcu- 

sam esse non dubitat, litterasque, quibus ezpressa 

esi, non fusas, sed sculptas propter iniequabilitatem 

sibi videri edizit, genus tamen earnm declarare 

D oblitns est. Unicum ab eo interpunctionis signum, 

punctum nempe, atque id ipsum rarissime observa- 

tum. Deerant signa queevis paginarum foliorumve, 

nec non litterffi initiales, capita tamen nnmero Ro- 

mano distinguebantur. Lineas per paginam numera- 

bat 34. 

SiEC. XVI. — 1527. Augustas Vindelic. seu CoUmim; 
tn-8o. S. Aur. Augustini Enchiridion de Doctrina 
Ghristiana ad Laorentium urbis Romce primiceriam, 
nec non libellus de essentia Divinitatis ejusdem. 
Laudat Hendreich in Pand. Brandeb. p. 341, sed 
adeo negligenter locum, ubi impressa sit, editio in- 
dicat, ut in medio relinquam, Augustam an Coio- 
ntam voluerit. 

1552. Colonix, ap, Petr. Horst.^ tn-8». « S. Aur. 
9 Augustini Encbiridion de fide, spe et charitate, ac- 
cedit ejosdem liber de Fide et operibus. » Cat. BibL 
ThotL 

1575. [Genevx] apud Eustath. Vignon; tn-8o. D. 
Aur. Augustini Enchiridion ad Laurentiam, sive 
summa et prsecipua totius Ghristianee religionis ca- 
pita. Liber utilissimus iis omnibus, qui brevissi- 
mam Augustiniance doctrinse epitomen ez ipso Au- 
gnstino, et qaidem jam sene, habere desiderant, 
multis mendis et glossematis, quibus antea scatebat, 
ez veteri manuscripto repurgatns et commentariis 
illustratus. Per Lamb. Danaeum. Accessit operi tri- 
plez indez. 

Divinas plane Augustini scriptoram Tirtnies 
Lamb, Danseus in epistola dedicatoria ad Edzardnm 



163 



NOTITIA LITTERARIA IN S. ADGUSTIMUM. 



m 



Frisiae Orientalis principem prsdicat« indeque pro- 
gressus ad querelas de iniqao eorum panlo post au- 
ctoris sui excessam fato, dam parlim temporum in- 
jaria perdita, parlim hominum improborum male- 
Tolentia corrupta et interpolata fuerint, ansam capit 
operam suam utcumque commendandi, quippe qua 
non solum verborum vulnera sanasse, sed Augusti- 
nam ipsum sui testem et interpretem produxisse glo- 
riaiur. De manuscripto, qao ad emendandum tex- 
tum usus sit, nihil amplius ab eo proditum est. 
Pramittuntar vero prseter dictam epistolam, de me- 
thodo librarum Atigustini et de eorum evolvendorum 
ratione disputatiOy nec non Prolegomena ad librum 
jamjam editum, in quibus de titulo^ utilitate, aetate 
operis ac de Laurentio, ad quem dirigitur, prsecepit. In 
Commentariis dogmata cum Augustiniana, tum Cal- 
iabtarum latissime explicanlur. et quod ista eetas 
in deliciis habere cceperat, contra dissentientes 
strenae defenduntur. 

4579. [Genevs] apud Eust, Yigno; tn-8«. Idem 
liber, secunda edilio aucta et ab ipso auctore reco- 
gnita. 

1583. GenevBS^ in-foL Eadem libri hujus recensio 
recusa in opuseulis theologicis Lamb, Danxi pag. 729 
896. 

1597. Ibidem^ tn-8^. Eadem recensio. Landante 
Hendreiehio in Pand. Brandeb. 

SiKC. XVII. — 1604. WitebergsB, sumpt. Pauli Hel- 
yciehii typis Cratonianis ; in-Bo , • D. Aur. Ang. En- 
chiridion ad Laurentium nrbis Romee primicerium, 
nec non libellus de Essentia Divinitatis. qui inter 
opera Angustini exstat tomo qaarto : In gratiam stu- 
diosonim theologice seorsim edita, cum prsemissa ad 
illustres et generosos Barones» Dom. Richardam et 
Dom. Joannem a Tschememei, de vera patrum /e- 
cUone et lectionis uttlitate^ prsfatione et dedicatione 
Satamonis Gesneri, Vheol, Witeb. » 

164i. Lugd. Baty tn-12. Idem liber. Notot Uen- 
dreich in Pand. Brandeb, 1. 1. 

1656. Helst., tn-4o. Idem liber. Hendreich in 
Pand. Brandeb, Sed in his omnibus adeo desultorius 
est Tiri hujus labor, ut, quamvis providus, metuam 
iamen, ne male enm intellexerim. Vereor ne, quod 
hanc editionem attinet, in errore versetur, diversa 
Augustini scripta, Enchiridion Doctripae Christiance 
cnm libris IV de Doctrina Christiana. a. 1655 hac 
forma Helmstadii editis, confundens. 

1665. Paris., apud Steph. Loyson... Augustini En- 
chiridion ad Laurentium V, Romo^ primicerium. 
Exst. in opere Spirituali a pag. 129. 

SuBC. XYIII. — 1705. Lipsix, sumpt. Joan. Heini- 
dUi vidusB^ litteris Jo. Heinr. Richteri^ in-8o. D. Aur. 
Aug. Enchiridion ad Laurentium, urbis Romee pri- 
micerium, in usum stndiosse juventutis, cum prsefa- 
tione de studio theologico D. Adami Rechenbergi re- 
cosum. 



B 



A Versiones. 

Demetrium Cydonium in Graecam linguam Enchiri- 
dion Augastini transtuUsse tradunt, inquit Possevi- 
nusApp. S., T. I, p. 153. Sed unde hanc notitiam 
hauserit tacet. Edita certe haec versio non est, et si 
exstitit umquam, in Bibl. Vaticana latere etiamnum 
debet [a). Ex Gallicis daabus alteram Colletetii jam 
supra, cum librorum de Doctrina Christiana editione 
recenseremas, commemoravimus. Superest altera 
Antonii Amaldi^ quse prodiit. 

1648. Paris, chez Anton. Vitri : in-8». » Le livre de 
S. Aagustin, de la Foj, de TEsperance et de la Cha- 
rit^, traduit en fran^is par Antoine Arnauldy docteur 
de Sorbonne, avec le latin ensuite, reveu sur six an- 
ciens mss. » Addit Hendreichius hujus versionis re- 
petitiones annorum 1652 ei 1656. 

1681. KiobenhaVf tn-8°. Idem liber DanicCy novers. 
af. Eenr. Olafsen. » Cf. Cat. Bibl. Thott. 

Pertinet ad hunc Augustini librum peculiariter 
opasculum absque auctoris nomine hoc tituio edi- 
tum Theologia Moralis S. Augustini, in qua praece- 
ptum de amore Dei plene pertractatur^ etc., per E. B. 
S. M. R. D., de quo v. M. Bibt. Eccl. Col. p 744. 

XXXIV. — (100) De Cura pro mortuis gerenda liber. 
1543. ParisiiSf ex officina Joannis Palieri, in-8o. 

a D. Augustini de Cura pro mortuis gerenda, ad Pau- 
linum liber unus ; item de Chrjsostorai Homilia, La- 
tine, quod pro defunctis lugendum non est, sed 
orandum. » Maitt, T. III, p. i, p. 345. Laudant Ger- 
G manicam hujus libri versionem, auctore Vito Mileto 
{Moguntix 1604 et 163^ m-12) Lipenius in jBt6L 
Theol. T. II, p. 329, T. I, p. 498. et ex eo Colonien- 
ses, apud quos preeterea egregias qaasdam super 
Augustini de mortuis et sanctorum culta sententia 
observationes ex doctorum theoiogorum scriptis col- 
lectas h. 1. invenies. 

XXXV. — (102) Regula ad servos Deiy sea verius 
Regula Sanctimonialibus scHptay alias Epistola 
CCXI vel CIX. 

Bemardus Vindingus et Prosper StellartiuSy ambo 
ex familia Augustiniana, primi viderunt, Regutam ad 
servos Dei ex epistola laudata fuisse depromptam vi- 
risque aptatam. Quo, quibus id factum sit auctoribus, 
ignoratur. Sed mature admodum factum esse appa 
ret. Observant enim Benedictini, eam perantiqaee 
Tarnatensis regulee potissimam partem facere et lau- 
dari in Concordia regalarum a Benedicto Aniano ab- 
bate et in codice etiam Corbeiensi, mille annoram, 
viris accommodatam, et cum ea qua". inscribitur Re- 
gula secunda^ in unum corpus compactam exhiberi. 
Tenendum est autem, hac transmutatione priorem 
episloIsB partem a verbis initialibus : Sicti^ parata est 
severitaSy etc, usque ad illa, Sed potius lacrymas Pe- 
tri pastoriSj peniius esse abjectam : cujus loco pauca 
heec preemitti solent adscititia: Ante omniay fratres 
charissimtf diligatur Deus, deinde proximuSy quia ista 



(a) Hendreichius in Pand. Brandeb. p. 342 manu- Hottingero in Bibliothecario p. 372. Ubi tamen iltom 
seriptam Demetrii versionem landat, adducto teste de ea siientium. 




167 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINI. 



468 



prxeepta 9unt principaUter nobis data. Atque hac A fol. cxxxiii excasi sant Commentarii Ambrotii Cho- 



forma ssepius separatim ab Operum collectionibus, 
ita ut vel sola adjeclis nimirum Hugonis de S. f i- 
ctore aut Lairveltzii commentariis volumen efficiat, 
▼el cum aliis ordinis Augustiuiani constituliouibus 
excusa est. Sed cum latissime hic ordo pateat, tolque 
diversee eo nomine comprehendantur congregationes, 
quarara omnium constitutiones, quse plus minusve 
hanc regalam respiciunt, siepius quidem sunt im- 
pressffi, sed natura sua pancorum manibus teruntur 
et fere delitescunt : intelligitur, quam lubricum sit 
accuratum aut plenum editionitm hnjus regulae indi- 
cem contexere. Equidem oppido paucas ipse vidi, 
nec quos, cessantibus illis, sequi potuissem nobilium 
bibliothecarum scriptores satis lidos hac in re exper- 
tus sum. CoUegi tamen, quantum potui, atque hoc 
saltem assecutus mihi videor, ut quod desit, aut 
minus recte se haheat, si tanti putatur ab aliis sup- 
pleri aut corrigi facilius possit (a). 

S-£C. XV. — 1481. Bomx in-fol. Regula S. Au- 
gustini cum commentario Ambrosii Coriokmi, Or- 
/andi pag. 284 et 3 16. 

1490. Argentinse; per Martinum Schott; in-foL 
Canones Aurelii Augustini juxta triplicem quam edi^ 
dit regulam omni statui modum vivendi praestantes. 
(Hsec litteris majusculis, sequentia minoribus tituli 
instar in prima pagina :) ^ 

Prelati, regendi copiam nanciscuntur 
Hic Subditi, suis curatis obsequendi debitum 

prestare docentur, 
Mores accipiunt xpifldeles universi, 
Ad calcem : Opt^ canonum Aurelii Augustini cum 
nova ac praeclara intcrpretatione Ambrosii Choriolani 
viri prestantissimi. generalis magistri totius ordinis 
heremitarum divi Auyustini, per spectabiles viros Til- 
mannum limperger. ordinis heremitarum sancti Au- 
gustini fratrem, Jacobnm fedderer. Joannem scher- 
rer. artium liberalium professores et sacre theologie 
bachalarios formatos exquisitissime castigatum atque 
revisum est. Impressumque Argentine arte et im- 
pensis solertissimi viri Martini schott. Anno salutis 
MCCCCXC. 

His omnibas denique subjecta suntmontm^a ad le- 
etorem sex distichis constantia subsignataque litteris : 



R 



F,D,L, Ab initio occurit Titmanni Limperger prse- ^ Benedicti;... circa finem. 



riolani in primam regulam sanctiAugustini cum tribus 
ejus in laudes et doctrinas quasdam hnjus doctons 
orationibus. Prflefalio, quse huic parli fu). cxix, pag. 
altera prsmittitur Oliverii Servii Thotentinatis ad 
Guillermum de Estoutevilla episcopum Ostiensem et 
cardinalem, in qua se primum hsec foras mittere scri- 
bit, ad aliam, quse hanc preecesserit, editionem spe- 
ctare videtur. Cteterum sedulo cautum est a typo- 
graphis, ne vacuas paginas admitterent; quocirca 
passim, velati fol. viii pagina altera, nec non eadem 
pagina tituli, item prima fol. cxix Augustini effigiem 
ligno impressaro videbis. Conferri etiam de hoc opere 
poierii Braun Not. H. Lit,, T. II,pag. 195. 

1500. VenetiiSf impensis Giuntse, arte Joannis de 
Spira ; in-4^. S. Augustini Regula una cnm Vita ejus. 
Inter Regulas quatuor primum approbataSf de quibus 
ad Benedictum dicetur, simulqne hanc editionem la- 
tius descriptam dabimus. 

SiEC. XVI. —1516. Lugduni, tn-8« (f) S. Angastini 
Regula. 

[1517.] Sine loco et typographo, inS*", R. Aagns- 
tini episcopi Regula. Exstat in Constitutionibus fra- 
trum Heremitarum Sancti Augustini ad Apostoli- 
corum privilegiorum formam pro reformatione 
Alemanniee. Prsemittitur ad omnes ordinis flratrum 
Heremitarum S, Augustini per Alemanniam Convenr 
tus adhortatio Joannis de Staupitx. prioris generaUs 
ad negotium dictae reformatUmis tunc vicortt, signata 
C a. 1517. 

1526. Parisiis,,.. Hugonis a 8. Victore in Re- 
gnlam D. Augustini expositio, edita in prima inte- 
gra Operum ejusdem collectione h. a. facta. Nnm ipsa 
quoque Regula una expressa sit, ignoro. Hngonis 
vero Commentarius postea pariter recosus» est in 
editione Veneta (apud Jo, Bapt. Siymascum) 1588, 
et Coloniensi 1617, nec non novissima, quam singn- 
latim indicabimns. 

1550. Venetiis, tn-4«. S. Augustini Regala ad Ser- 
vos Dei, seu verius Regula Sanctimonialibus pras- 
scripta : cui praemittitur Regulse clericis traditae frag- 
mentum cum Regula secnnda (snpposititia). Exst 
inter quatnor primum approbatas Regulas, collectore 
Jo. Francisco Brixiano, congreg. S. Justinfle 0. S. 



fatio ad Nicholaum Priess, theologum Augustiniannm, 
episcopum Tripolitanum. Deinde a folio inde primo 
usqae ad octavum prsemittuntnr Vita Augustini per 
Coriolanum, et eommendatio regulx ejusdem, Tandem 
folie IX incipiunt Commentarii super regula divi Au- 
gustini..,. editi ab Ambrosio Coriolano.,,. per mo- 
dum Dialogi; continuantur vero nsque ad folii cxviii 
finem. Dehinc separatim folio cxx usque ad finem 

(a) Quse cruce notantur, eas solummodo in Cata- 
logo Bibl. Bodleianx laudatas reperi, qui ut inter 
prsestantissimos bibiiothecarnm publicanim indices 
merito numeratur, ita hand raro bibliothecariorum 
osibas magis quam communi utilitati est accommo- 
datus, librosque quibas aliqui tractatus inserti sunt, 
non verbis indicat, sed ubi m forulis reperiantur, si- 



1561. VenetiiSy per Bemardinum Fasianum, mm- 
p^i6us Canonicorum Regularium Lateranensium. Mense 
Aprili ; in-4^. S. Augustini Regula, cam expositione 
Hugonis de S. Victore Latine et Italice. Cat. Bibl, Pi 
nelt, cf. Fabric, in Bibl. M, et Inf. Lat. ed. Mansi 
T. III, pag. 301. 

1575. Colonise Agripp.t tn-8o. S. Angustini Regola 
et Constitutiones fratrum ord. Preedicatorum. Cai. 

§nis declarat. Ceetemm nescio etiam an omnes or> 
inis Augustiniani Constitutiones editiones reffulam 
hanc a limine prseferant. Alias numerus earom ex 
Lipenio {Bibl. Theol. t. I, pag. 118 sqa.). Hendrei- 
chio {Pand. Brandeb.^ pag. 343.) ex Cataio^ Riblio- 
thecse Casanatensis (v. Constitutiones) facile aageri 
posset. 



iiiO NOTITIA LITTEUAKIA IN S. ALGUSTINUM. 170 

BibL Bold. cui addatur Hendreich in Pand, Brandeb. A tore, by the Wretche of Sjon Rychar de Whyt- 



1581. DUingsB, in-4o. S. Augustini Regula cum 
Gommentario Hugonis a S. Victore. Lipen. Bibl. Th. 
T.I, p. 119. 

1582. Venetiis. (f) S. Augustini Regula. 

1585. Mantuae, m-4«. Regula S. Augustini et Con- 
stitutiones Eremilarum congregationis Observantise 
Longobardicee. Laudat Greg. Rivius Pnritanus (i. e. 
Ge. Bureh. Lauterbachius) in Historia Monastica Oc- 
ddentiSy T. I, pag. 45. 

SiEC, XVIL — 1601. Venetiis.... S. Augustini 
Regala, cum Comment. Hugonis. Teste Lipenio. 
1605. Comt, apud Hieron. Froirx; «n-8«. Eadem 
cum Expositione Hugonis a S. Victore. Possevin. 

1614. ColonisB Agrippinse, fn-8o. Eadem cum Com- 

mentario seu Optica Regularium Servatii de Lairvelts. 

1736. Gandavi. in-8o. S. Augustini Regula et Con- 

stitotiones fratrum Ord. Prsedicatorum. Hendreich. 

1618. Coloniae Agrippinse, tn-8o. Eadem cum Com- 

ment. Lairveltzii^ laudante Lipenio T. II, pag. 647. 

1620 BarcinonsB, in-S^*. S. Augustini Regula et 

Gonstitutiones Fratum Prsedicatorum. Cat. Bibl. 

S. Aug. dd Nidum Neapoli. 

1625. Parisiis, apud Seb. Chappelet via Jacobxa 
sv6 signo Rosariix in.S^. Regula S. Augustini episcopi 
et Constitutiones FF. et sororum ord. PrsBdicato- 
ram. Cum declarationibns ez Actis Capitulorum Ge- 
neraliam^ etc, etc. 
— Ingolstadii. (f) S. Augustini Regula. 



B 



forde : Imprynted at London in Fletestrate by me 
Wynkyn de Worde M. CCCCCAXV. the XXVIII. of 
November. » Maittaire. 

Uispanicae. — 1600. Cordoba ... a La Regla de. 
San Agostino declarada... por Juan de Montoya^ 
(Matritensi Dominicano). 

Italicse — 1613. Firenze^ per Bartolommeo Sermar- 
tellij tn-4o. « Regola di S. Agostino. • Aliam anti- 
quiorem translationem adjuncto textu Latino ad a. 
1561 notavimus. 

1635. ViterbOy in-S^. S. Agostino Costituzioni delle 
Monache di penitenza. » Cat. Bibl. S. Angeli ad Ni- 
dum Neap. 

1 654. Venezia, per it Giolito, tn-4®. • La Regola di 
S. Agostino vescovo e dottore di S. Chiesa cattolica, 
posta nel libro deU* Epistole nell* epistola 109, tra- 
dotta di latino in lingua volgare fedelmente da Ber- 
nardino Scardeone, canonico di Padova, insieme coU' 
esposizione di Ugone di S. Vittore. » 

1687. Brescia, perit Rizzardi^ in-4®. « Regola data 
dal P. S. Agostiuo alle monache ; e qui per maggior 
loro istruzione, e profitto spirituale dal P. maestro 
fra Paolo Richiedei de' Predicatori volgarizzata, ed 
esposta. » 

Gallicw. — 1691. Paris, chez Guillaume Desprez. 
in-12. (( La R^gle de saint Augustin expliqa^epar le 
v^n^rable docteur Hugues de Saint-Victor. » Auctor 
fuit Jo. de la Grange^ Canon. Reg. et subprior ejus- 



— BonMP S. Augustini Regula cum exposi- ^ dem abbatiae de S. Victore, cui nomen Hugo ille de- 



tione Hugonis a S. Victore. Fabric. BibU M. et 

I. L. I. I. 
1648. Eothomagif in-fol. Hugonis a S. Victore Ex- 

positio in Regulam Augustini in Operibus ejusdem 

T, II, p. 5. 

1660. Monachii^ in-12. Augustiui Regula. Accesse- 
nmt Constitutiones canonicorum regularium ejus- 
dem S. Augustini congregationis Gallicanee. Anno 
\m.Lipen. T. I. p. 118. 

1661. Bomae in-4o. S. Aur. Augnstini, Hipp. ep. 
EpistoU CIX, Regulam Sanctimonialibus praescri- 
ptam continens. Exst. in Codice Regularum L. Hol' 
Kenit, partc III (in qaa SS. PP. regulae ad Virgines) 

^^!pansiis, apudLudov. Billaine; in-4o. Eadem norum i^iscaiceaxorum;. o.«*. ;«• ^-- ^-: . 
Epistola : Ibidek in eadem Collectione Regularum ^ ^XXVL - (103) DeGratu^et hbero ArbUno. 



bet. Regulam ipsam juxta Benedictinorum recensio- 
nem interpretatus est. In prsefatione uberius disserit 
super pauca illa verba, quae in mutata regula Augus- 
tiniana assuta esse snpra monuimus, quseque a Hu- 
gone nondum lecta fuisse docet. » Cf. Joumal des 
Sgav. an. 1691 (Amst. 1692, in-^*') pag. 353 et 
56. 

Prosperi Stellartii (prioris coenobii Tornacensis f 
1626) Nucleus historicus Regulse S. Angustini Tor- 
naciapud GuH. a Tongris 1618, tn-8®. 

• Discorsi claustarli sopra la Regola del gran Pa- 
dre S. Agostino recitati a' suoi Religiosi dal Padre 
Prospero da Sam Giuseppe » (vicario gen. Aogustinia- 
norum Discalceatorum}. Bibl. M. Eccl. Col. 



i*-] 



hic recusa. 

S«c. XVin. —1759. AugustsB Vindelicorum, in- 
fol. S. Aor. Augustini Hipponensis Epistola CIX, Re- 
golam Sanctimonialibus scriptam continens; in p. iu 
Cod. Regular. Holstenii ed. denuo a P. Mariano Brohie. 

T. I, pag. 347 sqq. 

Versumes. 

Versionum indicem ad annornm seriero compo- 
nere Tisom est. quam juxta Anglica primas tenet, 
se<piantur proxime Hispanicx et ItalicsBj ultimum- 
qoe locum GalUcsB tenent. 

AngUca. — 1325. London, in-4o. « The Exposicyon 
o( Saynt Augustynes Rule after the great Clerke 
indholy Saynt, Saynt Hugh, called de Sancto Vic- 

Patrol. XLVII. 



1563. Fiorenza, a istanza di Giorgio MarcsotU per 
Bartolomeo Sermartelli; in-12. o Libro della grazia 
e del libero arbitrio di S. Agosiino vescovo d'Ippona 
a Valentino e Monaci che eran con lui ; tradotto da 
Lodovico Domenichi. » Bibl. degli Aut. volg. 

XXXV 11. — (185) Retractationum libri U. 

Nonnisi unicam horum librorum ediiionem seor- 
sim factam hucusque comperi Lugduni apud Frello- 
nios 1536, in-8o, quam ex Gesnerianis Pandectis lau- 
dat Maettarius T. 11, p. n, pag. 836. 

Germanice eos vertit et annotalionibus necessa- 
riis instruxit Christ. Frid. Roesler iu tomo V der 
Bibliotheck der Kircfienvaeter (Leipz. 1785), pagg. 
237416. 

6 



171 



SUPPLE&IENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



m 



XXXVlll. — (106) De HaBresibus 
1576. Genevse, apud Eustathium Vignon; m-8o. 
« D. Aur. Augustini, Hipp. ep. liber de nfieresibas, ad 
Quodvultdeum. Lamberti Danwi opera emendatus et 
commentariis illustratus, a quo eodem additse sunt 
hseroses ab orbe condito ad constitutum Papismum 
et Mohametismum, etiam eae, quse hic erant ab Au- 
gustino prsetermissse. Accessit operi qoadruplex in- 
dex, ut non roodo chronologiee hsereseon ratio, sed 
etiam, quse ex illis utilitas percipi possit, intellige- 
retur, et a quibus in unoqnoque Decalogi prsecepto, 
Symboli apostolici articulo, item disputatione de Sa- 
cramentis sit erratam. In calce operis addita est ar- 
bor haereseon, ex qna quomodo alise ex aliis nat® 
sint et propagatae, et ut seepe una qucedam bjdra plu- 
ra capita produxerit, perspicue docetur. Per eum- 
dem L. Danxum, Additus est prseterea tractatus de 
Ecclesia, ubi, qaibus sensim gradibos illa tandem in 
Papisticam tyrannidem inciderit, ostenditur. » Dig- 
na est sevo isto et imprimis hujus eximii heereseon 
genealogistee ingenio epistola ad senatum Gcneven- 
sem ab co scripta, qua sortem sibi gratulatur divini-' 
tus concessam, quod in ea civitate vivere contigerit, 
, quam nulli gloria in exstirpandis igne ferroque hae- 
resiom auctoribus secundam ccnseri oporteat, atque 
Ifietabundos supplicia ab hfiereticis Genevse sumpta 
recenset. 

1578. Ibidem, apud eumdem^ in-%^. Eadero plane 
editio. Cai. Bibl. Thott. 

1583. GenevXf in-foL Idem liber in Opusculis 
Theologicis Lamb, Dansei, pagg. 897-1048. 

1595. Genevse, inSo, Idem liber cum iisdem com- 
mentariis. Cat. Bibl. Bodl. 

1621. Helmstadii, typis hseredum Jacobi Levi; m-4o. 
D. Aor. Aogustini liber de Haeresibus ad QoodvuU- 
deum. Item S. Philastrii ejos coeetanei Gatalogus hee- 
resiom pene omnium, qose a condito mundo ad illud 
usque sseculum notae fuerunt. Accessit utriusque 
scripti supplementom et index genoinus : unus chro- 
nologicos, alter alphabeticus. » 

1631. OxonisB, «n-8<>. S. Augustini liber de Hse- 
resibus. Cat. Bidl, Bodl, 

1673. Helmstadii^ ap. Jo, et Frid. Luderwald, in- 
4o. Idem liber cum coramentariis et supplementis 
Lamb. Danaei, cura Gebhardi Theodori, Meieri, Vid. 
Cat. Bunav, 

1687. Cantabrigise, t>i-12. Idem liber cum Yincen- 
tii Lirinensis Gommentario pagg. 169, 269. Cat. Bu- 
nav. Addit Gat. Bibi. Bodleiance : cum notis Baluzii. 
1721. Oxoniiy e theatro Sheldoniano; in-8». « D. 
Aur. Augustini, Hipp. ep. liber de Haeresibus ad 
Quodyultdeum, una cum Gennadii Massiliensis ap- 
pendice. Edidit notisque iliustravit Eduardus Welch' 
mann^ Eccl. Anglic. prcsb. Goll. Merton quondam 
socius. » Notee sunt aptae, sed doctis nequaquam 
scriptflB. 

a Gommentarii historico-dogmatici in iibrum S. 
Aogustrni de Hfieresibus ad Quodvultdeum Digesti 
atque ilkistrati labore et studio P. Laurentii Coiza 



B 



A a S. LaurentiOy ord. Miu. Reg. Observantiae lectoris 
jubilati, ejusd. ord. scriptoris, in Romana provincia 
ministri provincialis, dicecesis Yiterbiensis exami- 
natoris synodalis, sacrae congregationis Indicis con- 
sultoris. Obiati eminentiss. ct Reverendiss. S. H. 
E. cardinalibns, cjusdem S. congregationis Indicis. 
« Opos omnigena eruditione refertnm. Utile Theo- 
logis, phiiosophis, scriptoribus, historicis, conciona- 
toribus confessariis, curam animorum habentibus, 
humanarum divinarumque litterarum atque reruni 
Ecclesiasticarum studiosis. Pars prima cofUinens 
haereses XH a Simone Mago usque ad Marcumem, 
Adjecta ad calcem cujuscamqoe hseresis Coilatione 
ejijsdem cum recentiorum Evangelicornm haeresi- 
bus. RomsB 1707, typis Ge, Plachiy sumptibus Val, 
Fregianti. (5 Alph. 7 plagg. et Praef. plagg. 6.) — Au- 
gustini verba velut rari nantes in gurgite vasto appb- 
rent. Potiorem voluminis partem collatio in titulo 
praedicata occupat. Gaeterom ignoro, utrum plus viri 
ardor morte sit exstinctus, an vero bibliopola juve- 
nilem jubilati scriptoris impetum represserit. Gf. 
Mem. de Tr^voux, Juin 1707, pag. 11 10, et Acta 
Erud,,Lips. 1708, iVot\, p. 489. 
XXXIX. (110. 111.) De Prxdestinatione sanctorm 
libri duOy quorum alter inscribi solet de Dono Pcr- 
severantix. 
Gf. de Gratia et tibero Arbitrio n. 103 ; item Opus- 
cula selecta. 

1711. Parisiis, apud Guil, Desprez; in-fol. S. Ao- 
Q gostini de Praedcstinatione et de Dono perseveranti» 
libri. Eist. in Opp. S. Prosperi a p. 23. 

Versiones. 
Italicse. 1537. Brescia , per Lodovico Britannico: 
tn-4o. < Della Prcdestinazione de' SS. e del bene 
delia Perseveranza; » absqoe nomine traductoris. 
1544. Venezia, al segjio del Pozzo; in- 16. « Del be- 
ne (jella Perseveranza, tradotto da [Lodovico Dome- 
nichi, » 

1547. Venezia, per Comin da Trino; in-8®. a Libro 
del bene della Perseveranza composto dal B, Agos- 
tino vescovo Ipponense, di latino in yolgare nova- 
mente tradotto. • Est versio superior, quicqoid titu- 
-lus venditet; id quod etiam de sequenti valet. 
— Ibidem, tn-8o. « II libro del B. Agostino V. I della 
^ Predestinazione de' Santi, di latino in volgare no- 
vamente tradotto. » Laudantur istae versionum edi- 
tiones in J5i6/. dcgli Aut. volg, Inserta in Racc, d'0 
pusc, sc. e filol., T, XXXIl, p. 349. Ei vero poUssi- 
mum Fontaninus auctor fuit. 

Gallicse. — Gallicam utriusque libri, editam Lug- 
duni 1619, commemorant Golonienses. Notior est, 
quae, longo abhinc spatio, prodiit aoctore Dubois, 
ut proditum est in Bibl. Eccl. Goloniensi (p. 746). 
Sed aliam indigitat Gatalogus Bibl. Reg. Parisiensis 
hoc titulo ; 

1676. Paris, chez Guil. Dcsprez t/i-12. • Les deux 
livres de S. Aogustin, de la Pr6destination des 
saints et du Don de la pers6v6rance, avec les let- 
tres 105, 106 et 107 de ce saint docteur : le toot 



173 



NOirriA LITTERARIA IN S. ALGUSTINUM. 



174 



traduit en fran^ois par Jean Segui. » Ephemerides A 
Paris. {Joum, des S^av.) h. a. num. XI V, pag. 92, de 
aaciore omnino tacent. 

1745. PariSj chez Jacq. Estienne ; tfi-12. « Les 
deux livres de S. Augustin, de la Pr^destination 
des saints et du Don de la persSv^rance, avec les 
lettres 105, lOG et 107 du mSme saint ; le tout tra- 
duit en fran^ois. v 

S. Angustini sententia de Prcedestinatione et Per- 
severantia excerpta, cum scholiis Georgii Cassandri 
Belgas. Parisiis 1616. Eadem Anglice per /. Scory^ 
m-8o. Lipen. BibL Th,, T. I, p. 523. 

JlL. — (113) Speculum ex utroque Testamento, 

Diveisi snb hoc nomine editi exstant libri, qui 

atique ab editoribus suis Augustino vindicantur : ^ 

unus, qui in omnibns hactenus operam Augustini 

editionibus vulgatus prostat, et in novissima Bene. 

dictionibus Antuerpise recusa recensetur, Tomo III, 

a pag. 507 ad 612, juxta seriem librorum V. et N. 

T. compositus ; alter, qui ab Hieronymo Vignier in 

supplem. T. I, a pag. 515 ad 545« ez autographo 

Bibliorummss. Theodulphi Aurelianensis episcopi, qui 

circa a. 820 obiit, est prolatus, in quo ad capitula 

certa moralia Bibliorum sententise referuntur, abs- 

qae prsefatione. Hunc plane spurium censent Be- 

nedictini, quod et minus cum Possidii verbis et cum 

praefatione Augustini cxemplari a se edito prseiixa 

eoareniat. Prsefationem autem istam nemo non Au- 

gastinianum calamum sapere profiteatur. Nec vero r 

tisensnm eis quemquam in hoc negasse comperio, 

oisi quod textus biblicos conccrnit, qci non ex an- 

tiqoa, qua procul dubio Augustinus utebatur, sed 

ei Hieronymiana seu vulgata versione sunt de?cri- 

pli. Augustini manum a sciolo aliquo monacho te- 

meratam esse, non improbabiliter viri aliqui doctis- 

sioii, refragantibus tamen Benedictinis, conten- 

dunt (a). 

1679. Rommj apud Josephum Vanuccium; m-8o. 
D. Anr. Augustini Specnlum, ut in eo, qnam obe- 
diens Deo, inobediensque sit, facilius quisque agno- 
scaty hac minori forma primum editum. Accessit 
ejudem doctoris Psalteriom, quod matri suse com- 
posuit. Edidit et prsefatus est tacito tamen nomine 
Josepkus Maria Tommasi (forte Tommasius), Alica- *^ 
iensis in Sicilia clericus Regularis, idem qui postea 
(Roms 1709-12, III voll., in-8o) titulo Theologico- 
nm antiqviorum Patrum selecta Grsecorum et Lati- 
nonim opuscula evulgavit (6). 

JU. — (11 4) Enarra/iones in Psalmos Dovidis CL. 

1489. Basilem, per Joa. de Amerbach ; in-foL Au- 
relii Augustini prima, secunda ac tertia Quinqua- 
gena. In fine tertifle: Post exactam diligentemque 
emtendaiionem (auctore Deo) perfectum est insigne 
aique prxclarum hoc opus explanationis Psa/mo- 
; divi ac magni doctoris Augustini, opus re vera 



(a) CI. CavenSf Dupinius et Rich, Simon in Crit. 



Ecd.f T. I, p. 143. 



majori commendatione se dignum exhibens legentibus^ 
quam quibusvis verbis explicari possit : ui et in prae- 
fationc et prologo ipsius evidenter coUigi potest, Quanto 
vei'o studio et accuratione castigatum, emendatum et 
ordinatum sit : hi judicentj qui illud aliis similibus si- 
bi : sine manu scriptis : sive xre impressis litteris con- 
tulerint. Consummatum Basilex per magistrum Joan- 
nem de Amerbach. Anno dni M.CCCCLXXXIX. im- 
pressum est charactere Gothico in duabus columnis. 
Adsunt signaturse, litterse initiales parvse et pagi- 
narum tituli, non item custodes et foliorum nu- 
meri. In prima folii primi pagina charactere Go- 
thico magno impressum : Aur. Augustini Prima 
Quinquagena. Prsecedit index rerum alphabeticus 
xiv foliis. Exempla hujus ed. exstant in Bibl. Bod- 
leiana et Acad. Ingolstadiensis. Cf. Seemiller fasc. 
III, p. 164. Adde Bratinmm l. 1., T. II, p. 181. 

1493. VenetiiSj per Bemardin. Bencdium; in-foL 
Augustinus in Psalmos. Orlandi p. 284. 

— Basileae, per Jo. Amerbachium ; in-foL Augu- 
stiui opus inPsalmos. Maitt.y T.I, p. ii, p. 563. 

1494. Ibidem, in-foL Augustinus in Psalmos. .Eo- 
dem teste 1. 1. 

1495. Ibidem, per eumdem ; iti-foL Idem opus. 
1497. Basilex^per Jo. de Amerbach ; in-foL Idem 

opus Consummatum anno dni M.CCCC.XCVIL Sed 
loco exilis, quem in priori editione notavimus, in- 
dicis, seorsim hic adjecta ost principalium sententia- 
rum annotatiOj quas sola in volumen modicae magni- 
tudinis excrevit. EJus exemplar memoratur quoque 
inter rariora Hibl. Reg. Budensis. 

1519. Lugdunij in-fol. B. Augustinus in Psalmos. 
Laudatur a Henireichio^ in Pand. Brandeb. p. 342. 
Asservatur in Bibl. monasterii Ord. Eremit. S. Au- 
gustiai Monachii. teste Ossingero in BiL Augustin. 
pag. 11. 

1529. Basileae, in-foL Idem liber, commemorante 
Hendreichio. Sed haud dubie pertinet ad editionem 
primam Operum omnium ex recensione Erasmi. 
Apud eumdem solnm laudatas invenio seqnentes 
editiones: 1543 et 1555, Parisiis ; 1555, Lugduni; 
1556, Basikx ; 1561, 1562, 1563, Lugduni: haud 
graviori fide. 

1569. Basileae, per Frobenium, in-foL Augustinus 
in Psalmos. Sic quidem exstat in Georgii allg. Europ. 
Biicherlex. Suppl. I, p. 21. Sed perpcram omnino, 
si de sinhulari descriptione inteliigendum sit: non 
item si inter Opera quseras. Genevensem ejnsdem 
anni editionem uotat Uendreich. Vereor autem, ne 
in aoni indicio erraverit. Exstat enim ed. Operum 
Augustini Genevse 1596, non 1569, facla, ad quam 
hsec fortassis referenda est. 

1570. Venetiis, in-fol. Idem opus. Hendreich. Qui 
ed. Venet. Operum omn. h, a. novarit, intelliget 
quantum in eo veri sit. 

1571. Lugduni, apud Seb. Honoratum, in-Bo U 

(b) Purpura a. 1712 a Clemente XI donatus, obiit 
1713. 



«75 



SUPPLEMENTUIIl AD OPERA S. AUGUSTINI. 



ilCy 



Yoll. Augustini Enarrationes in Psalmos. Laudant A explidt. — Character Romanus est preeterquam in 



Hendreich et Colonienses. Tu vide, quse supra in An- 
nalibus edd, Operum omnium ad h. a. notavimus. 
Similiter autem se hahet cum ed. Farisiensi^ quam 
ihidem notat. 

1576, 1577 et 1579. Antuerpiae,.. Aagustini Enar- 
rationes in Psalmos, Sponsore Hendreichio. Nescio 
vero pluresne tomos diversis annis editos, an di^ 
versas editiones totius operis indicare voluerit. II- 
lud antem scio, non seorsim, sed cum Operihus a 
Lovaniensihus editis hanc exstare. Unos idem pro* 
fert editiones, Yenetam 1584, et Parisiensem 1586, 
de quihus idem valet. Sed Lngdunensis ed. 1586» 
qnee sit, non contendam. 

1653. hothomagij typis Dav. ei petri Geoffroy^in- 
8o, tomis III. Augustini Enarrationes in Psalmos 
cnm preefatione recentioris cujusdam (inserta etiam 
ed. Benedictinorum.) 

1662. Antuerpiw, in-fol. Idem opus cum indice 
concionatorio. Hendreich. in Pand. Brandeb. \. 1. 
Colonienses. 

1680. Antuerpiae... Idem opos, curante Jacobo 
Willemant. Eremita Augustiniano. 

Versiones. 
1521. HagenaUy bei Thom, Ansshelm; tn-4o. c S. 
Augustinus Auslegung uher den cxxvi Psalm. durch 
Georg. Spalatinum v^rtetscht. » 

Eumdem Psalmum Italice conversum exstare mo- 
net Hendreichf qui in notandis variis horum com- 
mentariorum versionihus satis est confusus. 

1683. Paris, chez Pierre le Petit; wi-8», VH voll. 
< Sermons de S. Augustin sur les Psaumes, traduits 
en fran^ois par Antoine Amauld. » Tom. I-VII. 
Cat. Bunav. Bibl. Beg. Paris. 

Recueil des consolations et instructions salutaires 
de r&me lid^le, extrait du livre de St. Augustin 
sur les Psalmes, par Jacques de Billy. Paris chez 
Claude. 

Instructions Chr^tiennes sur les Psaumes. Bru- 
xel. 1662, in-8o. 

liigles de S. Augustin pour rinteliigence des 
Psaumes : Paris et Bruxel. 1685, tn-12. 

XLIL - (m)Epistolx. 

Variee Augustini epistol» passim editse sunt cum 
aliorum Patrum, veluti Hieronymi, Paulini, Pro- 
speri Aquitani, etc., operihus, quihus indicandis hoc 
loco supersedere luhet, dum nonnisi collectiones 
omnium pluriumve, vei sicuhi seorsim singulce edi- 
tse sint, enumerare instituerimus, quiirum elenchns 
est sequens. 

S^c. XV. — 1493. Basilex^ per Joh. Amerbach. ; in- 
fol. Liher Epistolarum heati Augustini episc. Hip- 
ponensis Ecclesise. In line; D. Atir. Augustini H. 
Ep. liber Epist. vigilanti accuratissimo stu^io emen- 
datarum et impressarum: Argumentorum quoque no- 
vorum prxnotatione succincte et dilucide expositarum : 
atque opera magistri Joannis de Amerbach civis Basi- 
lien. perfectiirum : Anno dniy etc. XCIIl. Feliciter 



B 



titulo, qui more Amerhachii Gotiiicis litteris exara- 
tus est. Epistolas continet CCVI. Pisecedit vii foliis 
hrevis annotatio siogularum epistolarum , initia, 
materiam atque ordinem exponens. Post suhscriptio- 
nem index sententiarum et materiarum copiosissi- 
mus succedit. Eamdem in Bihl. Ratishonensi notavit 
Gemeiner p. 213, nec non in Luheccnsi Gesner p. 56, 
In Catalogo Bibl. Bemensis, T. I, p. 15, laudatur Epi- 
stolarum editio Amerhachiana de anno 1483. 

1494. Basileae, ap. Joh. de Amerbach. *, in-fol. 
Idem liher. Exstat in Bihliotheca Luhecensi. Cf. 
Gesner, p. 58. 

— Venetiis, per , Bemardinum Benalium ; in-4o. 
Idem liher. Cat. Bibl. Pinellj T. I, p. 92. 

Sine annOj loco et typographo, in-fol. magno. S. 
Augustini episc. liher Epistolarum. Editio princeps 
Epistolarum Augustini a CI. jBraunto primum dete- 
cta et descripta in i^ohtta Hist. litt.(ilS%), pag. 11. 
Volumen estfoliorom ccLxiii, impressum charactere 
majusculo,duahus colomnis, inchartamundaet firma. 
Columna qusevis lineas 50 continet ; desunt signa 
quaevis paginarum foliorumve, nec non littene ini- 
tiales. Interpunctiones hahet, punctum, colon et in- 
terrogandi signum. Ah initio : Libet* Epistolarum 
sancti Augustini. Incipit feliciter ; terminatur vero 
ahsque ulla suhscriptione pagina ultima, in columna 
prima, epistola ad Asellicum. Epistolse, qose partim 
ipsius Angustini sont, partim aliorum ad ipsum, nu- 
G merantur CXCVII, in quihus etiam illse Africanorum 
episcopoTum ad Innocentium I hujusque ad illos le- 
guntur. 

SiEC. XVI ET XVII. — 1541. Bonmise. S. Augu- 
stini Epistola decima ad Xystum preshTterum de 
Gratia Dei. Hendreich in Pand. Brandeb., p. 342. 

1604. Moguntiaej apud Balthas Lippium; tn-4^. 
S. Augustini Epistola de S. Martyrihus et de Inimi* 
cis diligendis cum notis Gerardi Vossii. Lipen. in 
BibL Th. T. II, pag. 254, quasi seorsim editam lau- 
dat. Gnimvero inserta est opcribus Gregorii Thauma- 
turgi (Neocflesariensis episc. (ah eodem Vossio una 
cum aliis Patrum opusculis editis p. 228. Erat vero 
Vosssius ille prsepositos Ecclesise Tungrensis, qui 
plura id generis scripta tonc emisit, deinque ohiit a. 
^ 1609. Vid. Foppens Bibl. Belg., T. I, pagg. 362, 63. 
1638. — Flexiae (La FlSche;, tn-4o. S. Aur. Au- 
gustini Epistolarum selectarum lihri III. Recensuit 
primum, argumentis uheriorihus explicavit, atqoe 
ohservationihus illustravit Rolandus Phigerius, Soc. 
Jesu, Armoricus. — Liher primus didacticas, secon- 
dus ethicas et parseneticas, tertius mistas et familia- 
res complectitur. Colonienses. Eistitit etiam in Bibl. 
Thottiana. 

1662. Lovantt, in-12. D. Angustini Epistolee se- 
lectse, cum appendice supposititiarum. Hendreich. 

1678. Francof., sumpt. Uo. Crameri; in-4o. S. 
Aur. Augustini et aliorom quorumdam ad ipsom 
vel ejus causa scriptee Epistolee CCLXXVIII, cum 
appendice supposititiarum, variis lectionihus aliis- 



rn 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUy. 



ns 



qae margiDalibua et indicibus ntilissimis &eorsim A evesque, de l'heresie Rogatiane, fort convenable 



accuratissime editffi cura Lucw Friderici Reinhartif 
Norimbergensis S. Theoi. in Universit. Altdortina 
prof. publ. 

Cypriani Epistolas ab eodem viro docto aliquot 
aanis post editas in tomo primo commemoravimus* 
NoQ segQiorem operam Angustino prsestitit, in eo 
prscipae laudandus, quod plures ejus epistolas, qus 
eo usque tempori^ nondum cam reliqais colligi, 
sed per reiiquos tomos operum ejus sparsim pro re- 
rum similitudine exhiberi cousueverunt, conjunctim 
primus proposuit. Commodefactamest, quodaliorum 
ad Augustinam scriptee epUtoIce Itaiico charactere ex- 
scriberentur, dum ipsius Augustini epistolis rotnn- 
das adhibitas est. In margine tum variffi lectiones, 
tum Allegationes Scripturfle S. itemque Codicis Theo- 
dosiani, ^Juris Canonici, Lombardi et Thomse Aqui- 
natis loca» quffi vei ex Angustino illnstrari possent, 
vel verba ejns exhiberent, suQt notata. 

Sjec. XVm. — 1721. Pamiwtn-A)/. S. AngusUni 

Epistola^ duse ; prima ad Bonifacium papam ; 

secanda ad Ccelestinum. Exst. inter Epistolas Rom, 
Pantiff. per Coustant.y T. I, pagg. 1023 et 1051. 

1732. ViennaB Axistrix. typis Jo. Petri van Ghelen, 
in-foU maj. S. Aagustini, Ep. Hipp. ad Optatum 
episcop. Milevitanum de Natura ejb Origine Animee 
l^istola secanda. Accessit ejusdem S. Augustini epi- 
stola de poenis parvulorum, qui sine baptismo dece- 
dunt scripta ad Petrum et Abraham. Prodeunt nunc 



B 



poiir remettre k Tunit^ de 1'Eglise catholiqae les se- 
parez et heretiques, comme pour y maintenir et con- 
server ceux qui y sont demeurez et retonrnez, par 
Clement Vaillant » (Bellovacensem in suprema ca- 
ria Causarum patronum). — Epistola in ed. Bened. 
numeratar 93. Pertinet ad eamdem quodammodo 
Disquisitio Theologica de sententia, an haeretici et 
schismatici vi ad fidem sint cogendi ? Ubi simul ingens 
discrimen ostenditur inter causam Donatistarum et 
Protestantium. Auctore D. Elia Veielio^ Ulmse 1689, 
in-4o, scripla occasione persecutionis Reformatorum 
in Gallia, cujns fautores Augustinum etiam in partes 
trahere conati erant. 

1574. A Reims, par Jean de Foigny; in-8o. « La 
forme et mani^re de bien prier Dien : qni est oeuvre 
principale du bon Chr^tien ; ^crite premi^rement 
en latin par saint Augustin, en son epitre !01, k 
Probe, veuve, et traduite en fran^is par Nicolai 
Chesneau, » (Retelensem decanum et canonicum S. 
Symphoriani Rhemensis). Duverdier par Juvigny, T. 
V, p. 109. 

1653-59. Paris, chez Pierre le Petit; tn-12, V 
voU, < Epistres choisies de S. Augustin, traduites 
en fran^ois par Louts Giry. » Tomas I et II, 1653 ; 
III, 1656; IV, 1658; V, 1659, exscriptus est. Hen- 
dreich in Pand Brandeb, aliaro, interprete de la 
Candej a. 1653 prodncit. 

1684. Paris chez Jean Bapt. Coignard; in-fol. 



primom ex Bibliotheca Liberse et Exemptse Ordinis C llvolL « Les lettres de S. Augustin. traduites en 



S. Benedicti Inferioris Austriee abbatise Gottwicen- 
sis. Esdem seque^iti annOj ibidem apud Joannem 
Adamum Schmidium^ Bibliop. Norimbergens. typis 
descriptffi sunt. — In prsefatione ad lectorem abbas 
Godefridus de occasione utriusque epistolse erudite 
commeat^tus est. Codex^ in quo repert^. sunt, uni- 
eos ut jure sno existimasse videtur eruditissimus 
abbas, exaratus est in membranis, in-folio, et ad 
saeculam minimum duodecimnm ab illo refertur, re- 
periundus in illius abbatise bibliotheca, Lit, 6, N, 1 0. 
Nnncopayit xct^r.Xta hsecce fortuito detecta cardinali 
Passioneo, magno, tunc temporis in Italia litterarum 
statori et bibliothecfie Vaticanee aliquando snmmo 
praefecto 



fran<^ois sur T^.dition nouvelle des B^n^dictins de la 
congr. de Saint-Maur, oii elles sont rang6es selon 
Tordre des tems. Revues et corrig6es sur les an- 
ciens manuscrits et augment^es de qnelques lettres, 
avec des notes sur ies points d'histoire, de chrono- 
logie et antres qui peuvent avoir besoin d'6claircis- 
sement, par Philippe Qoibaud du Bois. » Cat. BibL 
Beg, Paris, Eamdem V[ volnminibus, octonis, habet 
Cat. Bibl. Duc, de la Val, Vide etiam Joum. des 
sgav. Paris, a. 1685, n. II, et Novelle de Bfip. delle 
Lettere, m. Novembre 168i. Ex codd. mss. loca ali- 
quot editionis Benedictinorum correxit. Notas Tille' 
montii esse aiunt. Cf. quse Colonienses adduxerunt 
testimonia. 



1734. Parisiis, apud viduam Reymundi Mazieres; 1690. A Lyon.,. • Lettre XXXIX (ed. Lovan.) de 



in-fol. S. Aur. Augustini epistolee duee, recens in Ger- 
mania reperts, notis criticis, historicis chronologi- 
cisque illustratse, opera et studio D. Jaco6t ilfaWtn, 
presb. congreg. S. Marci. Cat, Bibl. Reg. 

— PariSy chez veuve Mazi^es ; w-8*». a Lettres nou- 
▼elles de S. Augustin, traduites en fran^ois, avec le 
latin k c6t6 et avec des notes critiques, historiques 
et chonologiques, et un traitS de rorigine de Vkme 
tir^ de ses ^crits, nouvellement trouv^es dans un 
ms. de TAbbaye de Gottwic, prSs la ville de Vienne 
en Aotriche. 

Versiones, 

1473. PariSy chez Mathur. Prevost; tn-8o. « La 
XLVlll* epistre de St. Aagustin, adress^e k Vincent 



S. Augustin k un jeune homme (Licentius) qui avait 
St6 son disciple et qui s*6tait engag^ dans le si^cle. » 
Exst. in la Solitude Chretienne, T. I, p. 471. 

1700. A Cologne. « Lettre de S. Augnstin au comte 
Boniface (decunda ex tribus ad eumdem scriptis), de 
ia traduction de M. du Bois, n Exst. in le Soldat 
ChrHien instruit^ etc., par le P, Henri Godefroy. 

{101. A Lille, chez Jean-Bapt, Brodellio; tn-12. VI 
voll. « Les lettres de S. Augustin, traduites en fran- 
(ois sur r^dition nouvelle des PP. B^n^dictins de la 
congregation de S. Maur, ot elles sont rang^es selon 
Tordre des temps, revues et corrig^es sur les anciens 
manuscrts, et angment^es de quelqaes lettres qui 
a'avaient pas encore paru, avec ies notes, par M. du 



179 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



180 



Bois, TroisiSme ^dition. » Cat. Bunav. et Bibl. Reg. 
Paris. Hflec ipsa fortasse est repetitio, quam h. a. 
Colonierses Amstelodami facta prodiderunt. 

Anglicam versionem Epistolw XLVIII sub titulo : 
«Judicium S. Augustini de Legibus poenalibrs ad- 
Tersus conventicula et de unitate religionis propo- 
situm in ep. 48, Londini 1670, m4*», memorant Co- 
lonienses, addito testimonio Lipenii in BibL Philos. 
V. Conventicula . 

Denique EpistolaB de pomis parvulorumy qui sine 
Baptismo deceduntj versio esse videtur, quce in Cat. 
Bibl. Firmianas memoratur hoc litulo : Sermone di 
S. Agostino, in cuh si tratta della pena de fanciulli 
morti senza Battesimo^ trad. con annotazioni da G. G. 
Pavia, 1778, in-So, 

— Insigniorum Augustini Epistolarum argumenta 
roodo brevia, modo prolixiora cl. Roeslerus inseruit 
tomo V der Bibliotheck d. Kirchenvaeter^ pag. 417 
Usque ad fin. 

XLIII. — (116) Sermones et Homiliae. 

Sjec. XV. — 1475. AugustWfper Antonium Sorg ^in- 
fol. min. S. Augustini liber, qui vocatur Quinquaginta 
sive Homiliae L. In flne : Anno dm. M.CCCC.LXXV. 
circiter Kal. Februarii impressus est liber iste ad ho- 
norem dei, per Antonium Sorg. In Augusta. Incipit a 
registro homiliarum, quod primum folinm implet. 
Character Gothicus est, sed elegans. Nec foliis, nec 
paginis numeri nota^ve sunt ascripti, teste cL Zapf. 
in Annal. Typ. August. p. 32, Seemillero fasc. I, p. 70. 
Adde Braunium Not. H. Lit. (1788), p. 179. 

1477. MutinsBf per Balthassarem de Struciis ; in-4*, 
S. Augustini Sermones ad Fratres in Heremo. Nus- 
quam nisi in Cat. Bibl. Pinell, T. I, p. 92, Inudatam 
invenimus. 

1482. SpirXf factore Petro drach juniore {in vigilia 
nativitatis marie virginis) ; in-fol. B Augustini sermo- 
nes varii ; in Omeliario Karoli Magni hujus ed. 

1484. Mediolaniy per Teutonicos: tn-4®. S. Augn- 
stini Sermones ad Fratres in Heremo. Cat. Bibl. Pi- 
nell. T. I, p. 92. 

— Padu3B per Mathseum Cerdonis in-4^ B. Angu- 
stini sermones tres de Clericorum vita et moribus. 
— Editor est Eusebius Corradus Mediolanensis, Ca- 
nonicus regularis Congreg. Lateranensis, a cujus 
epistola ad Sixtum quartum^ pontificem maximum: 
pro auferendo de Ecclesia errore scribentium : Augusti- 
num EcclesisB doctorem fuisse heremitam volamen 
exorditur. Praeter dictos tres sermones, quorum pri- 
mus incipit, Charitati vcstraBj elc. ; secundus, Propter 
quod volui et rogavi, etc. ; tertius, Ante omnia fratres^ 
etc. ; inest etiam Vita Augustini a Possideo (sic) con- 
scripta et, nisi mendax fuerit» contentorum tabula 
post epistolam dcdicatoriam statim subjecta, etiam 
Epistola Augustinif si liceat clericis populum et gregem 
sibi commendatum persecutionis tempore relinquere. 
Eam vero in exemplari, quod manibus teneo, non 
invenio, nec mancum iilud videtur, sed illius loco 
exstat editoris ad Sixtum IV et ad patriarcham Aqui- 
leiensem, cardinalem et sancti Marci protectorem, 



B 



A cceterosqae cardinales Annotatio brevissima in erro- 
rem scribentium sanctumAugusiinumfuisse heremitam. 
Atque hsec ipsa omnia in epistola dedicatoria libro 
huic inesse Corradus dicit, nec ibi quidem epistolse 
illius mentionem facit, cum contra in laudata tabula 
hsec annotatio non sit indicata. Ad calcem tamen le- 
gitur : Finis adest trium sermonum becUi Augustini de 
Clericorum vita moribusque una cum vita S. Au- 
gustini, nec non cujusdam epistole ipsius : An cleri- 
cis, etc.j que omfiia impressa fuere Padue per magistrum 
Matheum Cerdonis. Anno Domini 1484. Colophonem 
addit Oda in laudem Augustini^ incipiens : De pro- 
fundis tenebrarum. Absolvitur hsec editio foliis 36 11- 
neis per paginam impressis. Character est Gothicus 
lucalentus. Prwter chartarum numeros nota cnjus- 
cumque generis foliorum paginarumve desunt. Sunt 
tamen litterse initiales formulis ligneis expresss. 
Meminit ejus quoque Braunim Not. H. Lit. T. U, 
p. 111. 

1486. BrixiaBf per Jacobum Britannicum Brixia- 
num;in'S^.S. Augustini episcopi Sermones ad fratres 
Heremitas. In flne : Impressum Brixix per Jacobum 
Britannicum Brixianum, Anno domini. M.CCCC. 
LXXXVI. die V Januarii. 

Editionis hujus nuUi bibliographorum antea co- 
gnitee notitiam soius proibet Braun Not. H. Dit. T. 11, 
p. 130, significans volomen esse xxi plagularum £a- 
sciculis contentum, charactere Romano ac perele- 
ganti impressum, deficientibus quibuscumque folio- 
Q rum paginarumve notis, parvisque litteris ioco ini- 
tialium miniatoris gratia appositis. Continet omnia 
eademque serie ac sequens, ne sermonum tabuia 
quidem exccpta. 

1487. VenetiiSfper Paganinum de Paganinis ; in-8*. 
S. Augustini Sermones ad Eremitas. Ab initio : In-- 
cipiunt sermones sancti Auyustini. ad HeremUas : non- 
nuUi ad sacerdotes suos : ad aliquos alios. Etprimo 
de istitutioe regularis vite ssmo p (sic) In fine : 
Impressum Venetiis per Paganinum de paganinis 
Brixianum, Anno Domini: M. CCCC.lxxxvii. diexxvi 
Maii. 

Prseter sermones LIX, accedunt: 1<* de sancta Mo* 
nica sermo LX; 2<* Calisti narratio de conversione 
S. Augustini ; 3° Sigiberthi de eodem narratio ex epi- 
^ stola ad Macedonium', i*» Excerpta quxdam exChronico 
Bedae ; 5» Rclaliones aliw incertorum auctorum ; 6© Ora- 
tio de Passione Domini, a nonnuUis S. Augusiino 
ascripta, quam per quadraginta continuos dies recitan' 
tibus Bonifacius Flll plenariam concessit indulgen- 
tiam. Textum prsecedit tabula sermonum duo folia 
non integra complectens. Impressio facta est dnabus 
columnis charactere Gothico. Initiales litteras parvas 
typographus interdum addidit et omisit alibi. Chartas 
signatse sunt a-r. Custodes, numeri, paginarumque 
tituli desunt. Seemiller fasc. III, p. 92. 

1492. Venetiis, apud Vincent. de BenaUis ; in-S*». 
S. Augustini Sermones ad Heremitas et ad alios. 
Exst. cum D. Bernardi ad Sororem modo bene vi- 
vendi. Venet. 1493. Sic Audiffr. in Cat. Bibl. Cas. 




I8{ 



NOTITIA UTTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



m 



1493. Boiilese^ factore Nicolao Kessler {pridie Cal. 
Octobris) ; in-foL B. Augostini Scrmones varii; in 
Homeliario Doctorum, qui hoc a, et l. cura Joannis 
r/rict Sttrgant AA. et Decretof^m D., etc, pro- 
diit, ot prsemissa epistola ejus ad Nic. Kessler 
testatur. 

1494. I. BasUeae perJo. de Amerbach. in fol. « Ser- 
mones divi Aurelii Augnstini ad fratres suos in heremo 
commorantes, et quosdam alios. » Quamquam neque 
locus, neque annus, neque tjpographus disertis verbis 
in hoc Toluminesit editus : nequaquam tamendubitan- 
ter illos indicavimus, cum alia Augustini scripta, in 
nnum Tolomen cum prspsenti opere compacta, quse 
ista omniaveloti a nobis posita prcBferunt, similitu- 
dine characteris, descriptionis et dispositionis, judi- 
ciom nostrum tueantur. Litterce videlicet sunt Go- 
thicse, paginee colomuis binis impressa;. Ab initio (a) 
carmen elegiacom Sebastiani Brant ad Divum Aurelium 
Augttstintim, Romano charactere exscriptum, prse- 
mittitur satis prolixum : coi brevior de ortu^ ingenio^ 
erudiiionef errore, conversione ac sacra baptismali 
regeneratione ejus narratio sobjicitur. Haic excipit 
Uymnus AmbrosianuSj sermo ejusdem B, Ambrosii 
iuper conversione Augustiniy item tres hujus regulse 
monachales et forma, secundum quam communem sobrie- 
taiem eis dedcrit, qui suo fratrumque suorum consortiis 
cmjungi optabant, Tandem preevia contentorum ta- 
bula, ipsi sermones LXATI, cuni appendice varia- 
mm de Augostino narrationum, ex diversis auctori- 
bus, quorum nomina ex parte etiam prodita sunt, 
veloti Calixti, Sigeberti, Antonini, exhibentor. In 
fine : Expliciunt collecta qiuBdam ex diversis et ad glo~ 
riam b. Aug. sermonibus ad fr, in h. subjuncta : 
feliciter. Postremo index materiarum et scntentiarum 
amplissimus x foliis volumen claudit. 

II. Ibid.^ per eumdem ; in-fol. Divus Aorelius Au- 
gostinus de verbis Domini [Sermones LXIV). In finc : 
Explieitus est liber sermonum „ Bas. per magistrum 
Jo. de Amerbach, Anno salutiferi partus virginalis 
nonagesimo quarto supra millesimum centesimum. 
Consonant omnia cum pi€ecedentia operis adoma- 
tione etiam quoad materiarum et sententiarum tabn- 
lam et sermonum indicem. 

m. Ibid ., per eumdem; in-fol. Divi Aur. Aug. Ser- 
mones de verbis Apostoli (XXXV). In fine : Rxpli- 
dtus est liber Sermonum... D. A. Avg. Basilex, A 
D. M- CCCC. XCIV. Nihil a superioribus discrepat. 

IV. Ibid.^ pcr eumdem; in-fol. Expositio divi Aur. 
Aog. in Epistolam beati Joannis. 

(a) Ita pleromque conspicitur. Tenendum vero, 
integrioribus exemplaribus prsefixum esse titulum 
seqoentem litteris Gothicis exaratum : Plura ac di- 
versa divi Aurelii Augustini Sermonum Opera videlicet : 
(huc usqoe characteres grandiores ; reliqua minori- 
bus absolvontor.) 

Ad fratres in heremo commorantes : Sermones 

L\x n. 

De verbis domini : Seimones LXIV. 
De verbis Apostoli: Sermones XXXV. 
In epistolam Canonicam beati Joannis primam; 
Sermones X. 



B 



A V. Ibid., per eumdem; tfi-/b/. Opos qoinqusginta 
homeliarum divi Aur. Aog. In fine : Basilex. 
M. CCCC. XCIUI. 

1495. Bas. ap. Jo. de Amerbach. ; in-fol. Sermones 
sancti Augostini de tempore (CCLVI) ; sobscriptionis 
formula eadem atque in sermonibus de verbis Do- 
mini anni prsecedentis. Sermonum contcntornm ta- 
bula diligentissime est composita. Scd index materia- 
rnm et sententiarom minos copiosos videtur pro 
hujus volominis moie, si cum indicibus superiorum 
collectionum comparaveris. Caetemm interior tituli 
pagina effigiem emblematicam ligno impressam et 
disticha latina inhanceditionem parata ofiert. 

Sine annOf per Conradum de Homborch; in-fol. B. 
Augostini Sermones varii in dies dominicalcs et 
festos ; in Omeliario Caroli M. hujus ed. 

Sine anno et locOy in-i^. Sermones sancti Aogu- 
stini ad Heremitas. Heec in titulo litteris grandibus 
expressa. Sermones sont CLIX, cum additamentis 
quibusdam, charactere Gothico, binis columnis im- 
pressi, sine uUo loci et anni indicio. Quapropter ne- 
scio, qoibus argumentis inductus fuerit, qui nostro 
exemplari appinxit, circa a. 1490 lucem aspexisse. 
In Bibliothcea Batisbonensi teste Gemeiner I. i. p. 
276, exstat horom sermonum editio absque loci et 
anni indicio quaternis impressa, quse foliis i08 con- 
stans sermones exhibet LIX. Editionis Venetae a. 
1490 obiter mentionem facit Gemeiner I. I. p. 277; 
adde Braunium in Not. H, Lit. T. II, p. 53. 

Q Sine anno et loco ; m-4®. Sermones duo (h«c lit- 
teris Gothicis grandioseulis, sequentia charactere 
Romano majori exscripta sont) Aurelii Augustini 
episcopi de Vita et Moribus clericorum. Sunt duo 
priores ex tribus, qoi in editione Paduana a. 1484 
eduntur. Additor vero ex Retractationum libro ani- 
madversio ejus in librum de vera Religione. Impres- 
sum est charactere Gothico minori admodum nitido, 
doabos colomnis. Volominis argumentum litteris 
Romanis scriptum per singularom paginarom margi- 
nes supremos decurrit. 

S*c. XVI. — 1513. Parisiis.., Editionem hanc 
Sermonum ad Eremitas fratres obiter laudat Gemeiner 
I. 1. p. 277. (Clementio et Ossingero sponsoribus, ut 
jam conjicio). 

D 1516. Lwjduni, per Joannem Clem. Alcmannum 
(D. septimo idus Aogusti ) in-fol. B. Augustini Ser- 
monesvarii; in Homiliario doctorum edito, si recte 
ex prsefij^a epistola conclodimus, corante Joanne 
Thiery Lingonensi V. I. professore. 

Homelie : id est Sermones populares L. 

De tempoi*e; Sermones CCLVI, 

De sanctis : Sermones LI, 
Unde simul proditur, plora hanc sermonum colle- 
ctionem ab mitio fuisse complexam, quam nunc 
exemplaria pleraque retinuerunt, nec vero pro in- 
tegris habenda esse, qose, ot nostra, in Homiliis de- 
ficiunt. Csetemm aversa foliipaginaeffigiemepiscopi 
pro concione dicentis ligno impressam sistit, sub- 
scriptis versicolis : Salve gemma confessorufn : Au- 
gustine lux doctorum. 



^sni 



183 



SUPPLEMENTOM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



m 



— Pari8ii$, per Berthold, RemboU: in-foL max, 
ft Prfficlarissima et iDfleftiimabilis doctriDde alque uti- 
litatis divi Aur. Augustiui SermoDum opera : Duper 
suDima cura et diligeDtia magistri Berlholdi Rem- 
bolt impressa. Apud impessorem ipsum sub. Sole 
Aureo iu via JacobsRa Parisii : et iu ofliciDis Joannis 
Coberger ac Jodoci Badii venalia comperies quai 
hoc ordine in hoc continentur volumine. Videlicet : 

Ad fratres in Eremo commorantes. Sermones 
LXXVL 

De verbis Domini, Sermones LXIV. 

De verbis Apostoli, Serm, XXXV. 

In Epistolam Ganonicam beati Joannis primam, 
Tractatus X. 

Homeliee, id esi Sermones populares L. 

In Evangelium secundum Joannem, Tractatus 
CXXIV. 

De Tempore, Sermones CCLXVL 

De Sanctis, Sermones LL 
Cum tabulis et repertoriis amplissimis. » In fine : 
Explicit Parisiis in Edibus Magistri BertholdiRem- 
bolt. Anno Domini Dievero XIX Decembris. 

Litteree sunt Gothicse, paginee colamDis sectis 
suDt impressffi, Dec alius oruatus deest. 

1521. Uagenoae, per Henr. Grau; infoL B. Au- 
gustini prfficlarissima sermoDum opera : summa du- 
per diligeutia revisa atque recoguita, tum plerisque 
locis emeudata. In fine: Impressum est praeclarum 
hoc opus in officina industrii Henrici Grau : civis im^ 
perialis oppidi Hagenow : sumptibus et expensis probi 
viri Joannis Rynman de Oringaw archibibliopole, men- 
se Octobri anno anato Christo 1521. 

1525. Lugduni, per Joannem Crespin {die X Ja^ 
nuarii) ; in-foL B. Augustini Sermones varii in Dies 
dominicales et. festos; inter Homclias praeclarorum 
doctorum in EvangcUa dominicaHa, quas jussu Ca- 
roli M. collegisse fertur Alcuinus, editas h. I. et a. 
cum prsefatione Fr. Lamberti Campcstris^ theol. ad 
Simphorianum Camperium Patritium Lugdunensem. 

1564. Lovanii, apud Hieron. Wellaeum ; m4. D. Aur. 
Augustini sermones, et Possidii, Calamensis episco- 
pi, indiculus operum D. Augustini : ex editione et 
cum scholiis marginalibus Joannis Flimmerii. Cat, 
BibL Reg. Confer, quse supra ad editionem opernm 
Basileensem a. 1569 tradita sunt. 

1576. Coloniae Agripp. in-foL S. Augustini Homi- 
liffi variffi. Exst. in CoUectione Fr. Alcuini. 

1588. Lugduni, in-foLS, Augustini Homilise quse- 
dam in Biblioiheca HomiL Cumdii. 

S-EC. XVII. — 1631. ParisiiSy apud Sebast, Cra- 
moisy; m-8o. S, Aur. Augustini Sermones novi XL, 
cum quinque aliis ex antiquis exemplaribas collecti, 
cum notis, stndio et opera Jacobi Sirmondi. Cat, 
BibL Reg. et Casanat. 

1644. Romse, pcr Franc. Monetum; m-4o. Sermo- 
nes aliquot S. Aur. Augustino adscripti, ex biblio- 
thecis Vaticana et Barberina excerpii, nunc primum 
in iucem editi et quibusdam notis illustrati studio et 
opera Joannis Baptistse Mari : Cat. BibL Reg. 



B 



A 1647. Romae, apud Ludovic. Grignanum; in-ko S. 
Aur. Augnstini Sermo in natali S. Joannis Baptists, 
Dunc primum in lucem editus, cum. observaiionib. 
Joannis Baptistae Mari. Cat. BibL Reg. 

1648. Matriti, typis Regiis; in-foL S. Augustini 
Sermones aUquot de B. Virgine. Exst. in BibUotheca 
VirginaU P. de Alva, T. III, a pag. 448. Audiffredi 
in Cat. BibL Casanat. 

1685. ParisiiSf chez P. de Laulne ; in-S^. S. Au- 
gustini Sermonum ad Eremitas fragmenta tria, qui- 
bus prsemittitur Syllabus Sermonum ad FF. in Ere- 
mo, Sermonum ad presbjteros Hipponenses et Ser- 
monum ad populum ex autographo Jordanis de 
Saxonia. Exst. in Supplem. PP. Jac. Hommey. a 
pag. 644. 

Versioncs. 

1493. Firenze, per Maestro Antonio Miscomini, 
(A di XXVUl di Giugno) in-4o, min. « Sermoni 
Volgari del Venerando doliore Santo Aurelio Au- 
gustino, Padre della regola eremitana, molto devoti, 
e spirituali ad acquistare la gloria spirituale del Pa- 
radiso. » Cat. Crevennae noviss. T. I, p. 107. 

1546. Veneuay per Gabriel GioUto de* Ferrari; 
in-4<». a Varj sermoni di S. Agostino, e d*altri catto- 
lici ed antichi Padri utili alla salute deil' anime mes- 
si insieme e fatti volgari da Monsign. Gaieazzo ves- 
covo di Sessa, con due tavole, la priuia de* Sermoni 
ed Omilic ; e la seconda delle cose piu notabili. • 
BibL degU Aut. volg. in RaccoUa d'OpucuL scicnt. e 
C filoL T. XXXII, p. 345. 

1553. In Vinegia^ presso G. GioUto de' Farrari 
FratSUi,... a Alcani Sermoni di S. Agostino delle 
Parole Signore e deIl'AposioIo, fatti volgari da Monsr. 
Galeazzo Florimonte Vescovo d'Aquino. » Exsi. iu 
Varj Sermoni di S. Jgostino ed aUri dottori volga- 
rizzali dal medesimo. Cf. Cat. Bibi. Casanat. In Cat. 
tn-4o. BibL Smith. a. estl588, in4o. 

1567. Venezia^ per il GioUto-yini^. « Varj, Ser- 
moni, etc. » 

1568. Veneziay per il Sansovino ; in-4°. « Varj 
Sermoni di S. Agosiino e d'altri caitolici ed antichi 
dottori, ne quali trattandosi [diverse materie sopra 
diversi luoghi della Sacra Scrittura del vecchio e del 
nuovo Testamento si contiene Cristiano desideroso 

" di vivere puramente fra le persone, e della salute 
deir anima sua, messi insieme e fatti volgari d.i 
monsignor Galcazzo, vescovo di Sessa, con due ta- 
vole, Tuna de' Sermoni, e Valira delle cose notabili. » 

1572. Fiorenza, peri Giunti; in-4o. « Libro iii 

de' varj Sermoni di S. Agostino raccolti in- 

sieme e fatti volgari da Raffaello Castruccio monaco 
della badia di Firenze a imitazione di monsign. Ga- 
leazzo, vescovo di Sessa. » Prodiit etiam liber quar- 
tus, sed in quo nihil Augustini contentum fuit. Se- 
cundam vero partem impressam invenio a. 1654 
h. iit. : 

1654. Venczia, per Girolamo Scotto ; in-4®. « Sc- 
conda parte de' Sermoni di S. Agostino.... tradoiti 
in volgare da Msgn. Galeazzo Florimonzio, vf sc. di 



185 



NOTITIA LITTERARIA IN S. AIGUSTINUM. 



186 



Sessa, con alcuni Omilie del medesimo. » Hcec 
oaknia Dobis siippeditaYit BibL degli Aut. volg, 1. 1. 

1694 et 1700. Pam chez veuve Jcan-Bapt. Coi- 
gnard; th-So, IV volL « Les sermons de S. Aogus- 
tin sur le Nouvenu Testament, traduils en frangois 
sar r^ition latine des PP. Ren^dictins, par Philippe 
Gaibaud du Bois. » 

1731. In Firenze presso Dom. M, Manni^ in-4* 
« Volgarizzamento de' XL Sermoni falsamente attri- 
buiti a S. Agostino, fatto da on Heligioso deir Or- 
dine detto di S. Agostino, nell* anno 1300, e, come si 
crede, da Fr. Agostino da Scarperia« » Cat. Bitl, S. 
Jng. ad Nidum Neapolif Audiffredi in Cat. BibL Ca- 
$anat.j it. Cat, BibL Smith, 

XLIV, — (119) De decem chordis liber. 
Hujas versioneni Bispanicam^ auctbre Gundisalvo 
Garzia de Sancta Mariaj Caesaraugustano, editam a. 
1494y tn-8<». Los Tratados de las diez cuerdas de la 
vanidad del mundo commemorant ex Nie. Anton, 
BibL liisp. p. 425 Golonienses. 

ARTICULI SECUNDI SEQCENTIA. 

Annales editioDom singulorum Augustini librorum. 
g II. Spuriorum scriptorum, 

I, — (6) De Musica libri sex, 

Nescio eqnidem, an huc spectat, qui in Catalogo 
Bibl. Bobleianee memoratur S. Augustini libellus de 
Musica. BasHex, 1.^1 1, in-4<* 

IL — (18) DeGrammatica liber. 

1605. Bannoviae^ in-4*^, Augustinus de Gramma- 
tioa. Elxst. inter Auctt. Antiqq. de Grammatica Lat. 
collect. ab Helia PutschiOy a pag. 1975. 
UI. — (19) Principia Dialectices et Rhetorices libri duo, 

iil9.Florenti3B,apudS. Jacobum de Ripoli; tn-4^ 
Augustini Logica. Cat, Bibl. Casanat. 

1599. Parisiis^ in-4«. Augustini principia Rheto- 
rices. Exst. inter Antiquos Rhetores a pag. 290. 

1643. In Venezia, nella Salicata ; tn-4^. « S. Ago- 
stino della Retorica. » Exst Auctori del ben parlare 
Tomo XXX, pag. 21. 

IV, — (34) Liber de Fide ad Petrum Diaconum, 

Prodiit seorsim sine loco et anno^ in-foL Sed vide 
Fulgentium tomo III. Gf. supra in Opusculis ad a. 
1473, n. i. 

V, — (35) De Spiritu et Anima. 

1472. S. L et typogr, ; tn-4®. S. Augustini liber de 
anima et spiritu, de ebrietate, ad virgines de casti- 
tate et sobrietate, de quatuor virtutibus charitatis. 
de contritione cordis. In fine : Finitus est liber beati 
Augmtinij ep, Yponensis eum ceteris tractatulis ejus- 
dem. Atmo millesimo quadringentesimo septuagesimo 
secundo quinto Idus Nov. Exstat in BibL Lubecensi 
Gessner, 1. 1, p. 26. Is vero ex litterarum similitudine 
et chartarii signo (capite taorino) jure aliquo suo 
concludere sibi videtur, Moguntiis apud Petrum 
Schiffferumy qui eadem forma absque loci et anni in- 
dicio libros de vita Christiana et verx vitx cognitione 



A excudit, fuisse impressum. Ibi tamen insignia Schoef- 
feri uon, utin hoc volumine, desunt. 

VL — (36) De Amicitia. 
1510. LipsisBj tn-4o. c D. Aur. Augustini, Hipp. 
episc. de amicitia liber, in quo Giceronis errata ca- 
stigantur, cunctis, qui pacem, concordiam et veram 
atque perfectam diligunt amicitiam, utilis et summe 
necessarius. » Subjiciuntur huic titulo statim disti- 
cha sequentia : 

AugustiDus in hoc aphoram (sic) ^loria gentis 

QusB sit vora libro narrat amicitia 
MHgnug Aristoteleb calleDs arcaua capaci 

NaturaB in^eDio : De»cius hujus erat 
Nescius erashujud Piato tu divine magister 

Uanc veterum ignorans ethnica turba virum. 

|. In fine : Impressum Lyptzk p. Baccalaureum Wolffgan' 
gum Monaceu, Anno 1510. — Gharacter est Gothi- 
cus. Prsefatus est ad studiosos et eruditos bonor, ar- 
tium in acad. Liptzen. Amatores Magnus Ilundt par- 
thenopolitanuSf theologorum^ ut quidem se appellat, 
infimuSy ep. data in coUegio principis die Calixti, 

Vn. — (39) Soliloquia. 
1473. S. Lin-foL Augustini soliloquium de Arrha 
animse. Abinitio : Jncipt^ solUoquiumbeatissimiAugusti'' 
ni episcopiyponensi (sic) de Arra animjB. In iine : Raptus 
est finis hujus tractatus Augustini dearra anime feria 
tertia post festum sancti Dyonisy Anno dni IXXIII XC 
(sic). Ejusdem est editionis ac SoiUoquia genuina s. 1. 
et a. et Hieronymiana d^ ess^tta div,, etc. Gonf. di- 
cta ad librum Aogustiui de Quantitate animse, Extre- 

G mse raritatis esse exinde discas, quod nemiui hacte- 
nus bibiiographorum cognitus fuerit. Summum vero 
in eo ad setatem illorum opusculorum deiiniendam 
situm esse momentum nemo facile negabit, si ne mi- 
nimum quidem ab illis diilerre dixero. Quod si igitur 
vere ea Guntheri Zaineri a quibusdam sunt credita» 
ut equidem nulius dubito, sequitur, Hambergeri sen- 
lentiam, Zainerum post annum 1472 charactere go- 
thico utidesiisse,post4uam primum mense Novembri 
ejus anni Homanos typos Isidoro imprimendo adhi- 
buisset (a), ipsum fefellisse, quod plerisque accidere 
solet, qui nimis exactis formulis limites ac tempora 
eventuum ant institutorum quorumdam circumscri- 
bere amant. Ac qusenam causa tam repentini fasti- 

^ dii Gothici characteris in eo viro cum verisimilitu- 

dine lingi possit ? 

Versiones, 

1489. Sine loco et typogr. A di XX di giogno (sic) 
tn- 4<* mtn. u Li Soliioquj dei divo Padre santo Ago- 
stino. » Gharacter rotundus est. Florentiam natales 
ejus esse suspicatur editor Cal. Crevennse noviss. T. I, 
p. 111. 

1491. Firense. A di Novembre; tn-4o. t Soli- 
loquj di santo Augustino volgari. » Cat. BibL Creven- 
nae noviss. 1. 1. 

1492. Mediolani tn-8o. Hujus anni, loci ac 

formse versionem Ilalicam horum iibrorum conmie- 
morat Denisius GarelL BibL p. 235. 



ia) Zuverlass. Nachrr. T. VV, p. 806, ubi de Zaineriana ed. Thomee Kempisii preecipit. 



«87 



SUPPLEMENTLM AD OPERA S. AUGUSTINL 



i88 



1663. Paris, chez Charl. Savreux, in-12. « Les 
Soliloques, le Manuel et les M^diUtions de S. Au- 
gustiD, traduits eo fran^ois par D. L. G. C. F. » 

i671. A LyoUj in-8^. « St. Augustin : les Solilo- 
ques, le ManneL » Cat. Bibl. Bem. 

1684. Paris chez Pierre le Petit^ in- 12. « Les 
Soliloqnes, les M^ditations, le Manuel de S. Augustin, 
traduits en fran^ois par le P. Nicolas Regnitr. » 

1691. Paris, chcz Guil. Desprez; in-12®. Eadem, 
a traduction nouvelle, revue sur ie latin : ^dition 
augment^e de l'Esprit du m^me saint, tir6 de ses 
Confessions. • 

— PariSf chez Jean-Bapt Coignard; in-12. « Les 
Soliloques, les M^ditations et le Manuel de S. Au- 
gustin^ traduits en fran^is sur F^dition latine des 
Pdres B^n^dictins, avec des notes, par Philippe Goi- 
baud du Bois. 

1696. PariSf chez Jean Couteroty in-8o. c Les Solilo- 
ques de S. Augustin, mis en vers fran^ois, avec le latin 
et une M^ditation, surlejugement dernier, en vers. » 

1704. Paris, chez Nic. le Gras; in-12. « Les So- 
liloques et les M6ditations de S. Augustin traduits 
en frangois par le P. Ren6 de Ceriziers, » 

Plura de variis horum librorum Gallicis versioni» 
bus attulit auctor hujus articuli in ilf. BibL Eccl, 
Colon. p. 729, num. 4, de quibus, quoniam aliunde 
haud qaicquam recognovi, sollicitari me non sinam. 

VIIL — (40) Ueditationes. 

Sine anno loco et typogr. ; infol. Liber S Au- 
gustini de Meditatione. A prima statim pagina legi- 
tur : Incipit liber p. locutionis bcatissimi patris nostri 
Augustini et ejus ctemplatione. In line : Explicit 
liber de meditatione beatissimi patris noslri Augustini. 
Deo gratias, Laudat hoc opuscalum cl. Seemiller 
fasc. I, p. 112, inter eos libros, quos absque loci et 
anni commemoratione a Christophoro Valdarsero, 
Ratisbonensi, qui intra annos 1471-1476. Venetiis 
et Mediolani impressit, excusos esse sibi persuasit, 
et quorum plures ibidem eosdemque omnes invicem 
charactere et descriptione reliqua valde similes pro- 
posuit. De nostro vero prodidit, litteris oblongis 
paulo majoribus exscriptum folia tredecim integra 
et paucas in decimo qaarto lineas complecti, sine 
numeris ac notis paginarum foliorumve, absque iti- 
dem litteris initialibus. 

Sine anno et loco; in-4*>. B. Augustini Medita- 
tiones. Cat. Bibl. Reg. T. I, p. 376, ubi additur : 
Vetuseditio circa annum 1500. 

Sine anno. Parisiis per Antonium Cayllaut, in-4®. 
Meditationes Beati Aogustini, Cat. BibL Duc. de la 
Val. T. I, p. 175. 

S-£c. XVI ET XVII. — 1516. Venetiis.., tn-8o. « S. 
Augustini Meditationes. Soliloquiorum animai ad 
Deum iiber unus. Manuale. Exst. in Opusculo mul- 
tarum bonarum rerum refertOy ab inilio. » Sic Audiffr. 
in Cat. Bibl. Casanat. 

1608. Duaci, per Balth. Bellerum; in-24. D. Aur. 
Aagustini Meditationes, Soliloquia et Manuale, etc. 
Pienum titulum vide in sequenti. 



A 1613. Duaeiy per Balthazar Bellerum ifi-24, « D. 
Aur. Aug... Meditationes, Soliloquia et Manuale. 
Meditationes B Anselmi cum tractatu de humani 
generis redemptione. Meditationes D. Bemardi. 
Idiotx viri docti contemplationes de amore divino. 
Omnia ad mss. exemplaria emendata et in meliorem 
ordinem distributa : opera et studio R. P. Henriei 
Sommaliiy Soc. Jesu theol. » 

1614. Colonise apud Conrad Butgenium, Idem 
liber ejus. ed. 

1631. lu^duni, in-24. S. Augustini Meditationes. 
Cat, Bibl' S. Angeli ad Nidum Neap. 

— Colonix Agrippinae, sumpt. Com, ab Egmond,; 
in- 12. Idem liber ex ed. Ilenr. Sommalii. 

1637. Ibidcmj per eumdem; in-12. Eadem editio. 
^ 1649. Ibidemy in-12. Idem liber per eumdem. 

1650. Parisiis, apud Claudium Cramoisyi in- 12. 
D. Aur. Augustini Meditationes, Soliloquia et Ma- 
nuale : omnia ad mss. exemplaria emendata, opera 
et studio Henrici Sommalii. 

1672. RomXj per Barthol. Lupardum in-4*. 
Eadem. 

Sine anno. Dilingae. apud Sebald, Mayer; in-8^ 

D. Aur. Aug... Meditationes, Soliloqaia, Manaale. 

~ Aliam horum iibrorum editionem Dilinganam an. 

1571 commemorant obiter Colonienses p. 729, ad 



n.4. 



SiEC. XVIII. — 1701. Antuerpiae, in-8*. Divi Aur. 
Aug... Meditt., Soliloquia et Manuale, ad mss. exem- 
Q plaria emendata et in meliorem ordinem distributa, 
op. et studio R, P. -Henr, Sommalii. 

Versiones, 

Sine anno et loco, in-12. S. Augastini Soliloqoia 
in Grsecum vulgare translata. Cat. Bibl. Reg. T. I, 
p. 377. 

1671. PariSj chez la veuve Charles Savreux^ tn-12. 
Eadem Gallice. « Par le sienr D. L. C. C. E. » 

1679. A Paris, chez Guill. Desprez; in-8*. « Les 
Soliloques, le Manuel et les MSditations de S. Au- 
gustin. Traduction nouvelle, revue tr^s-exactement 
sur lo latin. Nouv. 6d. k laquelle sont ajout^s qtiel- 
ques fragmens de pi6t6 tirez des Confessions de ce 
mesme saint, qui feront voir quel estoit son esprit. » 
D Postrema sub titulo, « L'Esprit d'Augustin tir6 de 
ses Confessions » addita sunt. 

1714. Bruxelles, in-S^. Idem liber Gallice c. notis. 
Cat.Bibl. Thott. 

160i. Madrid... Eadem Rispanice reddita a P. 
Ribadeneira, Exst. in ejusdem Opp. p. ni, pag. 
933 sqq. 

1600. Francf, a. d. Oder ; in-8«. Idem liber Ger- 
manice per Henr. Raetell, 

1717. Gent., in-8». Idem liber, Belgice per Andr. 
van Loo. Cat. Bibl. Thott. 

Ex Meditationibus excerptum esse S. Av^ustini 
Rhythmum de gloria et gaudiis Paradisi versibus po- 
liticis compositum , qui exstat inter Ge. Fabricii 



189 



NOTITIA LITTERAR[A W S. AUGUSTINU.VI. 



m 



Poet. Christ. Basil. 1564, in-io, p. 8i5, monet Au- 

diffredus in Cat. Bibl. Casanat, 

IX. — (42) Manuale. 

U7 1 . Turvisii per Gevardum Lisam de Flandria, 

m-4o min. S. Augostini liber de Salute, sive de Aspi- 

ratione animsR ad Deum. Ad calceni litteris uncia- 

libus excQsum visitur 

Inlatidem scriptoris epigramma. 
Gloria debetur Girardo maxima lisae. 
Queoj genuit campis Flandriapictasuis. 
Hic Tarvisiua naui primus ccepit iu urbe, 
Ariifici raros aere notare libros. 
Quoqije magis faveant excelsi numina regis. 
Aurelii sacrum nunc maxuale dedit. 

Tarvisii 
N. CCCC. LXXI. 

Constat hocce opusculum, a quo typographiam Tar- 
visiDam iDitibm duxisse suspicatur Morellus (a), fo- 
liis XX, impressum charactere rotundo eleganti, li- 
neis 22 per paginas. Complectitur sola xxiv priora 
capita juxta scquiorum editionum distributionem. 
Audiffredi inCat. Bibl. Casanat. Adde Crevennso Cat. 
novissimum. 

X. — (44) Speculum peccatoris. 

Sine anno, loco et typogr. ; m-4o. B. Augustini Spe- 
cnlam peccatornm. Vetus editio cirea annum 1500. 
Sic Cat. Bibl. Beg. 

Sine anno, loco et typogr. ; in-fol, S. Augustini Spe- 
culiim peccatoris. Vide qua^ ad libellum de Quanti^ 
tate aninue ejusdem editionis sunt notata. 
XI.— (47) de ver3B Vitse cognitione. 

Sine anno. Moguntiae, apud Pet. Schceffery ut ex 

insigni iilns ad calcem minio impresso apparet. 

in-4o Incipit a capitulorum tabula trcs pene paginas 

occupante, cujus versiculi novem prffifixi sunt hoc 

exordio : 

Aagustine pater, aquilino more Joannis 
Ingenii velis petis alta recondita celis, etc. 

In iioe : Augustini de v. v. c. libellus explicit. Cha- 

racter plane idem est cum prsecedentis libri formis. 

Anno circiter U70 procusam suspicatur De6un'u$ in 

Cat. Bibl. Ducis de la Val. T. I, p. 176 Exstat etiam 

in Bibl. Lubecensi. V. Gessner p. 14, a q4io Schel- 

homius in diatriba ad Quirin. (Lindav. 1761,tn-4o), 

p. 37, et Schtvindelius in Not. hist. crit. libr. vet. 

rar. 1. xxxxvii, laudantnr. 

1578. Basileae.., S. Augustini de Trinitate frag- 
mentum ex libro qui inscribitur de Cognitione verse 
vit« {cujus Auctor Honorius Augustodunensis) Gr, 
Lat. 1. Leunclavio inteprete. Exst- cum Legatione 
imp. Cffis. Man. Comneni ad Armenos, etc. 

1670. Bomae... Idem cum levi aliquod discrimine. 
Exst. inter Opuscnla Aurea Theol. quorumdam 
Graeec. collecta a P. Arcudio a pag. 672. Sic Au- 
diffredus in Cat. Bibl. Casanat. 

XII. — (48) De Vita Christiana. 

Sine anno et loco {Moguntise, apud Petr. Sha^ffer) ; 
ui-4®. Incipit prologus beati Augustini de vitaXpiana. 
In fine : Explicit liber b. Aug, de v. Chr. Hec fO' 
eiendo quisque vitam obtinebit etemam. Extrenio loco 

(a) In Cat. Bibl. Pinell. 



B 



A signum SchoetTerianum minio, ut solet, impressum 
conspicitur. Character ex Gothico ad rotundum de- 
ilectit, sed perquam exilis et rudis est. Signaturffi et 
numeri foliorum plane absunt. Cf. Cat. BibL Duc. 
de la Val. T. I, p. 174. Laudatur qnoque in Catal. 
Bibl. Bunav., itemque in Bibl. Lubecensi exstat. 

Sine anno ParisiiSj apud Joan. Lambert ; m-8o. 
Liber beati Augustini de Vita Christiana. Ilsec in 
suprema paginse parte, reliqua signum ofiicinse pro 
more tjpothetarum Parisiensium exeunte sseculo xv, 
et siib initium xvi occupat. In fine : Explicit, etc. Im- 
pressus parisiis per Johanem lambert in lico sancti ja- 
cobicommorantemp, Dyonisio Boce. Litterae sunt Go- 
thicffi minutffi. 

1467. Per Olricum Zel de Hanow ; m-4o. Beati 
Augustini liber de Vita Christiana. Ejnsdem liber de 
. singularitate clericoruin. In iine posterioris : Expli- 
cit Liber beati augustini epi, de singularitate clerico- 
rum. Per me Olricum Zvl de hanau clericu dioces- 
Moguntinen. Anno millesimo quatercentesimo sexage- 
simo septimo, Prior tractatus xix folia, aller xxxm 
complectitur, quorum singulse paginse lineis 27 con- 
stant. Debure in Cat. Ducis de la Val. T. I, p. 173. 
Supra sub opusculis plures invenies Augustini tracta- 
tus huic edilioni valde similes, ab eodem haud dubie 
tjpographo, circa annum 1470, ut putant, impressos. 

XIII. — (oO) De XII abusionum gradibus. 
Sine anno et loco; in-fol, « Anrelii Augustini Ipo- 
nensium presulis dignissimi liber de XII abusionibus 

C seculi, incipit feliciter. » In iine : Lau% deo, Separatim 
vero folio ultimo impressa sant Augmtini de origine 
animae electissima auctoritas et Augustinus de divinatione 
dasmonum, In fine iterum : Laus deo, Hinc est, quod 
in duobus hujus editionis exemplis apud SeemHkrum 
fasc. I, p. 190, alterum non nisi opusculum primo 
loco commemoratum exhibeat, alterum prseter reli- 
qua duo uno foliocomprehensapreebeatetiam B. An- 
selmi libros duo de eo, cur Deus homo ? viginti no- 
vem foliis impressos. — Piagulee sunt quatuor. Cha- 
racteres Guthici rudiores et insequales lineis latis 
impressi, in quibus imprimis frequens syllabarum 
de, be, po. bo. vo. co. ho. in unam iiguram coutractio, 
Nec desuntcrebra syllabarum compendia. 

-. 1514. Lipsise^ m-4o D. Aur. Aug. Hipp. ep. de 
duodecim abusionum gradibus in mundo : liber utilis 
atque delectabilis. In tine, post tituli repetitionem : 
Lypssck per baccalaureum Martinum herbii^olensem di- 
ligenter impressus : anno a nativitate Christi MUlesimo 
quingentesimo quarto decimo. Subjiciuntur insignia 
typothetse in ipso iine. 

1521. Augspurg, durch Sigism. Grimm und Marx 
Wirsung; ir^. « Augustinus von den zwoelfT Stapf- 
fein der Myssbrauchung von dem neuen Gesang, wie 
man das Reich der hymei eriangen mag, verteutscht 
durch Georg Spalatinum. • 

XIV. — (55) De Antichristo. 

1522. Parisiis.,.. S. Augustini fragmentom ex 



^^ 



191 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



m 



tractatu de Anticbristo (qui iuter Alcuini et Rabani A 
opera reperilur). Exstat in Mirabili libro^ qui Pro- 
phetiaSf etc, demonstrat. Audiffred, in Cat, Casanat, 
Bibl. 

XV. — (75) De essentia Divinitatis. 

1510. Lipsise per Wolffgangnm Monacens.; in-^o. 
t D. Aur. Aog. Hipp. episc. liber de essentia divi- 
nitatis, quo Anthropomorpbitarum et Vadianorum 
errores ex falsis quoromdam pbilosopborum opinio- 
nibus exortos prsecipue reprobat: iuce clarius ex- 
pUcans corporalia et bumana membra. non carnali- 
ter sed spiritualiter in sacris litteris, divinitati attri- 
bui. Annexis quisbusdam annotationibus. a doctore 
Magno Hundt Partbenopolit. in Academia Liptzen. 
ex tempore collectis : Studiosis et pbilosopbifle et » 
sacrarum litterarom amatoribus admodum profi- 
cuis. » — Prsemissa est editoris ep. ad Paulum 
Scbillerum, philos et SS. litt. profess. data. in Col- 
leg. Princip. 1508 decima septima Octobris. Verba 
Augustini et Annotationes alteruls se invicem exci- 
piunt. In Bibl. Golon. laudatur editio Hundii Lipsise 
1509, ex Becmanni Gat. Bibl. Francof. p. 35. 

ARTICOLI SECUNDl SEQDENTIA. 

Annales editionam siDgulorum S.Augustini librorum 

§ in. Scriptorum prorsus dubiorum. 

I. — In Matthxum Comm, 

Sine anno et loco S. Augustini commentarii in 
Matthseum. Per omnia editioni librorum de doctrina 
Ghristiana absque loci et anni indicio expressse si- ^ 
miies esse tradit Ge. Pray in Cat. Bibl. Bud. T. I, 
p. 89. Uterque liber etiam ono voiumine in ista Bi- 
bliotheca comprehendebatur et Praius descripturus 
erat accnratius, ni mutilum hujus exemplum fuisset. 
Nescio an sit particula Qu3BStionum Eoangelicarum 
quiB. iuter genuina n. 41 recensentur. 

IL — De Vanitatibus saeculi. 

Sine anno, loco et typogr. ; in-4o. S. Augustini, 
episcopi Hipponensis, 1© de Vanitatibus saecuii, 2« de 
Vita Ghristiana. 

Uujus editionis memoriam, ut tot aliarum, quse ra- 
rissime alias obtingunt, servavit cl Seemiller fasc. 
II, p. 150. Separari duo haec opuscula non possunt, 
atque una constant foliis xxiii, lineis 25 per pagi-D 
nam, charactere Gothico paulo majori, oblongo et 
luculento, eodem, quo Gonradus Finer Esslingensis 
usus est (a), impressis. Absuut custodes, signaturae, 
numeri et inscriptiones paginarum., Attamen du» 
initiales litterae horum opusculorum formis ligneis 
impressae sunt. Initium : Incipit liber Augustini de 
Vanitatibus seculi. Sab fmem folii quinti pagina 
aversa duabus lineis : Eotplicit liber sancti Augustini 
de Vanitatibus seculi feliciter. Tum in fronte folii 
sexti : Proloyus libri beati Augustini de Vita Xpiana 
incipit feliciter ; atque in extrema tandem pagina tri- 
bus liueis : Explicit liber sancti Augustini de Vita 

(a) Gujas gratia lectores ablegat ad Qerhohi Stei- 
genberger Hterarisch-hrit Abh. Hb. die zwo alleraelte' 



Christiana felidter . Geeterum nescire me fateor, quo 
primum tractatum referam, suspicor tamen, eum- 
deu esse cum sermone, qui vulgo de Vanitats sfleculi 
inscribitur, inter dabia relatus num. 9. 
ilJ. — Expositio Symboli et Orationis Dominicas. 

Sine annOf loco et typographo^ in-fol. S. Augustiui 
lo Expositio Sjmboli. 2« Ejusdem expositio Oratio- 
nis Dominicffi. 

Gommemorat duo hsec opuscula, cum aliquot Tho- 
mae Aquinatis et Henrici de Hassi&, idem pene ar- 
gumentum concernentibus et iisdem typis expressis, 
compacta, cl. Seemiller fasc. I, p. 152 sq. Impressa 
sunt cbaractere Gotbico nonnihil majori et oblongo. 
Interpunctionum signa sunt punctum, comma supra 
et infra lineam prominens, cui interdum punctum in 
formam signi exclamandi subjici vir laudatus ani- 
madvertit. Linece triginta per paginam integram nu- 
merantur : nnmeri, signaturse, custodes, nec non 
initiales litterse desunt. 

Sine anno, loco et typogr. ;*in-4o min. S. Augustini 
lo sermo super oratione Dominica, 2o Expositio 
Symboli, 3» Sermo de ebrietate cavenda. 

Tria hsec opuscuia, quorum penes eumdem virum 
doctum fasc. I, p. 163, memoria est prodita, uno 
volumine mii foliorum, ita, ut separari nequeant, 
comprehenduntur. Gharacteres, eodem teste, sunt 
Gothici, minuti, sed admodum pingues, non absimi- 
les iis quos imprimis Udalricns Zel frequenter adhK 
buit, minores tamen. Distinctionis signum laqueus 
hac forma | «^ | . Numeris, signaturis, custodibus et 
litteris initialibus caret. Pagina juxta lineas 27 com- 
plectitur. 

IV. — De virtute Psalmorum, 

Sine anno, hco et typogr. ; m-4o. In fronte : Incipit 
Augustinus De virtute psalmorum. In fine : ExpUcit 
Augustinus de virtute psalmorum. Gl. Seemiller fasc. 
II, p. 163. Impressum est volumen, hoc teste, Go- 
thico charactere singularis formse et justffi magnitu- 
dinis in charta alba ac nitida, absque custodibus, 
numeris, etc. nisi quod priora quinque foliatjpo- 
graphus signavit. 

Sine anno. Parisiis per Dionys, Roce ; tn-8o. Au- 
gustinus de Virtute Psalmorum. Typographus ex si- 
gno titulo impresso noscitur. Vid. ex eadem of&cina 
librum de Vita Christiana. In Cat. BibL BodL hujus 
libri editio quaternis sine L et a. indicio facta memo- 
ratur. 

GAPUT IV. 

Defloratores et Commentatores prxcipui Operum 

S. Augustini. 

Casimirus Oudinus in Gommentario de Scriptoribta 
Ecclesiasticis Tomo I, pag. 990, absolota jam notitia 
de vita, scriptis et editionibus S. Augustini, singu- 
lare caput de Defloratoribus vel Commentatoribus 
D. Augusiini, tam antiquis, quam recentibus prsecipuis 
perscripsit et reliquis tamquam septimum ultimum 

stegedr. deutsche Bibetn^ etc., qulTab. III, n. 3 ot 
4, eumdem eere incidendum curayit 



193 



NOTITIA UTTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 



194 



adjecii. Quem secati AucUn^ M. Bibliothecx Eccle- 
uasUeag Coloniensis^ totum pene servata etiam epi- 
graphe ia commenlarios suos, voce Acgustinls num. 
VI, pag. 767y retulerunty ita tamen, ut resectis iis, 
de quibus alio loco commodius vf^rba fecissent, auxe- 
rint etiam non poenitendis addilionibus. Optimum 
institatum a nobis non sine iectorum detrimento de- 
seri posse videbatur. Sed intelleximus etiam, quee 
ab illis novissime congesta erant, paucis tantum in 
locis emendationem aliquam desiderare et pauciora 
inesse, quse nostrse tractationi apta non essent. Nec 
sperandum fuit, ut ipsi ampliora quodammodo dare- 
miis, quinimmo, quse in proprias schedulas digesse- 
ramiis ad hocce argumcntum spectantia, ad unum 
omnia abillis occupata esse cognovimus. Quapropter 
nuUatenns dubitavimus, quidquid in tota hac Oudini 
et Coloniensinm dissertatione nobis probaretur, ipsis 
eomm verbis buc transferre, dummodo non alieno 
merito quidquam subtraxisse videremur. 

Primus fuit S. Prosper AquitanuSf qui circa anuum 
450 librum Sententiarum ex S. Augustino delibatarum 
confecit, studio «/o. a Fuchte aliquoties seorsim 
editum, de quo nos suo loco. Colonienses, titulo li- 
bri nou satis integro inducti, memoriam ejus tam- 
quam ipsius editoris opellse post Lumnii Thesaurum 
inseruerant. Proximus setate fuit, cui primum locum 
in hae serie dederat Oudinus. 

Eugyppius abbas et presbyter Afriganus soec. vi, 
qui scntentiaSf qusestioneSt etc., ex S. Augustini scri- 
ptis deiloravit et in unum corpus, cui Thesauri no- 
men fecit, coilegit. Hic cum ad nostrum etiam cen- 
sam pertineat, plura de eo in sequenti tomo dicta 
invenies. 

Inter mss. codices bibl. Venetse cardinalis Bessa- 
rionis, exstat Petri abbatis Tripolitani nomine Expo- 
sitio in Epistolas D. Pauli sx divi Angustini Serma^ 
nibtu^ in membrana, de qua loquitur Baronius ad 
annum 562, post Cassiodorum Divinarum Institutio* 
num cap. 8. Sed an legitimum opus Petri Tripolitani 
abbatis sit, caute discutiendum est : licet boc scri- 
bat Jacobus Pbilippus Thomasinus in Catalogo bi- 
bliothecarum Venetarum publicarum et privatarum 
quem anno 1650, Utini, in-4o imprimendum cura- 
Tit. Oud. 

Venerabilis Beda,^. natione Anglns, professione 
monachus et presbyter, qui anno 710 et seqoentibus 
fioruit. Exstant inter Opera Ven. Bedse Commenta- 
ria in omnes Epistolas S. Paulif ex Auguslini operi- 
tus ut plurimum excerpta, de quo opere Baronius in 
Annalibus ad a. 562 litem Bedee movet, ac Petro 
abbati TripoUtano, de quo Cassiodorus Divinarum 
Institutionum cap. B, ascribendum censet. Verum 
Joannes Mabillonius litem intentatam prseclare di- 
Init, qui T. I Aitaiectorum, Dissertatione singulari 
p. 12, nec Bedffi, nec Petro^ sed Floro magistro, 
Lug^unensis Ecclesise diacono, deberi demoustrat. 
Verum interim Commmentarium Bedse (nam S. Pauli 
Epistolas ab eo explicitas esse, ips in Indiculo 
Operum suorum fidem facit) ejusque Collectaneum in 



B 



A Apostolum ex Operibus Augustini deeerptum^ grandi 
satis volaminc nondum impressum, penes se habuis- 
se testatur Lupus, Ferrariensis abbas, epistola 76 
ad Hincmarum, p. 118. Exstat autem in duobns 
mss. exemplaribus apud Joannem Mabilloninm, ex 
bibliotheca S. Germani Pratensis, ut idem testatar. 
Vide quse babet Stephanus Baluzius in Notis ad Lu- 
pum Ferrariensem p. 405. Oud. 

Magister FloruSt Lugdunensis Ecclesise diaconns, 
circa a. 850 inclytus, scripsit Commentarium in om- 
nes S. PauU Epistolas ex S, Augustini Scriptis con- 
textum, qui habetur tomo VI Operum Bedse, ei falso 
ascriptus. Nam Flori istius Cdse ex pluribus mss. 
codicibus docuit Joannes Mabillon, '^Disquisilione hac 
de re composita .^na/ectort<m T. I, p. 12 seqq., qua 
etiam ostendit, genuinnm Bedse Commentarium ab 
evulgato esse opus diversum, idque nondum typis 
editum penes se habere, aliquando in lucem profe- 
rendum. Alibi tamen observat in 3 mss. codicibus 
abbatiae S. Galli in Helvetia, qui annorum 800 et 
700sunt, hanc ipsam Bedse expositionem sub nomi- 
ne Flori presbyteri contineri, de qua vide quse anno- 
tavit erudite T. IV Analectorum p. 630. Abbreviavit 
prolixum Flori Commentarium in Epistolas Pauli cir- 
ca a. 1180 Robcrtus de Torinneio, in Normannia, 
abbas S. Michaelis de Monte, dioecesis Abrincensis,. 
quem arbitratus est spectasse ad Petrum Tripolita- 
num, quamque sententiam ad annum Christi 562 
Baronius amplexus est, cujns Abbreviatio ms. exstat 

C inter mss. codices bibliothecse S. Michaelis de Monte. 
Exstat autem Epistola et Prologus in Abbreviationes 
Epistolarum Apostoli secundum Augustinum, in Ap- 
pendice ad Gniberti Opera a Luca Oacherio edita 
Parisiis in-fol. 1651, p. 715, quam ex ms. codice 
produxit. Hsec Oudinus, copiosius alibi de iisdem in 
recensu operum Bedae et Flori Lugdunensis disse- 
rens. Nos supra siugularem eamque vetustissimam 
horum Commentarwrum editionem produximus. 

Bonizo. Sutrii ac Placentise episcopus, circa a. 
1073 composuit Augustinianam Epitomen seu Ex- 
cei^ptum Sententiarum Miri/Ui doctoris Augustini li- 
bris viH distinctum, quod S. Joanni Gualberto, fun- 
datori et primo abdati Vallis Umbrosse dedicavit, 
exstatque ms. in bibliotheca Csesarea Vindobonensi, 

^ inter mss. codices ex arce Ambrosiana illuc allatos, 
codice 85, ut testatur Petrus Dambecius iilius in- 
spector et custos T. II Commentariorum hujus biblio- 
thecse cap. 8,p. 790 sqq. Oud. 

GuUlelmus abbas S. Tbeodorici prope Remos, in 
Gallia, ordinis S. Benedicti, tum ex abbate factus 
monachns ordinis Cisterciensis apud Signiacum in 
eadem dicecesi, sseculo xii, cujus inter Collectanea 
habetur opusculum Sententiarum de Fide ex S. Au- 
gustini Operibus collectum, qood a se ex autographo 
ms. Bibl. Signiacensis ord. Cisterciensis transcri- 
ptum testatur Oudinus traditumque Thomas Blampino 
Bened. Congreg. S. Mauri, qui hanc Collectionem 
sub Auctoris proprii nomine in [Append. ultimi vo- 
luminis Operum S. Augustini edendam promiserat. 



m 



SUPPLKMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



196 



quod tauiea non praestilit. CoUmienscs ex Oudino. 

Rob, Kilwajdby Ord. Prffidic. natione Anglos, Can- 
tuariensis archiepiscopus, et cardinalis episcopus 
Portoensis sa;c. xiii, libros S. Augustini fere omnes, 
aliorumquepluriam Ecclesiie doCtorum per parva 
capituia distinxit, sententiam singulorum sub brevi- 
bus annotando. Cujus laboris varia in Bibl. Regia 
Paris. supersuut monumenta ms. quas recenset 
Echardits in Script. Ord. Prsed. ad a. 1279, p. 379, 
ubi et alia memorat ex Catal. Anglic. Colonienses. 

Bartholomxus Urbinas episcopus circa mediom 
ssec. XIV, eremita Augostianianus, S. Augustini et 
Ambrosii Operum lector assiduus, sententias utrios- 
que insigniores excerpsit, quas in alphabeti ordinem 
digestas, Milleloquium appellari voluit. Atque ab 
Augustino quidem Triumpho ejusdem Ordinis (vulgo 
de Ancona dicto) ejns prseceptore, Milleloquium Au- 
gustini sententiarum incoeptnm, a discipulo absolu- 
tum, Lugduni a. 1555 impressum est. Milletoquium 
Ambrosii ibid. a. 1556, in-fol. Colon, ex Oud. 

Antonius de Nomis Florentinus {aliis Maciallensis) 
eremita Augustinianus, qui a. 1438 decessit, e li- 
bris S. Augustini capita omnem fere litterarum Divi- 
narum tractationem continentia digessit et inscripsit, 
Flores Doctoris S. Pairis Augustini, quse exstare di- 
cuntur in BibL S. Spiritus Florentise. Colon. 

Joan. Frid. Lumnii (a) Thesaurus Christiani homi- 
nis ex scriptis S. Augustini collectus, Antuerp, 1588. 
Colon. 

Dulciloquiorum. S. Augustini libros tres^ ex vetere 
ms. exemplari Bibl. Bomersdorpianae primum editos 
Ilerbonae 1592. in-12, a viris iide dignis se accepisse 
testatur Labbeus (6), sed nondum vidisse scribit. 
Colonienses. In Cat. Bibl. Rey. Paris. dictos liber 
exstat editus Herbonx Nassoviorum 1614, in-12, h. 
1. Aur. Augustini libri tres Dalciloquiorum e biblio- 
thecx Romerstorpianx vttere manuscripto exemplaH 
nuncprimum edilistudio Guil. Rolichii. 

Jo. GastiuSy Brisacensis, Commentarios in oniversa 
Biblia ex Augustini operibus collectos edidit Basilex 
apud Hervagium 1542, // tomis in-fol. Laudat Cat. 
Bibl. Bodlei. Ejusdem operi tomum I, Vetus Testa- 
mentnm complexum, editionis Venetx ex officina 
Erasmiana 15i3 profert Cat. BibC. Thott. 

Hieron. Torres seuTorrensis, Soc. Jeso Hispanus, 
Confessionem Auyustinianam in libros IV distribu- 
tam, et certis capitibus locorum theologicorum 
comprehensam, ex omnibus S. Augustini Operibus 
magno studio collectam, edidit Dilingae 1568, ct 
rursom auctiorem ac emendatiorem, 1569, in-fol. (c) 
Eam Augustanx Confessioni opposuit ; quo in opcre 

fa) Male Itimcit apud lipen. Bibl. Theol. II, 916. 
Colon. 

(6) Dissert, de Script. Eccles. in addend. et corri- 
gendis p. 714, apud Oudinum co\. 952. Colon. 

(c) Ito Alegainbius MULXIX. Lipenius vero Bihl. 
TheoL I, 117, habet 1596, uti et Oudinus in Com- 
ment. col. 993, ad multam usque senectutefn, ait, pro* 
vectus correxit, ablatis iis, qux tamquam S. Augu- 
stini attulerat ex lib. de Fide ad Petrum^ quem 



B 



A (ait Alegambius Bibl. Script. S. J. p. 188) duo egre- 
giepraestat: alterum, quod catholica dogmata mirifice 
probat, ct confirmat, refutatque haercticorum crrores 
ex kugusiino; alterumj quod locos ipsius Augustiui, 
vel male intellectos, vel malitiose detortos^ alque ab 
haereticis depravatos, adamussim revocat, atque sincere 
intefyretatur, Oud. et Colon. 

Joannes Piscatorius Lithopolitaaus, qui Epitomen 
omnium Operum Augustini diligentia nequaquam 
sordida composuit, cujus editionem factam Augustas 
Vindelicorum apud Heinricum Steyner 1537, in-fol., 
prsesentem intueri licet. Ejus vero hic est titulus : 
Omnium Operum Divi Aurelii Augustini episcopi, im- 
decumque doctissimij Epitome: Et quid vir illey de 
Ecclesiae Sacramentis, nec non sacrae Scripturx locis 
communioribus insignioribusque senserit, scripscrit, 
simul atque docu^erit per Joannem Piscatorium Litho- 
politanum hoc libro fidelissime et compendiaria qua-- 
dam via diligentissime comportatum. — Accedit in ti- 
tulo brevis admonitio ad lectorem, in qua praesenlis- 
sima atque ipsissima Augustini verba exhibuisse se 
afQrmat, et Sfeph. Vigilii Pacimontaui Dccastichon 
in laudem libri. Ejusdemque Vigilii preefatio ante 
ipsius auctoris preefationem est inserta. Dividitur 
autem opos in tres tomos, quorom priraus Augu- 
stini sententias juxta doctrinse Christianse capita or- 
dinatas proponit, alter varia et miscellanea offert, 
tertius integros Augustini iibros quos supra in An- 
nalibus editionum Operum indicavimus, prffibet. 

Q In hanc Piscatorii operam manus temerarias im- 
misit et convicia gratiarum loco rependit Joannes 
Pesselios. Prodiit enim. 

Joam.is Pesselii, ord. Preedic. Tilani iu Geldria, 
Omnium Operum S, Augustini Epitome, primum qui- 
dem copiose ac sinistre collecta a Joanne Piscatorio 
haeretico, et a Joanne Pesselio recognita, aucta duplOf 
ct catholico semu reddita ; cui accessit ejusdem opera 
ex eodem Augustino collectus de septem Sacramentis 
tomus quartus Colon. Agrip. 1539, 1542, 1549, 
in-fol. (d) ' 

Jac. Tribesci{a) Brixiani,canonici regularis Latera- 
nensis, Besponsiones ad mille Quacsita in omni fere 
facultate ex omnibus S. Angustini libris excerptse, 
Venct, 1583, in-5°. Alibi deprehendimus signatas: 

^ Venetiis ap. Bemh. Juntam 1586, in-4o. 

Jo. Bapt. Masculif Soc. Jesu Neapolitani, Ponde' 
rationes Concionales in opera S. Augustini^ Neap. 
1652, in-fol. (e). Forte idem opus, quod apud Top- 
pium (f) inscribitur : Eruditarum lectionum S, Au- 
gustini libri Acroamatici ad Conciones, decem [tomis 
contractis in unum, Neap. 1656, in-fol. Colon. 

S. Fulgentii esse compertum est : et ex lihro de 
Ecclesiasticis Dogmatibus, qui est Gennadii Massilien- 
sis. Colon. 

(d) Ex Echard. in Script. Ord, Praed. ad a. 1549, 
p. 135. Colon. Sed ed. a. 1535, qiise apud eosdeai 
notatur, faisa est ; nam Piscatorii Epitome primum 
a. 1537. lucem aspexit. 

ie) Ex Lipeji. Bibi. Theol. 1, 118. 

(/•) Bibl. Napol. p. 137. 



197 



VARIORUM EXGRGITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



198 



David, Lenfant Paiisiensis ord. Prspd. Concordan- A 
tiat AugtisHnianae, sive coUectio omnium sentmtiarum, 
quae sparsim reperiuntur in omnitus S. Augustini Ope- 
ribus ad instur Concordantiarum Sacrae Scripturx 
Tom. I, Paris, 16o6,in-fol. ;II. 1665. 

Ejusdem Biblia Augustiniana, sive collectio ct ex- 
pUcatio omnium locorum Sacrx Scripturae, quae spar- 



sim reperiuntur in omnibus S. Augustini OperibuSi or- 
dine Biblico, Paris, 1661, 1670, tomis II. 

Albcrtus^ Dux Luinensis {de Luines) Parisiis de- 
mortuus d 10 Oct. a. 1690. cet. 69, edidit Senten" 
tias et Instructiones ex S. Augustino exccrptas. Pari- 
siis 1677. Haec Colonienses p. 214, 

Hactenus omnino de Augnstino dictum esto. 



VARIORUM * EXERGITATIONES 



IN 



S. AUGUSTINI OPERA 



IN TOMUM PRIMUM. 



DESIDEHII ERASMI GENSURA 

IN LIBROS RETEACTATIONUM ET CONFESSIONUM. 

Erit fortasse qni miretur cur his duobus operibus 
primum dederimus locum. Is rationem accipiat : Dn» 
re5 sunt qnee vehementer et accendunt ad lectionem, 
et condacunt ad intellectum voluminis, vita auctoris 
cognita et operis non ignotum argumentum. Pluri- 
mnm enim refert, qnam existimationem, quem ani- 
mnm afferas ad legendura : nec facile dictu sit quau- 
tam in judicando momenti habeat prsesumpta de ho- 
mine opinio. Frequenter exosculamur dictum ab eo 
profectum quem amamus, de quo magniiice sentimus, 
consputari si ab alio quem odimus venisse crederetur. 
Utramque commoditatem vir sanctus juxta 'ac pru- 
dens Augastinus his duabus iucabrationibus nobis 
procoravit. Libris Retractationnm omnium operum 
ftaorum argnmenta contexait, et Gonfessionnm libris 
▼itam omnem snam depinxit, quorum utrumque tam 
diligenter ab ilio factam est, ut iniqnior aliquis su- 
spicari possit non prorsus abfuisse humanum aiYe- 
ctom x<vo6o(i<x seu ^Ckauti^. cuipiam afllnem. Verum 
res longe secus habet, si qui optimi viri consilium 
expendat. Olim solemme erat prsestantiiim virorum 
gesta libris et orationibus celebrare. Hoc exemplum 
a militia ad studia, a Grsecis ad Latinos et barbaros, 
a ducibas ac philosophis ad episcopos demanavit. 
Perspiciens itaque frequenter in historiis hujusmodi 
mnltum faisitatis inveniii, siveimmodico studio, sive 



B errore scriptoris, sive etiam inopia tidei ac Idudib 
amore, malait ipse sui historiographus esse : nimi- 
rum, sibi conscius quam non assentaretur sibi, deinde 
probe cognitum habensse nulii mortalium notiorem 
esse posse quam esset sibi. Nam, ut omittam animo- 
rum abstrusos sinus, quos quisque suos novit, nec 
quilibet tamen pernovit, quotam vitai portionem no- 
verunt qui nobis arctissima familiaritate juncti sunt? 
Porro famffi quanta levitas, quanta vanitas ? Ad hoc 
quantum humanse memorise perQuvium? Gum duo 
rem aut orationem eamdem, cui pariter interfuerunt, 
referunt, quanta narratiouis diversitas? Jam quid 
istos memorem qui fabulis impudenter vanis et con- 
iictis miraculis memoriam eoram quibus faveut, stu- 
dent vulgo commendare, nonnunquam ea laudantes 

^ quse laudatus nec fecit, nec probavit? Et arbitror 
fuisse qui pium existimarint hujusmodi fucis animos 
ad religiouis studium accendere. Ego ptstilens hoc 
rabularnm genus inter Gliristiauos semper sum exse- 
cratus, qui neque sciunt veram pietatis imaginem 
adumbrare, nemo novit nisi vere pius, quales 
si essent illi, nunquam .talibus mendaciis fallerent 
discipulos illius qui veritas est et hujusmodi technis 
hoc efiiciunt nt nec vera narrantibus habeatur tides. 
Horum ne quid accidere posset, Augustinus suo pe- 
nicillo seipsum nobis depinxit, idque ut majore cum 
iide faceret, nec mala sua relicuit, nec hominibus 
ista loquitur, sed Deo coniitetur, cui mentiri nec pium 



" De his auctoribus lectorem monitum volumus, 
non omnes pari orthodoxice laude commendari. D 
Nemini enim non notum est, Erasmum Roterodanum 
necnon et Phereponum, seu potius Joannem Gleri- 
cum (le Glerc) snd hoc iictitio nomine laieutem, in 
maltis heterodoxise reos a viris catholicis haberi. Ve- 
rumtamen, cum satis multse illorum in S. Augusti- 
num annotationes non mediocris sint momenti, has 
reticere nolaimus, propter locos aliquot non peniius 
irreprehensos aut etiam erroneos, a qnibus studiosas 
qoisque facile prsecavere poterit. 



Gseterum quis nesciat qusedam hseresiarcharum et 
paganorum opera studiose sropias fuisse collecta 
tum ne si quid intermisceretur boni, deperderetur, 
tum etiam ut quod errorem sapiebainovum historice 
ecclesiasiica; suppeditaret raouuinentum. Hajus rei 
testes sunt scholiastse, commentatores collectoresque 
duorum quse pra?cessere saeculorum, atque in primis 
Benedictini quibus heteroduxorum omnis generis, 
V. g., Geisij Porphyrii, Juliani, Pelagii et aliorum er- 
ramenta suis editionibus quasi suscitasse, a nemine 
unquam vitio versum est. Edit. 



199 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



200 



est, nec tutum. Jam in voluminibus quanta fuerit 
inscriptionum vel impostura vel infelicitas reputans, 
dum vel incuria multse celebrium scriptorum lucn- 
brationes intercidunt, vel inscitia stndiove fraudatis 
anctoribus in alicnum nomen plagio transferuntur, 
vel sub gratioso piorom hominum titulo supposititii 
nugonum, ne dicam hsereticoram libelli sparguntor 
in vulgus, libris Retraclationam his malis occurrit 
tanta cura, at singaloram operum et titulos et tem- 
pora et 'argumenta et occasiones et inilia notarit, 
adeo nihil prsetermittens, ut nec ea qn» prselusit 
catechumenns, quse viz orsus fuerat, quee non agno- 
scebat, denique nec psalmum vulgari rhythmo scri- 
ptum in Donati factionem prseterierit. Patiar ut hanc 
diligentiam reprehendas, si prius suppataris quan- 
tum egregiorum voluminum nobis aliorum indiligen- 
tia perierit, quantum nseniarum mendacibus titulis 
obtrusum sit orbi Christiano. Atque utinam pari dili- 
gentia quod coeperat absolvisset ! Recoguovit enim 
quidquid aliqao pacto libri nomen meretur. Supere- 
rant epistolse et tractatus, quas ipse testatur ab aliis 
homilias vocari, hos dividit bifariam, in dictatos, et 
dictos ad populum Qusedam enim sic dicebantur, ut 
ex consensn dicentis ad preces amicorum a notaiiis 
exciperentur quse dicebantur. Idem nonnunquam 
fiebat et apud populum, velut in actis solemnibns. 
Qnanqaam id temporis fere notariorum celeritas ex- 
cipiebat quidqnid publicitus apud multitudinem di- 
cebatur. Quod quidem ut ubique facere molestum 
sit, ita in seriis disputationibus aut concionibus fa- 
cere vehementer conducibile faerit. Nunc quidem 
apud multitudinem quamlibet frequentem dicunt 
quidquid animo collubitum fuerit : cum argentur, 
dejerant se nihil ejusmodi dixisse : ex adverso non- 
nullis exhibetor negotium, quasi dixerint quod non 
dixerunt Hic si qnis citet testem populum, bellua 
multorum est capitum, ut ait ille : scriptura manens 
certius litem dirimit. Recognita certum habent pa- 
rentem. De epistolis et tractatibus aliunde sumen- 
dum est jndicium Neque tamen protinus adulterinum 
haberi debet quidquid in catalogo non reccnsetur, 
cnm nec epistola sit nec homilia. Quanquam enim 
senez hoc opus accnravit, tamen certnm est illum 
postea qusedam dedisse in hunc ordinem accersenda, 
veluti librum de Hsei^esibus ad Quodvultdeum. Aliis 
igitur argumentis docendum est qufledam esse am- 
bigui partus, qusdam certo notha. Porro libri Con- 
fessionum non solum huc condncunt ut avidins le- 
gamus illius scripta, cujus et sincerissimam erga 
Deum pietatem et flagrantissimam erga proximum 
caritatera cognovimas; verum habent et aliam utili- 
tatem, eamque geminam. Altera est, qua hinc co- 
gnitis personis rectius intelligimus dialogos illins et 
epistolas; altera, qua qui familiariter noverant in- 
geniam, sensum ac dictionem hominis, multis non 
offenduntur quibus graviter erant otfendendi, si hsec 
ignorarent : id esse verissimum abunde docet vitse 
communis experientia Quosdam natura tristiores, 
parum amicos c-rederes, ni perspectum haberes in- 



B 



A genium. Alios blandiores vel adulari vel ridere cre- 
das ; rursus alios occulta natarse vi proelives ad jo- 
candum, parum graves arbitrere, nipropius ac doe 
mestice nosses. Nec dubito quin hoc mullis usn ve- 
niat eorum qui recens ad Augustinianornm volumi- 
num lectionem velut in colloqnium illius yeniimt. 
Offendit species qusedam loquacitatis, offendunt in 
longum productse periodi, ostendit oratio nonnnn- 
quam ad popularem sermonem degenerans, offendit 
earumdem rerum crebra repetitio ; dicas alicubi quid- 
dam esse subinane, et affectum hominis sibi plas 
eequo placentis. Cseterum ubi diutina lectione factus 
sis familiarior, sermonis copiam, et eadem snbinde 
iterata facile excusat docendi studium, et quod docait 
penitus animis hominum infigendi : circuitus proli- 
xiores quibus ccmes esse solet obscuritas« arguunt 
admirandam memorise felicitatem et ut ingenio fe- 
cundissimo pluriroa sese confertim offeront, multa 
paucis complectendi studinm: dictionis humilitatem 
excusat caritas , oO*/ u^^Xo^povoDffa, dXXi xoU Tartivotc 
ffuvxraiYoixevTt. Paulinis euim verbis libenter uti- 
mor. Quemadmodum autem erat alienarum vir- 
tutum candidissimns sestimator, ita mire ^tXdoropfoc 
fnisse videtur erga cognatos et amicos, qood ipsum 
eximifficujusdam humanitatis, indicium est. Suas vero 
dotes nec ignoravit ob stuititiam, necodit ob putidi- 
tatem. Verum hactenus, ut ea res nihil officiat ho- 
minis insigni modestise. Non alitcr amat, non aliter 
prsedicat inse dona Dei,quam amaret ac prffidicaret 

C in aliis : « Ignorare tuabona, stupiditatis est; non prs- 
dicare Domini benignitatem, ingratitudinis est ; non 
expendere in utilitatem proximi quod acceperis, im* 
pietas est ; non gaudere de fructu fraterno quem Do- 
minus per te contulit, impii simul et iugrati livoris 
est. Quomodo depromes talentum in usuram si non 
agnoscas quod tibitraditum sit?Qaomodo possisinde 
tollere cristas, quod intelligas totom esse gratuittt 
Dei benignitatis? Quoties autem divina bonitas te 
veiut organo dignatur uti, ad juvandos alios, non 
habes quod insolescas, sed habes unde gratnlere £ra- 
tribus, unde gratias agas Deo, tuo pariter et illorum 
nomine. » Sic amavit, sic preedicavit suas dotes vir 
sanctissimus. Quanqoam in iis libris quosscripsit ca- 
techumenus, deprehendas nonnihil humanse glorie, 

^ quem affectum minime malum generosiasimis quibns- 
que ingeniis potissimum videmus insitum esse. Non 
enim excusare conabor qnod ipse putavit accasan- 
dum, dicens eos libros quos scripsit rndis adhnc ac 
velut infans in philosophia Christiana, ita senrisse 
Christo, ut adhuc resiperent scholam superbice, ma- 
gisque spirarent Platonis dogmata, qaam divinarnm 
Scripturarum mysteria. Habet Africa suum quoddam 
ingenium, et habebat omnino quiddam susp gentts 
Augustinus, nisi Christus illum in aliuni virum trans- 
formasset. Porro Confessionum libri quos et otiosus 
et oliosis scripsisse videtur, habent quiddam peca- 
liaris molestise. Primum in hoc quod multa de seipso 
commemorat, partim minutiora, quam nt ea sevc- 
riore prseditus ingenio commemoranda pntaret, pai^ 



201 



VARIORUU EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



m 



tim ad glorisB speciem accedenlia. Quid autem fasti- A Ibid., § 3. Amorem pulchritudinis.] <l>tXoKaX(a duo si- 



diosias qnam humani livor ingenii, si quis quid 
qnamlibet modeste de seipso prsedicet^Adbsec, dum 
de rebas hnmilioribus, ne dicam sordidioribus, velut 
de infantia, de epbebia, de affectu libidinis, deque 
similibas verba faciens, studet iis quse dicuntur ora- 
tionis honorem addere, veluti pndorem sententiarum 
hoc Telo tegens, fit bac occasionc nonnunquam ob- 
scurior. Veram bec tffidiola si devoraris, reliqua 
com majore tam fructu, tum voluptate perleges. 

ANIMADVERSIONES * 

IN UBROS BETRACTATIONUM. 

Prol. § 1. Tractatibus,] Hoc est sermonibus seu 
eoQcionibus, qnibus popnlo Scriptnram interpretatus 



gniiicat, elegantise quidem atque munditiarum amo- 
rem, in rebus corporeis; studium vero rerum bone- 
starum, ubisermo de rebus ad animum pertinenti- 
lus. Docebunt bsec qusevis lexica. Ideoque minus 
commode vertas amorem pulchritudiniSy quibus verbis 
significatur tantum araor formosorum puerorum, aut 
formosarum mulierum. Fateor 9^^ esse amicum et 
»aX6v pulchrumf ffique ac elegantem aut honestum. Sed 
ex usu, non ex etymologia sunt explicanda verba. 
Interea merito damnat suam pbilocaliam Augustinns, 
quia sumitur illic pro amore munditiarnm. Vide 
lib. n contra Academicos, cap. 2. Si vero pbilo- 
caliam vocasset amorem rerum bonestarum, non 
esset cor nomen boc damnaret, quasi idem signiQ- 



- - - . . n > Ti o 

est: nam iraciarey eo aevo, erat concionari, et tra- ^ caretac pbilosopbia; nam quflevis pbilocalia non est 



iAatores dicebantur Scripturee interpretes. Quarum 
Tocnm non rara sunt apud Cyprianum exempla. 

Ibid. Denoiem.] Id est gravi improbantis nota 
inoram, ut censoris erat moresmalorum notare. Fre- 
qaenter ea notione apud Tertuiiianum verbum boc 
occarrit, ot initio lib. de Pallio, habitus denotare, 
fide indicem Giossarum Turtulliani. 

§ 2. Ab$ii ui multUoqutum depntem etc. ] Expressit 
iBgastinns heec Pbilemonis comici, quse et alii imi- 
tati snnt. 

T6v ji^i Xf]fovTa Twv ScdvTuv jxTjSj Iv 
lla«p6v /6|xi^c, xiv 5u* ghrr^ aMaSd^, 
T6v 6' cu "X^YOVTa, jxif, vdjii^' eivan {xaxp^v, 
Mrr^h* 4v v^^p' ct-jwi icoXXi, xal TtoXuv ypdvov. 
Tr)t(x-f^piov Bi ToUSe t6v *0{XT,pov \i6%, 
Odro^ ydp -fiixcv {xupiiSac i^uv Ypicpci, 
*AXk* oitBi tU *Otxt\pov clpT.xc {xaxp<$v. 

Longum censeto dicentem nihil eorum quae dici debent^ 
vel si duas dixerit syllabas. Bene vero dicentem ne exi- 
stimato kmgum esse^ ne si multa quidem dixerit et mul' 
to tempore. Argumentum certum hujus rei ex Hcmero 
aeeipe. Eic enim nobis multasffnyriaias versuum scribit ; 
einemo Homerum dixit longum. Exstat locus tit. 36 
Florilegii Joan. Stobsi. Yide et epist. 20 lib. i 
Ptinii. 

LiBBOi. Cap. i, § 2. C^jus ratio et causasecretaest.] 
Si hec tantum casui tribnerentur et dicerentnr for- 
tmia, essent heec duntaxat nomina quibus ignoran- 
tiam nostram velaremos. Sed fortuita etiam recte 



pbiiosopbia, si boc vocabulum ex usu recepto inter- 
pretemur. Gerte Basilius Csesariensis et Gregorios 
Nazianzenus non vocassent pbilosopbiam, nisi im 
proprie, excerpta ex Origene quibus pbilocalise titu- 
lum fecerunt. 

Ibid., § 4. Laus quoque ipsa, etc.] Retractasset ergo 
quod de Academicii« dixit initio epist. 1 , si epistolas 
suas recensuisset Sed et boc obiter tangit Gonfes- 
sionum lib. ix, cap. 4, num. 7. 

Gap. 3 Bene viventes faciltime exaudiet.] Si voci- 
bus bene viventes intellexisset Augustinus peccati 
omnis immnnes, eosqne solos a Deo exaudiri dixis- 
set, sine dubio graviter errasset ; sed si intellexerit 
Q eos qui oplimis moribus opei'am dant, boc est qui Dei 
timentes sunt, et conantnr in dies meliores iieri, 
quanquam subinde peccant, inQrmitate non neqoitia, 
nescio quare rctractaverit bunc locum. Nam certora 
est impios, in sua impietate manentes, a Deo mi- 
nime exaudiri. Vid interpretes ad Joan. ix, 31, et 
Jac. IV, 3. 

Gap. 7, § 6. Nemo fere de scarabaeis dubitatj etc.] 
Recte bac de re multi dubitabant, qnam nunc perne- 
gant accuratissimi pbysici. Vide Franc. Redura de 
Insectis. Nec minoris potentise ac sapientioe est efii- 
cere culicem quam camelum. 

Gap. 10, §2. Quod omnes homines possunt^ si velint,] 

Necesse erat hanc locutionem explicari ab Augu- 

stino ; quia solet ita vulgo intelligi, ut statuantur ii 

dicantor, qnse scholastico sermone vocantnr contin' ^ de quibus ita loquimur posse velle. Quis enim non 



gentia, hoc est quae non evenire et evenire eeque 
possont : qoalia sunt qufle pendent a libertate natu- 
ramm inteliigentinm, quse interdum ut velint nulla, 
non modo necessitate, sed ne ratione quidem aut 
affecta nllo, vei certe ineluctabiii adducnntur. Quan- 
qoam haec quoque pendent a divina providentia, 
qoa insda aut invita nihil contingit ; et quse muta- 
tionem qoamvis rebus omnibos potest afferre. Igitur 
com nnlla sit necessaria causa cur nonnulla velimus, 
illa ideo fortuita 'dici possint; non vero duntaxat 
<IQia eorum causa et ratio secreta est. Vemm hic locus 
aon est hac de re agendi. 



horreret, si quem audiret dicentem, Christus homo 
potest^ si velit^ a Patre suo deflcere ? Nimirum, ea lo- 
cutione statui solet, posse lieri ut velit is de quo 
sermo est. 

Gap. i3, § 3. Res ipsaqusBntmc dicitur Christiana 
religio erat apud antiquos.] H«c intelligenda sunt ex 
iis quse dicuntur cap. 21, mtm. 2. Alioqui minos 
yera essent quam quee retractantur. ■ 

Ibid., § 6. Vendentes et ementes flagellando ejecit 
deiemplo.] Non videtur tamen proprie bcec vi5 po- 
tnisse dici, qua vires mercatorum victse sint. Aucto- 
ritati potios probeticsB cesserunt, quam vi qua 



* In hac Animadversionum collectione, Pherepono ascribendom est quidquid non csl alio nomine signa- 
tom. Eorr. 

Pateol. XLVIL "^ 



203 



SUPPLEMENTnM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



201 



expulsi fuerint. Nimis severus censor fuit ia se Au- 
guslinus, qai credidit propterlioc Christifactum, mi- 
nus vere a se dictum fuisse Christum nihil egisse vi, 
sed omnia suadendo et monendo. Verum hsec eo spe- 
ctabant, ut opinioni quam postea amplexus est, de 
persecutione licita, patrocinaretur ; ut liquet ex epi- 
stolis ad Bonifacium et Vincentium. Qua in re 
6cuT6pai 9povTioc(;non fuere vo^toxcpxt. 

Cap. 17. Competentibus,] Hoc est catechumenis, 
qui yna pelwit baptismum, quam ob rem competentes 
dicuntur. Vide tomo VI iibrum de Fide et operibus, 
cap. 6; H, 9. 

Cap. 22, ^ 4. In potestate hominis est mutarc in 
melius voluntatem,] Clarius, ex sententia quam pro- 
pugnat Augustinus, dixisset in potestate hominiSy quem 
Deus gratia donat, etc. Sed incautius locutus fuerat 
contra Manichseos, nam ut valeat ratiocinatio, ejus 
hic debet esse sensus : Nisi quisque voluntatem muta' 
verit, bonum operari non potest, quod in nostra (quo- 
rumvis nempe) potestate esse positum alio loco docet^ 
etc. Atqui non quibusvis datam gratiam censuit 
postea. 

LiBRo II. Cap. i3. De frontibus codicis,] Hoc est 
ex marginibus libri Jobi, quibus Augustinus hasce 
Adnotationes alleverat. 

Cap. 20. Unicuique secundum propriam voluntatem 
in ore sapiebat.] Recte quidem fecit Augustinus, cum 
rem incertissimam retractavit ; sed tamen hsec fuit 
Judseorum vulgaris opinio, ut multis eorum testi- 
moniis ostendit Joan. Buxtoriius, in Exercitatione de 
Manna. 

Cap, 32. Porphyrium Siculum.] Porphyrius fuit 
Tyrius, non Siculns ; sed Siculus a nonnullis creditus, 
quod diu vixcrit in Sicilia, in qua etiam libros con- 
tra religionem Christianam edidit. Vide Lucam Hol- 
steuium iu ejus Vita, subjecta operi de Abstinentia 
animalium. 

Cap. 37. At carendo appellatas cerimonias,] Alise 
sunt multo versimiliores sententise, de origine hujus 
vocis, quas legere est in Etymologico, G. J. Vossii. 
Sed qucecunque sit ejus origo, mirum est Augusti- 
num ab ea abstinuisse voluisse, quod non sit in usu 
Litterarum sanctarum, hoc est interpretationis La- 
tinse Scripturae ; quot enim alise voces in ea non ex- 
stant, quibus tamen Christiniani scriptores passim 
utuntur? Quot vocibus ipsum abstinere oportuisset 
in contcntionibus cum Arianis et Pelagianis, si hanc 
suam legem observasset? Satis fuit res esse in 
Scriptura, quse vere sic dici poterant. Itaque nimis 
severum censorem sui egit. 

Cap. 55, § 2. Cum haberet necessitatem bis in die m- 
gredisancta sanctorum.] Dnabus in rebus ab accura- 
tissimis Mosis interpretibus, et ipsa veritate dissentit 
hic Augustinus. Alterum est quod credit sufQtum 
quotidie bis oblatum fuisse in sanctissimo adyto, 
quod solet sancta sanctorum dici ; cum fieret hoc 
duntaxat in sanctuario in quo erat altare thymiama- 
tis, soleretque pontifex maximus somel duntaxat 
quotannis sanota sanclorum ingrcdi. Allcrum vero 



A quodsufQtumquotidianumsemperapontifice maximo 
oblatum censeat, cum a quovis sacerdote posset of- 
ferri, ut vel exemplo Zacharise patris Joannis Bapti> 
stse constat. Fateor Exord. xxx, 7. munus sufQtas 
oiferendi tribui Aaroni ; verum illic nomen Aaronb 
pro cujusvis sacerdotis nomine sumitur. Vide ad 
eum iocum interpretes, et ad Lev. cap. xvi. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBROS COiNFBSSIONUM. 

LiBRO I. Cap. i. Et laudare.] T6 etperinde hic est 

ac tameny ut sequens repetitio hujus membri oratio- 

nis ostendit. 

Ibid. Ad te.] Hoc estpropter te, vel ut ad ie, tan- 

quam ad summae beatitudinis unicam atque altimam 

n cuusam, contenderemus. 

Cap. 4. Stabilis ct incomprehensibilis,] Sunt in- 

comprehensibilia nonnulla, propter summam insta- 

bilitatem, ut venti variabiles, quorum ratio ideo in- 

telligi non potest ; at Deus, quanquam semper idem 

est et absque ulla mutationis obumbratione, nihilo 

magis comprehendi potest. Ideo Augustinus cnm in-' 

comprehensibili hic sfa6t7(?m conjungit. 

Cap. 5, § 5. Moriar, ne moriar, ut eam videam.] 

Scio hic posse quoeri o^uHKopov, quale est illud animi 

beatitudinem sitientis : morior, quia non morior ; atta- 

men suspicarer sic locum interpuogendum : NiAi 

abscondere a me faciem tuam, Moriame? moriarti 

eam videam. Respicit nempe Augustinus ad historiam 

qnse exstat Exod. xxxiii, 17 et seqq., ubi Mosi glo- 

C riam vel faciem Dei videre cupienti hoc editar re- 

sponsum: Non poteris videre faciem meam^ mn 

enim videbit me homo et vivet, Igitur postquam a Deo 

petiit ne abscondat sibi faciem suam, illico sobjicit, 

moriame? si, nimirum, eam videam; remque secam 

reputans tantique esse intelligens, ut propterea vi- 

tam amitteret, moriar^ inquit, si ita tibi videtor, tU 

eam videam, 

Cap. 1, % \{, Me commemorat.] Hoc est mihi in 

memoriam revocat,- quo sensu, apud Augustinom, 

cum accusativo personae conjungitur; at significata 

narrandi construitur cum dativo. Sic Graeci dicunt, 

<iva|xijivif,«w « Tivo^ commemoro te aUcujuSf hoc est 

ejus tibi memoriam revoco. Igitur recte ex mss. hie 

restituerunt accusativum viri docti. 

" Cap. 20, § 18. Terram^ etc.] Terram yocare vide- 

tur Augustinus naturam humanam corruptam, qofi 

nihii nisi terrestria spirat; effigiem vero imaginem 

Dei, per baptismum renovatam atque instaoratam. 

Vide n,um. 21 sub iinem. 

Cap. 16. Plumen, etc.] Collatio depravatse consae- 

tudinis cum ilumine frequens apud optimos quosqoe 

scriptores, etiam ethnicos. Hinc brachia contra toT' 

rentem dirigere, perinde est ac pravde consuetadim 

adversari. Juvenalis sat. 4, 89. 

Ille igitur nunquam dixerit brachia contra 
Torrentem 

Cap. 16, § 26. Supra mercedem salaria.] Hoc est 
proiter minerval, a singulis pueris solvi solitam, pri- 
vatooerc, grammaticis publice constituta erant so/aria. 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



206 



endia ex publica pecunia solyenda. Aut forte A GarhagiQiensis, vide quse habet infra lib. v, cap. 8, 
ede pecuniaria distinguitur salarium, ut hac qno; confer cum cap. 12. 



B 



^nificentur sal publice praebitum, cames, vi- 
»leum, etc. Sic in epistola Valeriani, qase le- 

Vita Probi, a Flavio Vopisco conscripta, me- 

vestibus et pecunia quas pra^fectus prsetorio 
ur dare Probo : Item in salario diumo, bu- 
ndo, porcinx pondo sex, caprinae pondo decem, 
eum per biduum, oleiper biduum sextarium 
oini veteris diumos sextarios decem^ cum larido 
); salis, olerum, lignorum quantum satis est. 
; hunc locum Intt. et ad Vitam Gloc^ii Albini 
im^uhi stipendium a salario etiam distingni- 

et in God. lib. x, tit. 52, de Professoribus et 
, Gonstantinus jubet eis mercedes et salaria 
'/0 facilius liberalibus studiis multos instituant, 

§ 26. Vinum erroris, quod nobis propinabatur 
s doctoribus. ] Quamvis non ignorem vinum 
\iis et compunctionis in Scriptura memorari, 
1 crediderim hic respicere Augustinnm ad 
, Platonici celeberrimi, Tabulam, in qua 
seu Imposlura inducitur pueros omnes in vi- 

gredientes Tort^oyaa rr, eauTf,; 6i)vi|xe'. hoc est, 
tCki^^, poculo erroris, Vide ejus initium. 

i8, § 29. Scripta conscien^ia. ] Respicit Au- 
s ad Rom. u, 15, ubi dicuntur ethnici osten- 
u$ legis scriptum in cordibus suis, testimonium 
; illis conscientia ipsorum^ etc, 
20, § 31. Secretissimae unitatis, etc. ] Hoc est 
jns voluntas est veluti secretissimum vincu« G 
10 universi unitas sarta ac tecta conservatur. 
». IV de Genes. ad litteram, cap. 12, ubi agit 
ervatione rerum omnium. Gseterum Platonici 

(Loviox passim Deum vocitant. Adi Procli 
;iam Plalonicam. 

II. Gap. 2. Obsurdueram,] Qui ediderant 
:eram credebant o et ti hic esse mista, ut in 
tundus pro jucwido. Respicere autem videtur 
Aus ad id quod fertur de catarractis Nili, ubi 
iraecipitans se fragore auditum accolis aufert, 
itur Plinius llist. nat. lib. vi, cap. 29. 

6, § 14. Potuitne libei^e quod non licebat, etc. ] 

nequitise magister aflirmat^ nec falso, Amor. 
sl. 19: 



Gap. 5, § 21. Quinque antra tenebrarum, etc. ] 
Deliramenta haec Manichaeorum copiosius exponit et 
confutat Augustinus in lib. contra Epist. Manich(ci, 
cap. 15. qui liber est tom. VIIl. 

Gap. 7, § 13. Nunquid justitia varia est et mutabi- 
lis, etc. ] Ilsec accuratius excussit Augustinus, in 
libris contra Manichseos, qui adeundi ab iis qui re- 
sponsum hoc probe intelligere cupiunt. Gollecti sunt 
ii libri in unum corpus, tom. VIII. 

LiBRO IV. Gap. 3, § 5. De pagiuis poetx cujuspiam 
etc. ] Gonsulturi deos de eventu consilii cujuspiam. 
interdum in eorum templis, aut privatim aperie- 
bant volumen celebrioris poetse, ut Homeri, vel Vir- 
gilii; et primum versum, qui occurrebat, responsum 
dcorum putabant. Vide Intt. ad Vitam Adriani a 
Spartiano conscriptam, non procul ab initio. Ghri- 
stiani etiam, simili ratione, Scriptura sacra abute- 
bantur, nt videbimus lib. viii, cap. 12 hujusce Operis. 

Gap. 5. An fletus res amara est, etc. ] Delectamur 
tristitia et luctu, ut cseteris omnibus afTectibus, qui- 
bus libenter indulgemus, segrc obsistimus ; quia ut cos 
viccamus, vis inferenda est perturbationi animi et 
corporis. Minuitur etiam sensim tristitia, dum eam 
libere in lamenta et lacrymas efTundimus. Verba 
sunt Enripidis in OEnomao, apud Stobaeum Florileg. 
tit. 123. 

'A^X* loTi yip 6-)j xotl £v xaxoiatv t.oov^ 



1 licet ingratum est, quod non licet acrius urit ; 
l sequitur fugio, quod fugit usque sequor. 

III, el. 3 : 

mnr in vetitum semper, cupimusque negata, 
c interdictis immiuet seger aquis. 

)e, nuUam rationem legum habere, sed ita 
ere, quasi iis soluti essemus, nescio quid am- 
c nragnificnm videtur humanm superbise. 
ui. Gap. 3, § 6. Eversores. ] Vidcntur ita dicti 
tiores juvenes, qui scholas rhetorum, a qui- 
1 docebantur, irrumpentes omnia illic ever- 
ludibrioque habebant magistros. Ejus ne- 
meminit iterum Augustinus lib. de Vera Rel., 
3, nnm. 75. De petulantia vero juvenlutis 



BvTiToT? d6up|iol, 6axpufa)v t* Irt^^oaC. 
*A^fr^S<5va^ Bi TfltuTa xou^t^Jst «ppivwv, 
Kai xap8ia< fko^t to*j< dfyav ic6vou;. 

V^rum in malis voluptati sunt hominibus, lamenta 
et defluxus lacrymarum. Hxc levant tristitiam animi, 
et nimiis doloribus cor liberant. Alia sunt ibidem et 
alibi in eamdem sententiam. 

Gap. 7. Diligere komines humaniter. ] Hoc est, oo 
amoris modo, qui rebus perituris tribui potest. Sic 
et Graeci usi sunt voce divOpu>rtvb)<, et quidem in re 
simili Menander apud Stobeeum Floril. tit. 125. 

'Av8pu)icivu); yp^ Ti< Tjya; cpipctv, 5^ve * 
Ti xotvi xotvu; 8et ^lpciv au\xi:xui\ULxaL. 

Ilumane oportet calamitates ferre, o hospes, commu- 
nia par est tolerare communiter. 
^ Gap. 12, § 18. Ecce ubi est, ubi sapit veriias. ] Si 
ita legas, sic videtur interpungendum, £cc&u6ies(? 
ubi sapit veritas. At forte melius legamus, EcCe ubi 
esty ibi sapit veritas ; hoc est ejus animi palato, ut ita 
dicam, sapida est veritas, cui Dcus adest. 

Gap. 14, § 21. nierium.] Estne Fl. Hierius, qui 
anno Ghristi 427 cum Fl. Ardaburio consnl fuit? 
Gerte interdum viris eruditis collata ea dignitas, 
propter solam eruditionem, ut Ausonio poetce, aliis- 
que. Non puto tamen, propter alias viri oignitates 
quas vide apud Jacobum Gothofredum in prosopo- 
graphia codicis Theodosiani. 

Ibid. § 23. 06 os comtemplationis. ] Si hcec vcra est 
lectio, perinde est ac o6 ocubs mentis. 

LiDRo V. Gap. 9, § 16. In cruce phantasmatii, ] 



207 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



208 



Hoc est in crace e qua pependisse phantasma, non 
Ghristum ipsum, credebant Manichsei. Vide qusecon- 
tra hoc dogma habet Augustinus tom. VIII, aut, si 
paucioribus, rem descriptam cupias, libellum ejus de 
flffiresibus, ad hseresin Manichseorum. 

Cap. 10, § 18. Quos electos vocant,] Hi apud eos 
veluti primariffi virtutis, aut commentis ejus sectffi 
addistissimi erant ; minus perfecti dicebantur audi- 
tores, Nam, ut verbis utar Angustini ex memorato 
libello, his duabus profectionibus^ hoc est^ electorum 
et auditorum, Ecclesiam suam comtare voluerunt, 

Ibid. § 20. Nisi cami concementur. ] Qui voce con- 
cemi pro misceri primi usi sunt, videntur voluisse 
exprimere vocem Grsecam cru-ptipvaaBoti, quae idem 
significat, nec sono a Latina abludit. 

Cap. 13. Dilexit.] Crediderim legendum dzrextt, 
hoc est peregrinum episcopalibus consiliis adjuvit. 

Cap. 14, § 14. Cum ad litteram acciperem, occide- 
bary etc. ] Augustinus in declamando probabilia se- 
qui, non explorata solitus, similibus ratiocinationibus 
in interpretatione ScriptursB satisfieri sibi passus est. 
Nam alioqui constat Ambrosium plus aequo allegoriis 
deditum fuisse. 

Ibid., § 25. Sicut existimantur. ] Vide qua: de vera 
Academicorum sententia suspicabatur Augustinus lib. 
III de Academicis, cap. 17. 

LiBRO VI. Cap. 2. Quojam non solum aquatissimo 
sed etiam tepidissimo^ cum suis prxsentibus per sorbi- 
tiones exiguas partireiur, ] Conjiciunt in margine viri 
docti, quod non solum aquatissimum, sed etiam tepidis^ 
simum. Sed minore mutatione sanabitur hic locus si 
legamus potaretur; ut suadent etiam sequentia : quia 
pietatem ibi qtuerebat^non voluptatem. 

Cap. 3, §3. Quolibet tamen animoy etc. ] Si allo- 
queretur homines, qui cuperent scire qua ratione 
vitam instituisset Ambrosius, superior narratiuncula 
forte Don displicuisset ; sed Deo minuta illa, qualia 
passim occurrunt, narrare, nescio quomodo decorum 
putaverit Augustinus. Sed magis hominum causa haec 
narrabat, quam Dei ; at praestitisset amicum alloqui, 
quam Deum. 

Cap. 8. Gladiatorii spectaculi. ] Nefandi hi ludi, a 
sapientibus etiam ethnicis damnati, facti etiamnum 
videntur in gratiam ethnicse plebis. Sed mvrum est 
episcopos non impetrare potuisse ab imperatoribus, 
ut dira illa consuetudo abrogaretur. 

Cap. 9, § 14. Mditimi fori, ] Mditimus idem est ac 
edituus, nempe, v8u)x6po; sed hic sumi videtur pro 
apparitoribus^ qui custodiae causa in foro versaban- 
tur, aut pro iis qci curiam servabant. 

Cap. 10, g 16. Comiti largitionum Italicianarum.] 
Sic loquebantur eo aevo. Vide codicem Theodosianum, 
lib. VI, tit. 19, leg. de Consularibus et Prsesidibus. 

Cap. 1 3. Discernere se, ncsdo quo sapore, quem ver - 
bis explicare non poterat, quid interesset inter revelan- 
tem te et animam suam somniantem, ] Itaque Monnica 
sibi suas, ut opinabatur, revelationes servare debe- 
bat, quarum discrimen a somniis dicere non poterat. 
Quam facile est homines imperitos, religionis spc- 



A cie, in talibus aberrare ! Ad eventum somniorum quod 
attinet, idem dixeris quod de Genethliacorum pre- 
dictionibus, interdom non vanis, dixit Aug^stinus 
lib. vii, § 8. Sed honorilicum erat MonnicsB filio, 
ipsius conversionem fuisse somnilis Bsor^tiitroic pne- 
significatam ; quod tamen alii pudentius commemo- 
rassent. 

Cap. 16. Versa et reversa in tergum, et in latera, et 
in ventrem et dura sunt omnia. ] Metaphora desumpta 
ex segro, vel insomnia laboranti. qui in lecto se ja- 
ctat, et quamcunque in partem in se vertat duram cnl- 
citam experitur. Sic animus anxius, dum quserit ve- 
ritatem in qua conquiescat, nec eam invenit, omnia 
fastidit quasi noxia. 

LiBRo VII. Cap. 6, § 9. Dealbatiores vias. ] Vifle ma- 
^ nitffi opere publico, quadrato lapide, caice interlito, 
stratffi erant, quce cum reficiebantur, nova calce 
hiantibus lapidum rimis immissa, dealbatse videbaa- 
tur ; quamobrem dealbatiores viae dici vulgo pote- 
rant, quse diligentius curabantur, ac proinde com- 
modiores erant. Hinc translata videtur haec meta- 
phora. Vide, si vacat, Nicolaum Bergierinm, de 
publicis et militaribus imperii Romani Viis, lib. n, 
cap. 18. 

Cap. 9, § 13. Ibi legi quod in principio erat Ver- 
6t/m, etc. ] Similitudine verborum aliquot et sentei- 
tiarum deceptus Augustinus, ut et multi Grseci scri- 
ptores, cum doctrina Christiana miscuit Platonis- 
mum, qui merus erat, hac in parte, Arianismos; 
Q ut ostendit Joan. Clericus epist. critic. 7 et 8. For« 
tasse intelligit hic Augustinus Plotini opera, qaeD 
vehementer laudat lib. iii contra Academicos, nam. 
41, et de Civitate Dei lib. ix,. cap. 10. 

Ibid., § 15. Legebam ibietiam immutatam gkriam, 
etc. ] Quamvis de summi Numinis natura rectius sen- 
tirent Platonici, quam alii philosophi miscebant ta- 
men idololatriam turpissimam iis dogmatibus, erant- 
que infensissimi hostes Christianorum, tit liquet Tel 
ex Porphyrio, Jamblicho et aliis, qui snb imperato- 
ribus Christianis floruerunt. 

LiBRO VIII. Cap. 2, § 3. Victorinus quondam rhetar 

urbis Romae. ] VictorinuSy inquit Hieronymus in Ub. 

de Scriptoribus ecclesiasticis, natione Afer^ Ranm 

sub Constantino principe rhetoricam docuit ; et in ex^ 

D trema senectute Christi se tradcns fidei scripsU adver^ 

sus Arium libros, more dialectico^ valde obscuroi, qtd 

ab eruditis modo intelliguntury et commentarios in Apo- 

stolum. Eum in praefat. Comment. in Epist. ad Ga- 

latas C, Marium Victorinum vocat, aitque eum Scn- 

pturas omntJio sanctas ignorasse, Sed rhetorica, ut ita 

dicam, ingenia, ob loquendi facultatem, putant se 

scire omnia de quibus, plebe plaudente, loqui pos- 
sunt. 

Ibid. Chnnigenum deum monstray elc. ] Respicit ad 

Virgilii locum iEneid. viii, 698, ubi iEgyptios deos, 

pro Antonio et Cleopatra contra Augustum ad Actiam 

pugnantes, describit poeta : 

Omnigenumque deum monstra et latrator Anobis 
CoQtra Neptunum et Venerem, contraqoe Minenram, 
Tela tenent 



VARIORUM-EXERClTATIONfiS IN S. AUGUSTINI OPERA. 



210 



6Z decori iegihus talia apud Deum dici possint A ivriXiCT^Tai, animam perfecta dum est et alata, in su- 



>, quamvis a pugnante cum ethnicis recte pro«- 
potuerint. 

i., I 5. QusB verbis certis coneeptis retentisquef 
^ymbolam quod apostolicum dicebatur, aut si- 
{nidpiam. 

•. 3, § 6. Paier plus gaudes.] Deus gaudere et 
mudei'e, nunqnam aliter, nisi dvOpwTroraew; di- 
a Christo hominum imbecillitati sese attempe- 
Nec potest hoc urgeri aut inquiri cur Deus 
gaudeat. Caeterum, ut ad grammatica trans- 
non intelligo cur in sequentibus verbis viri 
pcenitentem et pcdnitentiam ut et alibi, scri- 
ler X, cum constet esse a nomine pcenaj qnod 



blimi volare, et universum mundum administrare; cui 
vero alm deftuxerint, sam ferri donec solidum quid- 
piam arripuerit. Non multo post pag. 345 ed. Gen. 

Ficini : El x6 -rip ^6x6, 66ev fjxgt ^vxh ixi<rrri, o6 
xaOixvcTTXi Itwv yiU^ibiw (o6 ydip ircgpoOTat Tzpb ToaoiS- 
Tou XP^^®^) "^M^ "h "^o*^ «ptXoo-o^-fjOavTo? i8d>kW<, i^ itat- 
SepaoT^aavTO^ \uxi «piXoao^Ja; , xal Ti l^"?»? ' I^ idem 

enimi unde profecta est, unaquaeque anima non redit, 
decem millibus annorum {neque enim recuperat alas ante 
tantum iempus), excepta ejus qu\ philosophatus est sine 
fucOf aut cum sapientise studio pueros amavit, Sic 
postea ejus discipuli vulgo locuti sunt, eosque imitati 
Christiani resipiscentiam vocarunt dlvairT^pbxrtv, seu 



co iroivVi. Quod non observarem, nisi viderem novarum alarum exortum, ut hic Augustinus. Hinc 



inim mmutiarum curam non abjecisse, cum 
praphiam priorum editionum passim emendent, 
potant rectius esse. Sic vocem jucundus scri- 
perpetoo jocundus, quasi esset a jocOy non a 
sed et u frequenter miscebantur a veteri- 
aiinis. Vide Quinlilianura Institut. orator. lib. 
4, et Vossium in Etymologico, ad hanc vo' 

. 4. Cum Paulus proconsul per ejus mUitiamy 
nquirant alii, an deceret narrare Deo histo- 
et quidem de quarum veritate minime con- 
; qualis hffic erat de ratione cur Paulus di- 
erit, qui palria [lingua Saulus erat appellatus; 
multi doctissimi viri falsam esse putant. Me- 



et Chrysostomus usurpavit dvaircepoOv, pro incitare^ 
impellere. Vide Thesaurum Ecclesiast. Joan. Gaspari 
Sulceri. 

Cap. 8, § 19. Pede postpedem,] Vestigia mea pro- 
xime secutus, Grsece %olx^ t:6^ol, quasi dixeris, singu- 
lis pedibns in antecedentis vestigiis positis. 

Cap. 12, § 28. Cras et cras.] In animo Augustino 

observabatur locus Persii sat. 5, 66, ubi sic descri- 

bitur cunctator, qui reditum ab bonam mentem i|i 

diesdifTert. 

Crasboc fiet; idem cras fiet; quid quasi magnum, 
Nempe, diem donas? Sed cum lux altera venit, 
Jam cras hestemum consumpsimus; ecce aliud cras 
Egerit hos annos, et semper paulum erit ultra. 

Ibid., § 29. Audiovocem, etc.] Redolet hoc supersti- 

»e conjecturam, quam nulla scriptura memo- G tionem ethnicam, ex fortuitis vocibus omina captan- 



igenne fatetur Hieronymus ad Epistolam ad 

lonem. 

. Quanto igitur gratius cogitabatur Victorini 

] Nolim vocem gratius notare accento, quasi 

whium, ut fecit editor Parisinus. Est enim 

i adjectivum, hac'sententia: Quanto Victorini 

Qm gratius atqiie acceptius |futurum Ecclesise 

batur: tanto abundantius|exsultare oportuit fi- 

os. 

. 5. § 10. Ex perversa voluntate facta est libido; 

% iervitur libidiniy facta est consuetudo ; et dum 

tudini non resistitur, facta est necessitas.] Op- 

describit quibus gradibus vitium obrepat, at- 

Qgeatur. Sed iisdem paulatim'|imminui potest^ 



tem; quod nemo paulo hnmanior ignorat. Si quis 
singulari providentia divina factum hoc putet, ita ut 
sestuanti Augustino editom ccelitus sit monitnm; 
oportebit ut ostendat opus fuisse ejnsmodi miracnlo, 
quo Augustinus intelligere posset sibi legendam Scri- 
pturam sacram, ut ex ea resciret quid sibi agendum 
esset. Quod cum quotidie audiret a catholicis, cum 
in Ecclesia, tum falibi, non video cnr confugiendum 
sit ad [miraculum. Sed rhetor no.ster, quod cum pace 
ejus dictum sit, omnia exaggerat, quibus persuadere 
poterat agi hic de homine vulgari, sed singnlari 
vocatione divinitus ad Ecclesiam allecto ; quse tamen 
ex alius calamo rectius fluxissent. 
Ibid. Utrumnam solerent pueri, etc.] Quasi vero ne- 



arium enim hic dicitur difficile victu, nec ulla ^ cesse fuisset solas ludentinm pueromm solemnes 

cantilenas audiri ! Annon potuit ludens aliquis de pro- 
jecta [charta crebro hoc repetere? Oportuisset apud 
vicinos quserere quis eam vocem misi^et, anteqoam 
non sine Deo missam judicaret. 

Ibid. Audiveram enim de Antcmio,] Athamsius in 
Vita Antonii, § {2, cujus verba brevitatis causa dun- 
taxatex Evagrii versione proferam: Ad Ecclesiamy 
ut sokbaty accurrens recordabatur quomodo ei apostoli 
omnibus spretis, secuti fuissent Salvatorem ; et multi, 
in Actibus apostolorum, facultatibus suis venditis, pre- 
tia ad pedes eorum detulissent egentibus partienda, 
quwve aiU quanta spes iis reposita esset in coslis, Talia 
secum votvens intravit in ecclesiam et accidit ut tunc 
Evangelium legeretur, in quoDominus dicit ad divitem: 



te peccandi consuetudinem necessitas delin- 

li. Vide et finem § 12. 

L, § 11. Pugnatior,] Legendum pugnacior^ nt 

isileensi, nam est a pugnare ; aut pugnantior, 

te ita habent mss. codices. 

». 6, § 15. Agentes in rebus.] Hi erant principis 

i per provincias, negotiorum causa, de qnibus 

lOidonem Pancirollum ad Notitiam dignitatum 

tis, cap. 65. 

. VII, § 18. Humerisque liberioribus pennas re- 

i.] Hsec Augustinus ex Platonismo suo. Plato 

in Phaedro docet Bti ^Dyi;^ xekia, jjl^v ouaa xal 
>{xivTt [Ltxn>>poTzo\zi T6 xal &Tzix'/xx t6v xoqjiov 
, 'i-fii 7rcspo^^uV;7a9a f^pCTai §(<>< av oTepeod tivo^ 



211 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



212 



Si vis perfeclus esse, vade et vende omoia tua, .quoe- 
cunque habes et da pauperibus et veni, sequere me 
et liabebis thesanrum in coelis. 

Quo audito, quasi divinitus hujusmodi ante memO' 
riam concepisset, et veluti propter se haec esset Scri- 
ptura recitata^ ad se dominictm traxit imperium^ 
statimque egressus possessiones, quas habebatf ven- 
didit, 

Ibid. Arripuiy aperui, etc.] Hocnon multum aberat 
a sortibus Virgiliauis, aut ab iis quibus ex Scriptura 
tcmere aperta fulura quaerebantnr, quod damnat 
ipse Augustinus epist. 55 ad Jauuarium. An opns 
praeterea erat temere aperire Scripturam, ut scire- 
tur]quod ne ethnici qnidem honestiores ignorabant? 
Vide hac de re Ant. van Da!e, virum eruditum, de 
Divinationibus idololatricis sub V. T. Cap. 4. 

LiBRo IX. CBp. 2, § 3. Ne in ima vergei*emus, etc.J 
Uecte viri docti hanc lecthonem prffitulerunt alteri, 
mcrgeremur\ solet enim verbum vergere ut et dever- 
gere dici de iis quce pondere suo deprimuntur. Apu- 
leius de Deo iSocratis : Quod si manifestum flagitat 
ratio debeere propria animalia etiam in acre intelligif 
superest utquae tandem et cujusmodi ea sint, dissera- 
mus, Igitur tcrrcna nequaquam ; dcvergunt enim pon- 
dere, Vide, si opus est, alia exempla apud Nicolaum 
Heiasium, in nolis ad Valerium Flaccum lib. i, vers. 
289. 

Cap. 3, § 6. Quidquid illud est quod illo significa- 
tur sinu.] Desumpla est locutio ex Luc. xvi, 52, ubi 
tamen sinus A brahami non tam sedes beatas quam 
locum in illis insignem siguiiicat, ut recte animad- 
verlit Ilugo Grotius ad Lucam. Aogustinus intellexit 
scdes quictas, qualescunque siut in quibus animi 
piorum resurrectionem corporum exspectant. Lib. 
XII de Genesi ad litteram, § Q3: Neque enim Abra- 
hanif vel ille pauper^ in sinu ejus, hoc est in secreto 
quietis ejus^ in doloribus erat. Sermone i4 ad popu- 
him in vers. 14 psal. ix: Contigit^ inquit, mori inn- 
pem illum ct auferri ab angelis. Quo? In sinum Abra- 
hffi, id est in secretum ubi erat Abraham. Vide, hac de 
re, eruditam dissertationem Ludovici Gapelli, quam 
inscripsit Nexpuv Biov, intsr opera ejus Amstelodami 
edita. 

Cap. 7, § 16. Antistiti tuo per visum aperuisti^ quo 
loco laterent martyrum corpora Protasii et Gervasii, 
etc.] Si hsec aliseqoe ejusmodi inventiones sanctorum 
cadaverum, non fuissent conjunctse cum ingenti lucro 
ac emolumento eorum qui ea efToderunt, multi, qui 
callidorum hominum iigmenta hsec credunt ad plebe- 
culam in ofhcio continendam, fldem eis non facile 
detraherent. Hsec inventio, exempli causa, non parum 
auxit existimationem auctoritatemque Ambrosii; 
quandoquidem ea Justinae principis Arianae animus, 
ut habet noster, etsi ad credendi sanitatem non am^ 
pliatus, a persequendi tamen furore compressus est. 
Duo prseterea hic obiter observari possunt. Alterum 
est, Augustinum hic et de Civit. Dei iib. xxii, cap. 8, 
dicere per visum revelata esse haec corpora Ambrosio, 
Ambrosium vero ipsum de hoc plane tacere ep. 22 



B 



A class. 1, ubi hanc inventionem narrat. Alterum est 
ita Ambrosium rem describere, ut narrationem sus- 
pectam reddat: /nventmus, inqnit, mirx maQnitudi' 
nis viros duoSf ut prisca setas ferebat. Quae vero «etas? 
Ileroicane, postquam homines descrescere coepe- 
runt? Nam genus hoc vivo jam decrescebat Homero. 
An etiam tribus sseculis, quas a Christo nato ad Con- 
stantini tempora fluxerunt, grandioris erant stature 
liomines quam quarto aut quinto saeculo? An au- 
gustior erat statnra martyrnm quam aliorum, vel an 
major tiebat post mortem ? Nemo, ut opinior, credet. 
Sed lege caetera, ubi torti diaboli, ope horum martj- 
rum, Arianos opportunissime damnant; nec amplius 
miraberis esse qui stratagema hoc Ambrosiannm 
fuisse censeant, quo plebem sibi devinciret, Jasti- 
namque et Arianos perterrefaceret, excogitatum. 

Cap. 8, § 17. Jgens in rebus militaret.] Vide dicta 
adlib. viii, cap. 6, § 15. 

Ibid., § 18. Per homines prxpositos] Hoc est, qaos 
tibi prxponis, ut post eos veluli lateas, ac per eos 
occulte agas. Nihii ergo mutandam. Cffitcrum hic 
Augustinus, vere, quod aiunt, fluctus in simpalo ex- 
citat. 

Cap. 10, § 25. Phantasise terrx, etc.] Hoc est spc- 
cicsomnium reram terrestrium, quse sese animonos- 
tro offert. Lib. iii, cap. 6, § 10. Deiis Lucretius lib. it. 

Ibid. Sonitum nubis,] Hoc est vocem e nabe emis- 
sam, qualem audivit Moses. 

Ibid., § 26. Servum ejus videam.] Hoc est Cffilibcm 
r vitam agere aggressum. Sic passim Augustinus «et* 
e;o/V Ecclesi® ministros servos Dei vocat, ut supri 
vocatur Monnica serva servorum Dei, § 22. 

Cap. 12, § 32. Visum etiam mihi est utirem kmatm 
quodaudieram inde balneis nomeninditumy qmaGrseci 
^XaxEiov dixerint, quod anxietatem pellat ex anim. 
Sic revera Grseci, quanquam absurda hsec est etjmo- 
logia. Scriptor Etjmologici magni: BsXsvclbv xb 
Xouxpdv Tivi(; Bi Xi-^oxj^i Trapi t6 diio6iXXsiv xi^ ivatr 
xal' OjJiT,po; TrapeTuiioXoYeTX^Ywv 

ap' ^x TpiiroSo? {JLeviXoio ! 

" O^pa jjioi Ix xijxaTov OujJKSpOopov etysTOYuluv. 
06 Xiyoui'. oi xaXu)?, el yip ^,v Ix toutou, &«pstXs ypi- 

(peaOat 6ii xf^ I. dXX' loriv elreiv oti iic6 tuv ^Xivwv 
-. erpTiTai. ol yip apyatoi paXivou; sljrov l6oc d:coxate:v. 
irapdt t6 Ti; ^aXivoy; aOetv, TouTioTt Ti? 6pu<. outw 
yip xaXoGvTai al 6p'j;, xal SXko ti ^otov. 'ETOi^^cni 
61 Trapi t6 aDto t6 ar^iJLarvov t6 xalw — jlva {iif|icoOsv iX- ' 

XoBevaOoi. At haec omnia merse sunt Grfleculorom 
nugffi, quibus Augustinus assensus non fuisset, si 
etymologicam artem cailuisset. BatXavstbv originem 
ducit a voce Hebraica SSl ballcU, quae significat per- 
fundi psal. xcii, li,. et unde nnSl ballakdk^ nebnla. 
Sic et apud Arabas nSl significat irrigari^ vMdtfiai, 

Gap. 13, § 35. Nunc pro peccatis matris mew de- , 
precor te, etc.] Species forte pietatis aliqua hic inest, 
at ea consuetudo nec ratione ulla, nec reTeiatione 
nititur. Vide librum de cura gerenda pro mortuis 
tomo VI 

LiiiRo X. Cap. 3. Quid mihi cst cryo cufn homini'' 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 2H 

ui {xudiant confes8i<me$ meas etc.] Videtur heec A acato homini in mentem non venisse, fore ut Dona- 



ibse Aogustinas, non tantum post scriptos, sed 
i post editos priores libros Gonfessionum ; quos 
I Tidentur lectitasse ii quibas notas erat, et quo- 
Jiominum nonnaili Augustinum semet ipsum 
nilius describere optabant. Sunt qui suspicentur, 
molta Augustino, ob priorem vitam, ab adver- 
t, quos non paucos habuit, objicerentur, eam 
essiones hasce scripsisse ; quasi apologjam qaam- 
obliquiorem, in qua fateretur, veloti apud 
D, qood negare non poterat ; caetera vero prse- 
itteret ant emolliret, et qusecumque ad honorem 
I facerent quasi aliud agens exaggeraret. Quffi 
ieiones, quamvis forte iniquiores sunt, ex inusi- 



tistffiy Manichaei, aliique ejns adversarii dicerent eum 
non displicere sibi, qui tandiu non tam apud Deom 
quam apud homines, de se et suis loqoatur, et dum 
gravia peccata, quse negari non poterant, aut minu- 
tiora ambitiose proloquitar, laudes soas interea mi- 
nime omittit. Miror etiam eum veritum non esse, ne 
iidem adversarii hic desiderarent conijpssiones eorom 
quse baptismam ejus secuta sunt, et quee in ejus vita 
habentur. Malignihominesfaciledicere poterant, non 
esse osque adeo mirum eum valedixisse arti rheto- 
ricffiyinter pueros docendee, exiguis cum emolumen- 
tisettenoi honore; ut eam, in multo ampliore thea- 
tro, et multo fructuosius exerceret ; in Ecclesia ni- 



tamen nascuntor ratione qua Augustinus cum mirum, sacrosancta auctoritateinstructus, et in cujus 



gBTTii atque argutatur, rhetoricoque faco quo 
I sunt bse Gonfessiones. Dum tandiu de se apud 
a, imo apud homines, loquitur, et tam multa per- 
d momenti, ad alios quidem quod attinet, nar- 
iiamo est qui non quo^rat, Cuif bono ? et sunt 
i proniores ad male judicandum, qui ^iXxuxiav 
item, religionis specie tectam, hic videre se po- 
Sed prffistat nimis indulgentes nos esse, quam 
I severos ; si modo meminerimus in Evangelio, 
[oe auctore Ghristo, quaerendam esse vivendi 
kam, non in hominibus ; qui et ipsi ad eam sunt 
sidi, nec imitatione onquam efQngendi, nisi qua- 
i et ipsi sunt Ghristi imitatores. 
p. il, §18. Cogenda rursus ut sciri possint, idest 



administratione eloquentia soa magnas laudespopuli, 
magna a divitibus monera referre facile poterat, dum 
paupertatem prse se ferret. Gommodissimum fuisse, 
sine magno labore homini eloquenti, prout tempora 
ferebant, piis liberalitatibos aliorum sustentari. Non 
exiguam fuisse voloptatem non omni imperandi cu- 
piditate exuto^ plebem veluti nomine Dei regere, ad- 
versantes Ecclesiastica societate ejicere, damnare, 
proscribere. Ducem partium agere propter dicendi 
facultatem, et longe inter pares eminere. Fuisse cur 
a Deo veniam peteret, quod loquendi duntaxat fa- 
cilitate instroctos, tumultuaria lectione Scripturee in 
linguam Latinam conversae, sine olla Hebraicae aut 
Grsecffi linguae cognitione, presbyter et episcopus 



ex quadam dispersione colligenda, unde dictum Q contra canonesNicaenos factos, interpretari aggressus 



^gitare.] Cogo est quasi coago^ ot ostendit Ger. 
aes Vossius in Etymologico, et cogitaiio est qoasi 
taJtio. Festus : Cogitatio dicta velut coagitatiOy id 
nga ejusdem rei agitatio in eadem mora consilii 
emndi. Vide et Varronem de L.L. lib. v. Gum 
istino addendom non tantum esse agitationem, 
imul plurium rerum collationem, quae est vis 
lOtitionis cum, ex quo inseparabiles con et co, 
p. 31, § 47. Ebrietas longe est a me, crapula au- 
umnunquamsubrepit servo tuo.]Non erat quidem 
eos, ita ut vino esset deditus, sed aliquando ta- 
satis vini bibebat, ut crapula ei esset molesta. 
crapula idem est Latine quod Greece xpxiiciXTi, 
Bst dolor capitis qui ex hesterna compotatione 



est quod non intelligebat, et tot volumina do Scrip- 
tura scribere, antequam necessaria prsesidia ad eam 
intelligendam sibi comparasset. Nam quse dici pos- 
sont, eum invitum factnm esse presbyterum et epi- 
scopum, canonem Nicsenom quo vetabatur episcopus 
sibi vivo successorem suflicere, ignotum fuisse, pau- 
perem vitam egisse, etc, ea maligni homines dixis- 
sent partim simolationem esse, partim satis esse di- 
vitem, qui haberet quod aliis largiretur, et inde tan- 
tum sibi sumeret, quantum vellet ; ac denique notas 
dodum eas esse artes, quas ad qoam potentiam evexe- 
rint homines humiles scilicet ot mundi contemptores 
jam videmos. Ad me quidem quod attinet, ut non 



som credolos ejusmodi criminationibus ; sic non dif- 
rest. Thomas Magister : xpxiici^ri -f, i% Tf,^ x^^^ iiteor me defensiones Augustini, hisce de rebus, li- 
ivi^c olvoicoviac xip<i>9t;, {ifrr^ Bk *?>, iicl Ti\< aOrr,^ benter lecturom fuisse. 

Gap. 42, § 67. Ambiendum mihi fuit ad angelos ? 
Qua prece ? Quibus saa*amentis ? muUi conantes ad te 
redire, neque per se ipsos valentes, sicut audio, tentor 
verunt hseCy etc.] Videtur omnino respicere ad theor- 
gica Platonicorum sacra, quibus se angelos et ar- 
changelos elicere, Deoque singularem in modum se 
conjungi potabant. Qua de re multis scripsit Jambli- 
chus in libro de Mysteriis iEgyptiorum, preesertim 
sectione v etx. Ejus sevi Platonici, mirom in modum, 
superstitiosis id genus sacris erant dediti. Vide Vitam 
Procli, a Marino scriptam, quam Joan. Albertus Fa- 
bricius, vir eruditus, integram edidit Hamburgi anno 
1700. 



ic. Dolor capitis ex compotatione heri facta, ^irf\ 
xfmus diei, 

p» 35, § 57. Curiositas quotidie nostra tentatur, 
Hemo est qui hsec peccata habeat, si modo cse- 
•fficiis suis non desit. Gorpus eaim et animus 
»tione quadam indigent; neque semper seria 
ire ac meditari animus potest, aut corpus labori 
nbere. Si quis hodie talia inter delicta numera- 
mderetor, dum humilitatem prae se fert, su- 
e se gerere ac dissimulare majura. Diceretur 
cas percolare et deglutire camelos. Quod tamen 
Agastino sospicari nefas habetur. 
ip. 38, S 64. Qui placent sibi de se, etc. ] Miror 



2i5 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



2i& 



LiBRO XI. Cap. 2, § 3.0 Domine prefice me et re- A rum h«c iatelligeiida tantam de necessariis ad saiu- 



B 



vela mihi eas.] Religiosa profecto et digaa episcopo 
oratio, sed cum qua conjuogi debuerant studium lin- 
guarum quibos conscripta erat Scriptura, et compa- 
ratio omnium aliorum prsesidiorum ; quibus demum 
adhibitis, Scriptura intelligi potest, ita ut intelligenda 
est ab eo qui eam pro concione, atque oditis scriptis, 
interpretaturas est. Auxilium enim Dei eo non per- 
tinet, ut sine facultatam nostrarum usu nos interno 
afflatu doceat quffi scire copimus ; sed nt yires animi 
et corporis nobis sufficiat, quibus utamur, et in iis 
quse humana industria perfici neqneunt, si ita ei Ti- 
deatur, auxiliator adsit. Si hsec intellecta in usum 
revocasset Angustinus, exauditus sine dnbio fuisset. 
Nunc vero cum ea neglexerit, illa duntaxat in Scrip- 
tura intellexit, quse potuit homo linguarum et criticse 
imperitas intelligere ; in ca^teris depo^aTei, et Platonis- 
mum nobis pro doctrina apostolorum propinat, aut 
argutias inanes magna verborum pompa nobis obtru- 
dit. Loquor nimirum de iis quae ei cum omnibus 
Scripturse interpretibus non sunt communia ; hsec 
enim etiam catechamenus accepit ab iis a quibus 
edoctus est, non meditatione retexit. Quae non eo 
dico, quod eloquentiam et acumen, in rebus praeser- 
tim metaphysicis, Augustino detraham, aut qaod me- 
ritas laudes minus libcnter tribuam ; sed quia video 
mnltos ejus auctoritate abuti, et eos prae illo contem- 
nere. quibus nulla ratione conferri potest. 

Cap. 10, § 12. Qiud faciebat Deus^ antequam face- 
ret cwlum et terram, etc.] Multo brevius respondeas q qui, nisifallor, cogitabat hic de Platonicoram saomm 



tem, conditione etiam hac posita, ut qui ea intelU- 

gere cupit, non tantum precibus ad Deufai confugiat, 

sed etiam omnia faciat qaseratio suadet esse faciendaf 

ut consequatur quod vult. Si quis a Deo peteret ut 

acciperet ab eo peritiam lingnarum Grsecfle et Latins, 

an propterea impetraret, si interea nihil faceret ad 

eam sibi comparandam? Sane neque illa peritia ne- 

cessaria estad salutem, neqne sine laboreacquiri nunc 

potest. Idem de aliis ejusdem generis dixeris. Nec 

sine pericnlo esset opinio ejus qui existimaret se id 

quod cogilatde re quapiam divinitus accepisse, qaia 

Deum prius orasset, ut sibi veritatis cognitionem im- 

pertiretur. Merus hoc tandem enthusiasmus esset, 

cujns ope somnia quffivis divinae revelationi, etiam 

repugnante recta ratione, sequarentur. Vide ad lib. 

xiii cap. 25. 

Cap. 3, § 3. Ubi enim lux essetf si esset, nisi super 

esset eminendo et illustrando ?] Crediderim legendam 

emicando, nam 

Ignea convexi vis et sine pondere coeli 
cmicuit, summaque locnm sibi legit ia arce 

Ut utar verbis Ovidianis. 

Cap. 17, § 24. Nomine cmli et terrse totum istum vt- 
sibilem mundum prius universaliter et breviter siom^l- 
carc voluity ut postea digereret dierum enumerationt 
quasi articulatim universa quae sancto Spiritui plaeuit 
sic enuntiare] Hi sane contradictoreSf quicunque siot, 
multo melius Mosem intelligebant qnam Augustiniis, 



huic qusestioni, si dicas te nescire, ac seternitatis im- 
mensitate ingenium humanum absorberi ; neque prop- 
terea iidem de creatione omnium rerum, aut reli- 
gionem ulio in periculo versari. Etenim non profi- 
tentur Christiani se paratos esse omnibus queestioni- 
bnssatisfacere; sed tantnm se id quod afQrmant gra- 
vissimis rationibus posse demonstrare. Possumus 
ostendere omnibus esse initium, prseterquam soli 
Deo, et hanc nostram tellarem ab eo esse creatam ; 
quod satis nobis esse debet. Reliqua quae supra nos^ 
ut recte Socrates, ea nihil ad nos. Quae hic Augusti- 
nus de eeternitate et tempore, Piatonico more et tam 
mnltis, argutatnr, et quidem apud Deum, multo di- 
lucidius sunt a recentioribus phiiosophis et theologis 



6irepxo(r{ji'V zbin^, de quo Plato in Phffidro. Interea 
dignum est notatu quod habet Augustinus cap. 9, cib- 
lum hoc inconspicuum esse astemitatis particepSf qaod 
ante tempus conditum esset. At mira est ratio expli- 
candse Scriptoree, quam postea proponit cap. 18: 
Dum quisque conatur id sentire, in Scripturis sanetiMf 
quod in iis sensit ille qui scripsity quid mali est^ $i hoc 
sentiatf quod tu lux omnium veridicarum mentium 
ostendis verum esse, etiamst hoc non sensit iUe quem 
legit, cumetille verum, nec tamenhoc senseritJ Est 
hoc malum, quod ex quovis loco qosevis yeritas de- 
duci possit, et paulatim nulla certa superfiitara aii 
ratio explicandse Scripturse ; si nulla regulanim cri- 
ticarum habeatur ratio, et hoc unum qnseratur an sit 



excussa. Adito vel Joannis Clerici Pneumatologiam. '^ per se verum quod dicitur. Commodum quidem hoe 

est declamatoribus, sed plane contrarium recte insti- 
^uto Scripturse sacrse studio, quod eo spectat ut qoid 
singuia loca signiiicent, quatenus licet, liqueat. Cae- 
terum ubiambiguaestsententia, nec nulla arteiatelligi 
potest quid spectaverit scriptor sacer, tum vero nihil 
affirmandum. Absimiiia yeris rejici possunt, sed noUa 
est causa cur sequa verisimili id prseferas, qnod ex 
omnibas artis criticse canonibus yerisimilius non esl. 
Quserere vero in quopiam Scriptarse loco, qaod nulla 
ratio grammatica ei iaesse docet, hoc demam 681 
Scripturam interpretari, ut campanarum sonitum 
pueri solent. 

LiBRo XIII. Cap. 11, § 12. Trinitatem omnipotentem 
quis intelltgit ? Et quis non loquitur eam, si tamen eam? 



Non aggrediar enim expendere quse de seternitate et 
temporo philosopbainr Hipponensis episcopus, et 
quse adeo tenuia sunt, ut vel tenuitate sua evanes. 
cant. 

Cap. 32, § 29. Circuitum illius ligneolae rotse,] In 
qoa, nimirnm, sol, gnomonis ope, horas notabat. 
Tempus est ipsa duratio rerum, seu existentia con- 
tinuata, sed eam existentiam metimur ope motus 
astrorum, et prsesertim qaidem solis ac lunse. 

LiBao XII, § 1. Promissa tua sunt et quis falli ti" 
meat^ cum promittit veritas? At verba : Petite et ac- 
cipietiSy etc., Matth. vii, 1, ita non sunt intelligenda, 
quasi quarumvis metaphysicarum qusestionnm solu- 
tionem petenti eam tribuere necesse habeat Deos. Ve- 



tl7 



VARIORUM £XERGITAT10N£S IN 8. AUGUSTINI OPERA. 



%{% 



Mmra anima qux, eum de iUa kquitur^ seit quid loquitur. 
Ei eontendunt et dimicanty et nemo sine pace videt istam 
vi$imem.] Nihil verius dici potuit. Itaque multo prse- 
starei parce loqui de iis quse neseimns, nec scire 
debemusy cum non sint perspicue a Deo revelata ; 
mnltum Tero de omnibus vitae officiis, quorum prse- 
tlationem a nobis exigit Deus. Si de iis loqueremur 
dontaxaty quatenus nobis sunt revelata, atque, locu- 
tionibns Scriptnree contenti; ignota Dco relinquere- 
mus, non tot essent contentiones ; quibus ut nescio 
an illnstretur veritas, sic video vebementer laedi Cbri- 
stianam caritatem. 

Cap. 18, 23. In principio diei,] Legcndum in prin- 
ctpia, ut paulo postlegitur in mss. codd. Respicit enim 
Aagastinns ad Gen. i, 16, ubi LXX babent Deum 
fecisse Inminare magnum sU ^p/M "^^ '^iP^^p«<) in 
priticipia diei^ ut babebat versio Latina, quae tempore 
Aagustini legebatur. Vide tamen ad Geneseos locum 
Flamininm Nobilium. 

Cap. 21, § 29. Piscem mandticet levatum de pro- 
fundo.] Respicit ad vocem lx6u<, quae cum piscem 
signilicet, complectitur initiales litteras vocum It.touc 
Xsi^r^ ecoO rUi ZujT^p, Jesus Christus Dei Filius Ser- 
vator» Ideo Tertullianus de Raptismo cap. 1 : Sed nos 
pisdeuli, securuium l/BOv nostrum Jesum Christumy in 
aqua nascimur. 

Cap. 24. § 36. Tibi confiteor credere me, Domine, 
non m cassum te ita locutum esse.] Non in cassum in- 
duxisset ita loquentem Deum Scriptor sacer, quamvis 
non minus possit dici Deus benedixisse quadrupedi- 
bns qaam piscibus aut avibns. Sed in simplicissimo 
Scripturae stylo, multa adduntur aut omittuntur, non 
nt arcanum nescio quid innnatnr; sed quia ea indoles 
est ejas styli, quae patitur addimenta aut etiam 
omiasiones, sine ulia sententisB mutatione. Sic Gen. 
ly 8, in Hebraicis codicibns addita non sunt solemnia 
dieram aliomm verba : et viditDeus esse bonum; qus 
tamen non minns conveniunt secundo die creatis 
qaam cieteris omnibus. In creatione vero tertii diei 
a vers. 9 ad 13 bis boc legitur, quod si semel, ut in 
a ^if diebns, additum esset nibii deesse animadver- 
teremns. Qui in talibus argutabantur, ScriptursB styli 
Dondum faerunt satis periti. Nam aliegorica figmenta 
qui probet, neminem eraditum nunc inventum iri 
puto. 

Cap, !%5, § 38. Verum enim dicam^ te mihi inspi- 
-rante.] Hoc est consectarium eorum qu^e diximus ad 
lib. ziy cap. 1. Commenta allegorica, qusB quamvis 
▼ersm doctrinam complectantnr, non possunt tamen 
ex loeo Mosis deduci, quasi revelationem divinam 
nobis obtrudit bic Aagustinus. Rem ipsam, boc est, 
pastoribns necessaria esse a gregibus prsebenda, 
decoerat enm Paulus» et ipsa rei aeqnilas sine uUa 
rerelatione; sed banc doctrinam bic contineri non 
magis ei est revelatum, quam Pbiloni et Origeni quod 
allegoriarom fidicalis ex Scriptura, in alienos sensus 
eontorta, dednxerunt. 

Cap. 19, § 44. Atque ita cum vos temporaliter ea 
videatiSf non ego temporaliter video.] Conjunctiones 



A atque ita, si modo nullum bic sit mendum, debent 
signiflcare sed^ boc est obtinere vim adversativam. 

Cap. 33, § 48. Speciem et privationem.] EiSo? %al 
aripT^aiv, quod scboiasticorum sermone nunc dicimus, 
formam et privationem, qute sunt opposita. 

Cap. 36, § 51. Dies autem septimat sine vespera esty 
nec habet occasum.] Si velimus argutari, diei septimi 
mane non magis memoratur quam vespera ; nam mane, 
cujusmentio tit vers. 31, est diei sexti, cum Hebrsei, 
Mose prseeunte, vuxHi^pov incipiant a vespera, quam 
deinde sequilur dies. Sed scptimi diei partes a Mose 
non attingunlur, quia eo die nibil fecit Deus. 

ANIMADVERSIONES 



IN LIBROS CONTRA ACADEIIICOS. 



R 



LiBRO I. Cap. 1, § 2. Si edentem te munera ursorum^ 
et nunquam ibi autca visa spectacula civibus nostris, 
theatricusplausus semper prosperrimus accepisset, etc.] 
Recte ur^orum editum, nam agit Augustinus de ignotis 
in Africa spectaculis, qualia fuissent munera ursorum, 
nam, ut babet Piinius lib. viii, cap. 36, in Africa ursum 
non gigni constat, Idem aflirmat cap. 58. 

Ibid. Fortunatissimus, ut fuisti^ jactareris.] Falsum 
est Romanianum fortunatum potuisse dici, ut ostendit 
Augustinus in sequentibus. Igitur non potuit dicere 
ut fuistiy nec magis ut suesti, quemadmodum habent 
alii codd. mss. Malim ego ut suevere isti, hoc est eo 
sensu quo clientes, cives, populi beatum praedicant. 

LiBRO II. Cap. 2, § 5. Cum ecce tibi libri quidam 

C pleni, ut ait Celsinus, bonas res Arabicas ubi exhalarunt 

in nos, etc.] Non intelligo qui libri plenidici queant, 

nisi addatur qua re pleni sint. Igitur hic aliquid 

deesse suspicor, ui sapientiUy ut autsimile quidpiam. 

Ibid., § 6. Adversario tuo.] Cum quo, ut videtur, 
litem babebat Romanianus. 

Ibid. Ne ille et baias et armzna pomeria.] Hic tria 
sunt menda, quorum primum et postremum ex prio- 
ribus editionibus desumpta sunt, medium huic pro- 
prium est. Primo pro ne legendum est nas, val, boc est 
profecto; boc enim vult Augustinus, si adversario 
Romaniani spectandam proponere potuisset speciem 
phiiosopbiae, illum profecto, rebus relictis, ad eam 
advolaturum. Saepe boc mendum inmss, codd. oc- 
currit, quod utraque vocula eodem modo pronuntia- 
^ retur, Secundo, Baias debuil scribi, majusculo JB, ut 
est in editione Erasmi, nam nomen est amoenissimi 
loci ad Puteolanum sinum, circa quera erant elegan- 
tissimae Romanorum villfie, et de quo Horatius ssepe 
alibi et 1 epist. libri i. 

Nullus in orbe locus Baiis prselucet amoBuis. 

Denique non pomeria^ sed pomarta legendum liquet, 
ex epitbeto amema. 

Cap. 3, § 7. Philocalia ista vulgo dtctdir^etc.] Vide 
notata ad lib. Retractationum, cap. 1, num. 3. 

Ibid. Sinepennis.] Cuipennfle defluxerunt. Ex Pla- 
tonicorum disciplina, ut notavimus ad Confess, lib. 
vui, cap. 7. 

Cap. 4, § 10. Sine metro.] Hoc est, <«vtu ii^tpov, 
sinemodo. In ambiguitate ludit Augustinus, nec inter* 



m 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



220 



ea prffitormiUit occasionem pauca verba Graeca, quse 
norat, proferendi. 

Cap. 6, § li. Archesilas] Tarpe mendam, omnes 
enim sciuat vocatum hunc philosophum fuisse 'Apxc- 
ffiXaov, non 'A py eaiXaov.Itaque hoc quoque mendum 
antiquiorum editionum tollendum erat, et hic et in 
sequeotibus, ubi iternm iterumque occurrit. Nam 
quamvis Graece nesciret Augustinus, habebat tamen 
veteres Ciceronis codices, in quibus boc mendum ab 
eruditioribus grammaticis relictum non pulo. 

Gap. 15, § 3i. Ille autcm casu planus erat de iis 
quos Samardacos jam vulgus vocat.] Crediderim Afri- 
canam, aut potius Punicam esse vocem, a radicibus 
IQV schamar, observare, et pn doucky inspicere, 
deductam, caquc signifjcatos fallaces homines, qui 
cx observatione siderum, ominum, prodigiorum, etc, 
inspectioneque victiniarum futura pra;nuntiare so 
posse sperabant, aut flngebant. Sic enim eos descri- 
bit Scholiastes vetus Horatii ad vers. H3 sat. 6 lib. i, 
Fallacem circum dixit propter Sarmadacos (Scrihe 
Samardacos) et sortitegos mathematicoSy qui ad metas 
spectatores circumstabant et imperiios sortibus et nugis 
fallebant, Paulo post etiam Samardacos et sortilegos 
conjungit et divinos esse docet. At Jacobus Cru- 
quius, qui eum Scholiastcn emendatiorem cdidit, 
snspicatur vocem esse compositam ex Sai*mata et 
Dacus^ qui populi olim non parum hujuscemodi ludi- 
briis infames fuerint. Elige utrum volueris, et adi 
ctiam Joannem Meursium, in Lexico Greeco barbaro. 

ANIMADVERSIONES 

LN LIBAUM DE VITA BEATA. 

§ 3. Quod ita nihil intus plenum atque solidum 
habet, ut inflatos sibi super ambulantcs, succrepanle 
fragili solOt demergat ac sorbeat.] Legerim inflato sibi, 
nam hic montem nobis describit vento tumentem. S 
facile potuit ex sequente voce antecedenti adhaerere. 

§ 4. Lectis autem Platonis paucissimis libris.] Cre- 
derem legendum PlatoniciSf nam Augustinus habet 
Confessionum libro vii, cap. 9, § 15, quosdam Plato- 
nicorum libros ; nisi quinque mss. hic haberent P/o- 
tini quam vcram lectionem esse puto. Antequam 
hunc locum attentius legissem, jam suspicatus eram 
Platonicos illos libros, in quibus Augustinus similia 
Christianae theologise invenisse se credidit, fuisse li- 
bros Plotini : in qua conjectura vehementer lectione 
hac mss. codicum conflrmor. 

§ 5. Eloquentia tua territus non sum.] Exstat ele- 
gans dissertalio de Vita FI. Mallii Theodori, ab Alberto 
Rubenio conscripta, quae edita est Ultrajecti anno 
1693, ex qua quse fuerit eruditio Theodori et ad quse 
munera pervenerit intelligere licebit. Itaque ad eam 
lectorem amandamus. 

§ 7. Cum fateamur cuncti, neque sine corpore, neque 
sine anima, esse posse hominem^ cibos propter^ quid 
horum appetamus.] Imo appetimus ? Est enim interro- 
gatio Augustiui, ad quam, propter corpus, respondet 
Licentius. Mendum hoc fuit Basilecnsis editionis, in 
hanclransrusuro. 



B 



A § 35. IUaest igiturplena satictas animorum^ hxc est 
beata vita, pie perfectequc cognoscere a quo inducaris in 
veritatem^ qua veritate perftuaris^ per quem connectaris 
summo modo.] Etsi non difficile est intellectu quid 
velit Augustinus, attamen est cur queramur eum in 
hac tota disputatione metaphoricis vocibus ac locn- 
tionibus, quas aliis aeque tralatitiis definit, perpetuo 
ferme abusum. Quo factum est ut nihil prseter argutias 
ex ambiguitate captatas, et quae dialecticam nimium 
redolent, hic habeamus. Cum pueris fateor, et mu- 
liercula loquebatur ; sed cum hsec ederet, tot verbis 
nihil dicere nescio quomodo sustinuerit. Quam facile 
ostendere potuisset beatitudinem proprie dictam esse 
eam animi affectionem qua in sorte nostra acquie- 
scentes, nec quidquam cupimns, nec timemus ? Qnam 
proclive fuit demonstrare hanc animi aifectionem in 
hac vita non posse comparari, in qua semper multa 
snnt quse timeamus, aut cupiamus? Quibus dictis, 
collegissct beatam vitam nullara posse esse in hisce 
terris; omnes homines esse miseros ; sed eos demum 
minus esse miseros, quam alios, qui possent, ex 
Evangelii legibus, sibi beatitudinem post hanc vitam 
mortalem polliceri. Verum vocum definitiones accu- 
ratse, sermo simplex, et ordo commodus res erant 
rhetoribus illius sevi propemodum ignotse. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBBOS DE ORDINE. 

LiBRO I. Cap. 1 , § 2. Quis tam caecus est mentey lU 
C quidquam in movendis corporibus rationis quod praeter 
humanam dispositionem ac voluntatem est divinx po- 
tentiaBt moderationique dare dubitetJ] Transposita hic 
est vox rationiSj quae debet prseponi proxime voci dt- 
vinx, ut series sit : potentiw moderationique Rationis 
Divinse , Graece , Suvijjigi , xal Bio:%r\9ti \6fo\j OeCou. 
Nempe, ex Platonicorum sermone desumpsit Augu- 
stinus Rationem Divinam ; de qna locutione vide quse 
collegit Joan. Clericus ad Joan. i, i. Benedictini 
docent decem a se mss. codd. inspectos, inquibus 
hic ordo erat observatns ; sed male habent rationi^ 
si modo nullum sit in Benedictinorum notula men- 
dum. Eadem voce in enmdem sensum utitur etiam 
postea Augustinus § 26, ubi memorat pulchritudinem 
Rationis (nempe divinae) cuncta scientia et nescientia 
^ modificantis et gubemantis^ qux inhiantes sibi sectatorei 
suos trahity quacunque atque ubicunque se quaeri jubet, 

Cap. 3, § 6. Nam et ipse in eodem conclavi ledo suo 
cubans vigilabat, nobis nescientibus; efantenim tenebne 
quod in Italia etiam pecmiosis prope necesse est.] 
Sic loquitur in gratiam suorum Afrorum. Utinam 
eliam in gratiam posteritatis, addidisset cur in Italia, 
potius quam alibi, in tcnebris jacerent. An in Africa 
copia erat specularium lapidum, qui Lunse et stella- 
rum lucem in conclavia admitterent, qni in Italia 
rariores ; quo fiebat ut, dausis ligneis fenestriSy te- 
nebrae essent in conclavibus? Vidennt doctiores. 

Cap. li,§ 31. Vir et ingcnio et eloquentia et ipsi$ 
insignibus muneribusque fortunse et, quod ante omnia 
fsty mente praestantissimus Theodoius, qucm bcne ipsa 



221 



VARIORUM EXERCITATOINES IN & AUGUSTIM O^ERA. 



222 



Rostt, idagitf ut et nunc et apudposteroSj nullum genus 
hommum de litteris nostrorum temporum jure conque- 
ratwr. ] Vellem exslaret opusculnm Theodori de Ori- 
gine ei natura mundi, quod latere in bibliothecis di- 
ciiar a Cl. Salmasio in praef. ad Ampelium. Ex eo 
eoim inteliigere liceret an hic ei adulctur, quod sane 
saspicor, Augustinus, pro more sseculi sui, quo, si 
unquam alias, immodicffi laudes in usu vulgari fuere : 
Is Theodorus, cum militasset inter Advocatos sedis 
praeiorianse in Italia, prsefectus fuit parti Libyffi, tum 
parti Macedonise, deinde quaestor sacri palatii, post 
comes sacrarum largitionum, ac tand<;m prsefectus 
prseiorio Galliarum anno 380. His honoribus defun- 
ctus ad vitam privatam rediit, in qua scribendis variis 
opusculis operaoi dedit. Quo intervallo, circa an- 
num 386, Augustinus haec scribebat. Ad ampliora 
deinde munera pervenit, ut docebit Albertus Rube- 
nias in libello antea memorato. 

LiBRo II. Cap. i, § 1. Nobiscum erat etiam mater 
nostra^ cujus ingeniian...cumant€a convictu diutwmoy 
et diligenti consideratione perspexeram, tum vero in 
quadam disputatione non parvw rei quam.,, in libeUum 
eontuli, tanta mihi mens apparuerat, ut nihil aptius 
verae philosophix videretur, ] Si hsec in sermone fami- 
liari malri dixisset Augustinus, vituperari sane non 
possct, imo forte laudaretur, pietatis causa. Sed hsec 
nescio quomodo scribere sustinuerit ad virum erudi- 
tum atque edere, cum prsesertim liber de Vita beata, 
ubi eximia illa Monnicse responsa leguntur, edendus 
eiiam esset. Enm enim si quis legat, facile intelliget 
filium prse amore matris ingenium invenisse in verbis 
bonae anus, quod alii non facile animadvertant. Qnae 
mnlier nunc paulo liberalius edncata talia et meliora 
etiam aliud agens non efiundat? 

Cap. 2, § 4. Defini ergo, inquam^ si placet quid sit 
esse cum Deo.., Odi egOy inquit^ definire. ] At n 
honc ei superiorem librum legas, nnllam defini- 
iionem paulo accuratiorem invenies ; sed tantum 
deseriptiones rhetoricas, re descripta seepe obsca- 
riores aot certe aeque ac eam obscuras. Exempli 
causa esse cum Deo^ quse esl locutio impropria et 
obscura, definitur a Deo administrari, aut intelligere 
Deum^ eic. Sictalia hodie conscribillarentur, etinpu- 
blicam locem protruderentur, profecto eruditorum 
plansam non ferrent, uii nec innumerffi inanes argu- 
iise, quibus hflec opnscula scatent. Sed illo aevo verba 
pluris roulto fiebant, qnam res ipsae ; quo vitio ei 
nosirnm s«eculum, plus quam optandum esset, 
etiamnum laborat. 

Cap. 4, § 12. Quid sordidius, quid inanius decoris 
et twrpituiinis plenlus meretricibus, lenonibus, cxtc- 
risque hoc genus pestibus dicipotest7 Aufer meretrices 
de rebus humanis^ turbaveris omnia libidinibus, J Ita- 
qoe recie faciuni, si Augustini judicium sequamur, 
legislaiores ei principes qui lupanaria esse patiun- 
tur ; nam prfiestat paucas domos poUui quam omnes 
iibidinibus turbari. Qoamobrem aiont in urbe om- 
niom nobilissima ea ferri, ne in matronas et poeros 
passtm grassentur Iiomines sponle quidem sua cseli- 



B 



A bes, sed minime propterea casiiores. Quanto satios 
erat dicere malas mulieres et libidinosos juvenes 
abuti libertate a Deo accepta, et alia quae ab erudi- 
tis nunc dici solent ? Si talia hodie scribercmus, nun- 
quam sat graves pop.nas dare possemus iis qui ea in 
veteribus mirantur Non expendam quomodo vitia 
faciant ad ordinemy nimis multis verbis opus esset, 
ut qusestio constitueretur, et in ordinem omnia di- 
gererentur. Verum orabo lectorem ut conetur ex iis 
qu8e hic habentur apud Augustinum, contlare dispu- 
tationem perspicuam et via ac ratione dispositam : 
quod si praestet, erit mihi magnus ApoUo, 

Cap. 9, § 22. Aeriorum animalium mira falla- 
ciay etc. ] Piatonici C<^a vocant, seu animalia, quae- 
cnnque anima prsedita sunt, quales sunt dii illi infe- 
riores, quorum sedem in aere ponebant. Hos caco- 
daemonas esse interprctabatur Augustinus. De sen- 
tentia Platonicorum sat multa Apuleius, in libri^ de 
Mundo, de Philosophia naturali, et de Deo Socratis. 

Cap. 12, § 35. Quibus duobus repertis (litteris ei 
figuris numerorum) naia est illa librariorum et cal^ 
culonum professio, velut quaedam grammaticae infantia^ 
quam Van'0 htterationem vocat, Grxce autem quomodo 
appelletur non satis in praesentia recolo. ] Vocabatur 
YpajijjiaTtaTtx-^i, doctor vero ypajxiiaTtTr^,; Philo de 
congressu ernditionis causa : T6 yc {ilv ypi^eiv xsl 

dvotYtvwauetv '>fpz\i.\kaixi%rt^9 xz dTeXgoTipa; iziyy^TiiUL^ f,v 
xapaTp^rovri? Tive? ypajijjLaTtTctx-^iV xotXoOat : SCribere 

et legere grammatiicae est imperfectx, quam non- 
G nulli convertentes vocabulum grammatisticam vocan^ 
Martianus Capella lib. iii de Nuptiis Mercurii et Phi- 
lologiae, sic grammaticam loquentem inducit : VpzH-* 
jxaTix-^i dicor in GraBcia^ quod Ypajiji-^i Unea et TpipL- 
jjLotTx litterx nuncupentur, mihique sit attnbutum lit^ 
terarum formas propriis ductibus Zmeai*e, Hinc mihi 
Romulus iitteraturse nomen ascripsit, quamvis infan- 
tem me litterationem voluerit nuncupare, sicut apud 
Graecos YpajjtjjiaTtoTix-h primitus vocitabar, tum et anti- 
stitem deditf etsectatores impubei*es aggregavit. Isido- 
rus Orig. lib. i, cap. 3 : Primordia grammaticae artis 
litterae communes existunt, quas librarii et calculatores 
sequuntur, unde et eam Varro litterationem vocat, 
Plura hac de re veterum testimonia vide apnd Joan. 
a Wower in tractatione de Polymathia, cap. 4, ei 
^ Claud. Salmasium sub finem notarum in Pallium 
TertuIIiani. 

[Ibid., g 37. Historiae. Non ea intelligenda aqua 
dicti historici Thucydides, Polybius, aliique id ge- 
nus, sed philologia, cujus periti 'TroXutoTope; dicun- 
tur, unde Alexander Polyhistor, Apion Polyhistor, 
C. Julius Uyginus Polyhistor, ^uasi dicas muUiscium, 
iiA Tou icoki) et raaoOat. Vide Cl. Salmasium ad ti- 
tulum Solini Polyhistoris. Sic nomen historiaB pro 
quavis cognitione usurpatur ab Augustino lib. ii de 
Musica, cap i , § 1 . 

DESIDERII ERASMI CENSURA 

m SOLILOQUIORUM LIBROS. 

Opus mire resipiens optimi viri infantiam in Chri- 
sto. Nam Ratlonem ita ioqucntem facit cum Augu- 



223 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



224 



stino, quasi Ratio non sit potior Augastini pars. To- A cta ; et thTmosa, sive e thymo coUecta. Adi Plinium 
lerabilias Seneca fingit Rationis et Sensus dialogom. Hist. nat. lib. xi, cap. 13 et seqq. 



B 



Ad hsec, quasi vero duo loquantur homines, in dis- 
patationes et lihros dissecatur sermo, ne defatigen- 
tur : nonunquam et in sophistica, leviculaque ar- 
gatatione imploratur auziliam divinum. Lectorem 
requirit patientem et candidum. 

J. PHEREPONI ANIMADYERSIONES 

IN EOSDEM LIBROS. 

LiBRO I. Cap. i, § 1. Ait mihi subitOy sive ego ipse^ 
sive cUius quis intrinsecus^ sive extrinsecus nescio, ] 
Hffic redolent Platonismum, ex quo homines raiiona' 
les sunt, qnatenus divinffi rationis participes ; a qua 
non tantum acceperunt suhstantiam ipsam et faculta- 
tes mentis, sed etiam cum hene ratiocinantur occulte 
monentur, quasi a magistro. Vide librum de Magi- 
stro. Imo et rationem, ahstracte spcctatam, more 
Platonico suhstantiam esse vult, de Immortalitate 
animse §11. Ideo Augustinus rationem a mente sua 
dislinxit, eamque cum illa coUoquenlem indnxit. 
Heec ohservanda fuere, propter censuram Erasmi ; 
ne ineptior tum fuisse videatur Augustinus, quam 
revera erat. Alia possemus addere de ratione ex iis 
quse ex Glemente profert Photins cod. cix. Ceetero- 
qui qnem non pigeat, taedeatque argutiarum, quas 
non sihi sed rationi ipsi tribuit? 

§ 2. Deus qui malum non facis, et facis esse ne pes- 
simum fiat. ] Hoc est qni sponte quidem tua malum 
non facis, sed tantum ne quid deterius eveniat. Quse 
sententia, nisi fallor, digna erat quse retractaretur. q 
Quid enim a recta ratione, Scripturisque sacris ma- 
gis alienum, quam Deum facere ut sit malum ? sed 
vide operis de Ordine lih. ii, cap. 4, § 5. Potuitali- 
qno sensu dici Deus pati mala, ne deteriora ah ho- 
minihus fiant, cum se liherarum creaturarum alTe- 
ctioni attemperat ; ut cnm in Judseis toleraret divor- 
tium et alia. Sed ea facere dici non potest ; nec sane 
mirum talia Deo ingerentem ab eo nihil impetrasse; 
nam his duohuslihellis, quihus ad divinam opem sse- 
pios confugit, quid tandem est, qaod te legisse gaudeas? 

Cap. 12, § 21. Cogor interdum Comelio Celso as- 
sentiriy qui ait summum bonum esse sapientiam^ sum- 
mum autem malum dolorem corporis, ] Videtur esse is 
cujus hahemus lihros de Medicina, nam et de aliis 



ANIMADVERSIONES 

m LIBRUH DE IMMORTALITATE ANIICiE. 

Gap. 1 , § 1 . Si alicubi est dtsctp/ma, nec esse nisi 
in eo quod vivit potest et semper est^ neque quidquam 
in quo quid semper est potest esse non semper, semper 
vivit in quo est disciplina, ] Quasi vero non possint 
esse in intellectu Dei ideee disciplinarum, quamvis 
nnllse essent creaturffi! Imo fuerunt, ante creatio- 
nem. Prseterea, quis nescit distingnendam abstra- 
ctam cujuspiam rei ideam, ac veritatem : ab actuali 
cogitatione de ejusmodi idea, aut veritate? Ideae ve- 
ritatesque abstractee setemae dicantur, quod sint na- 
tura sua immutahiles ; sed quis inde coliigat animos 
de iis cogitantes esse seternos, prceter meros argu- 
tatores? Eadem opera, coiligere potuisset animis 
humanis nullum fuisse initium. Sed talia ratiocina- 
tionum ludibria non moramur. 

Cap. 7, § 12. Nulla praBCisio perdudt ad nihilum. 
Omnis enim pars qux remanet corpus esty et quidquid 
hoc est quantolibet spatio locum occupat, ] Vere et 
acute. Hinc colligere potuit substantiam corporis vi- 
rihus humanis interire prorsns non posse, sed tan- 
tum mutari. Sic posset fieri ut a creaturis mutaretur 
nonnihil in substantia mentis, quas tamen propterea 
deleri posse censenda non est, 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBRUM DB QUANTITATE ANIM^. 

Gap. i, § 2. Unde sit anima, ] Hujus quaestionis 
sensus erat, an a Deo creata sit anima, an setema, 
an una cum corpore ex tradace nascatur. Sed Au- 
gustinns rhetorice eam solvii aat eludit, quasi quse- 
reretur, qaee patria sit animae ; quod quis unquam 
somniavit? 

Ibid. Si pergeres quasrere unde ipsa terra^ vel aqua^ 
vel aer, vel ignis constent, nihil jam quod dicerem rcpe- 
rirem. ] Omnibus tamen notum erat constare ea ficta 
elementa omniam rerum innumeris partihus, in quas 
resolvi possunt. Quo si dici posset de mente, actum 
esset de ejus immortalitate. Sed eorum, qui minus 
accurate philosophantur, comparationes ad vivum 
resecandse non sunt. Quod hic faciendum non esse 
liquet, ex eo quod Augustinus, mentem extensam 



artibus scripserat, ut docet Quintilianus Institut. ^ esse neget, in seqnentihus. 



orator. lib. xu, cap. ultimo. 

LiBRo II. Cap. 3, § 4. ^bsurdius dicitur falsitatem, 
quam veritatem esse non posse, ] Vere Erasmus, ad 
oram suse editionis, hic apposuit : Sophistica indit- 
ctio, Postea etiam ad initinm capitis sequentis : So- 
phisticatur et hic de vero et falso. Profecto non sophi- 
8ta tantum, sed propemodum ineptus haheretur, qui 
talia hodie scriheret. 

Cap. 6, § 12. Mel thyminum amelle thymino.] Era- 
smus hic habet in ora : « Virgilius : Redolentque thy- 
mo fragrantia mella, Alias Himetinum et Uymtino, 
sed altera lectio magis probatur. » Hsec ille. Miror 
varietatis hujus non meminisse editores Parisienses. 
Gelebria fuerunt mella Hjmettia, a monte Attic» di- 



Gap. 3, § 4. Et hoc interim satis est. ] Facilis sane 
fuit Evodius, qui tam paucis sihi satisfieri passus est, 
de queestione qualis sit anima, Sed eamdem invenies 
tractatam in altera qusestione, de quantitate animse. 

Ibid. Ideoque bene praecipitur, etiam in mysteriiSj ut 
omnia corporea contemnat, universoque huic mundo 
renuntiet. ] Bene in margine Erasmus adnotavit m ba- 
ptismo : notum enim est renuntiare solitos. qui ba- 
ptismum accipiehant, diaholi et mundi pompis. Quod 
faciebantetiaminfanlium susceptores, eornm nomine, 
ut testatur Augustinus iib. de Pec. origin., § 45, et 
lib. I de Nuptiis et Concupis., cap. 20, § 22. 

Cap. 4, § 5. Placetne tibi ut ipsam justitiam nihU 
esse credUmus ? ] Est plane nihil, si conferatur cum 



225 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S AUiiUSThNI OI>KR\. 



226 



substantia ; nam jnstitia in abstracto nusquam iBst, 
nisi in animo eam intelligentis. Sed Platonici de 
ideis loquebantur, quasi de substantiis. 

Cap. 7, § 12. Auctoritati credere magnum compen- 
(Uum est, et nullus laboTy etc.] Sedpriusipsa illa aucto- 
ritas ezpendenda est, quam ei fidem babeamus ; ita 
utei per omnia credamus, quia nobis indubitatis 
argumentis constat eam nec falli, nec fallere. Alio- 
qui stultum esset ei credulitatem suam addicere, a 
qna ▼erum dici nalla ratione constaret. Sin minus, 
barbari omnes populi, qui sacerdotibus aut majori- 
bas suis tam multa temere credunt, recte facere di- 
cendi essent. Gompendiaria via etiam progrediuntur, 
sed ut ad omnis generis errores perveniant, ex qui- 
bus nunquam sese ezpediunt. Itaque cavere omnes 
oportet^ qnibus cordi est Gbristiana religio, ne idem 
ei fundamentum ponant, quo maximi et turpissimi 
quique errores nituntur. Accuratius Joquitur Augu- 
stinas in libro de Vera Religione, § 45 : AuctoritaSf 
inquii, fidem flagitat et rationi prxparat hominem. Ra- 
tio ad intellectum cognitionemque perducit. Qican- 
quam neque auctoritatem ratio penitus deserit, cum 
eonsideratur eui sit credendum ; et certe summa est 
ipsius jam cognitae aique perspicuae veritatis auctoritas, 

Cap. 30, § 39 : Sensus est corporis passio per se 
ipsam non latens ardmam.] Post tot verba facta, de 
definitione sensus, minim est meliorem non esse pro- 
latam, cum preesertim Augustinus probe sciret ani- 
mum sentire, non corpns. Sensus duplici significa- 
tione dicitnr : est enim aliquando ipsa sentiendi fa- 
caltas quse inest menti ; aliquando passio ipsa qua 
ea focoltas afficitur, et quam barbare sensationem vo- 
camus. Sensus, posteriori significatn, nihil est prce- 
ter €mimadversionem mentis natam ex occasione motus 
corporis sui ; priori est facultas qua mens talium 
animadversionnm capaz est. Paucis verbis potuit 
totum boc negotium absolvi, quod bictam multis in- 
tricatum est. Plura non addam, quse sunt omnibus 
nota, ex quo pbilosophia, nostra et Patrum nostro- 
rom memoria, feliciter instaurata est, et de quibus 
etiam in opuscnlis philosopbicis satcopiose egi. Nec 
philosophicas notas in Augnstinum scribere aggres- 
sus sum : alioqui multa dici possent, qaibus seqnen- 
tes ejas ratiocinationes confutarentur ; in quibns ver- 
borom tam est prodigus, quam parcus rerum. 

Cap. 33, § 76. Vanitas vanitantium.] Oportet, in 
qaibusdam exemplaribus Grsecis, lectum olim fuisse 
liata{oTnciioeTaiouvTu)v; quam vitiosam lectionem 
Latinas interpres, quo utebatur Augustinus, expres- 
serit In Teteribus glossis est iJLoeTaioOtiatt vanor^ cujns 
freqaentativnm fuit vanit^ir. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBROS DE HUSICA. 

LiBRO I. Gap. 4, § i. Eo distat, quod in diversis 
lods kabent acumen,] Ita loquitnr de pone verbo, et 
pone adverbio, et acomen sine dubio vocat accen- 
tom. Gredibile est verbnm babuisse accentum in pri- 
ma, adTerbium in secnnda, diseriminis causa. Rinc 
intelligere licet qnam male bodie linguam Latinam 



B 



A omnes pronuntiemus, et quam prave versus preeser- 
tim legamus : quis enim inter loquendum aliter pone 
aut pone pronuntiare solet ? 

Gap. iO, § 17. Sesque appellantur, ubi duo numeri 
ad se ea ratione affecli sunt^ ut tot partes habeat ad mi- 
norem majory quota parte sui eum prxcedit.., Nomi- 
nis autem hujus originem non facile dixerim^ nisi forte 
sesque quasi se absque dictum, id est, absque se, quia 
quinque ad quatuor, absque quinta parte sua mqjor hoc 
est quod minor.] Sed non quinque^ verum sex^ est nu-* 
merus sesquatus^ si cum quatuor conferatur. Itaque 
merito hanc Augustini etymologiam reprehendit Jul. 
Gses. Scaliger lib. ii de Re poetica, cap. 26, qui pu- 
tat sesqui dici pro semis aequum^ quod idem sit ac 
•fi{ii(5Xtov. Sed Ger. Joan. Vossius felicius conjecit ces- 
qui (aut sesquCj ut scribitur hic apud Augustinum) 
idem fuisse ac semisque seu et semis, ita ut que respe- 
ctum habeat ad totum, cui semis superadditur, nnde 
Graecis ti;xio>iov, totum et semis. 

LiBRo II. Gap. i , § 1 . Scias velim totam illam scien- 
tiamy quse grammatica Grxce. Latine autem littera- 
tura nominaturj historix custodiam profiteri, etc.] 
Historia hic dicitur cognitio rei cujuspiam, qua^ non 
pendet a ratiocinatione, sed ab bominum arbitrio. 
Panlo post grammaticus, docens syllabam esse lon- 
gam aut brevem, diciiur esse custos historisBf nimi- 
rum usus linguae Latinae aut Graecse de quantitate 
syllabarum. 

LiBRO III. Gap. 1, § 2. Rhythmus, id est numerus] 
Q Scio quidem id quod Grsece ^u0ijl6< dicitur, a Latinis 
dictum numerum, sed vereor ne Augustinus miscnerit 
^u6{i6v cum ip\.^\u^. Felicior bic est lingua Graeca 
quam Latina, nam jSu6ijl6; dicitur ^t^ toG f^«iv, fluere, 
estque id quod fit ut versus facile pronuntietur, et 
gratias ad aures accidat. Galli vocant la cadencey et 
fluentes {coulants) etiam versus vocant, in quibus nihil 
est asperum ant durum. Ex voce quidem rhythmus 
venit vox linguarum hodiernarum rtma, sed hac si- 
gniticantur flnis versuum ^{jLoioTeXs^JTov, quee signifi- 
catio a Grsca voce plane aliena est. Non fuisset boc 
observandum, nisi esset eruditus Gallus, qni bac in 
re peccavit; quem nomine non appellabo. 

LiBRo V. Gap. 3, § 4. Non mihi versus ex eo ap- 
pellatus videtur, ut nonnulli putant^ quod a certo fine 
^ ad ejusdem numeri caput rediturt ut nomen ductum sit 
ab iis qui se vertunt, dum via redeunty nam hoc illi cum 
his etiam metris qux versus non sunt^ apparet esse 
commune.] Ideo etiam non modo poetarum metra 
versus dicuntur, sed et qusevis scripturee linex, quem- 
admodum nunc loquimur, ut recte observavit Joan. 
Ger. Vossius in Etymologico, ad vocem Versus. 
Idem optime ostendit dubitari non debere quin siu- 
guli scripturse sulci ex eo versuum nomen acceperint, 
quod ut agricola Vomere solum : sic scriptor stylo 
ceram vertat ; ac ut ille, in terra, sulco uno abso- 
luto, vertit aratrum, aliumque sulcum efQcit : sic qui 
scribit, stylo sinistrorsum verso^ prolatoque, novum 
in cera sulcum ducat. Gumque, ut docet, id non mi- 
nus in prosa fiat quam in carmine, patet versus nu- 



227 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



228 



men natura sna, non rninu? solutfi& quam ligatfie ora- 
tioni convenire. Sed quia poetsB versus suos certo 
absolvunt pedum numero, et s\ylum proinde fre- 
quentius vertuntj hinc factum ut hi sibi versus nomen 
prope fecerint peculiare. Adde hisce versum revera 
in agricultura sulcum dictum, et apud Graecos vocem 
oTixo^, qua versum scriptnrffi signant, esse etiam 
ei agricultura desumptam : quod erodite ostendil 
Joan. Croius part. i Observationum in N. T., cap. 9. 
Ibid. Sed magis fortasse e contrario nomen invenit, 
ut quemadmodum grammatici deponens verbum, quod 
r litteram non deponit^ sicuti est locror et conqueror, 
appellavenmt : ita quod duobus membris confU quorum 
neutrum, in alterius loco, salva lege numerorum^ con- 
stituitia^y quia verti nono potest versos vocetur.] Prior 
etymologia plane falsa est, ut sunt plerseque omnes 
quffi xotT* divTf^pavtv tinguntur ; nam muita deponentia 
olim in et or exibant, eoromqne catalogum con- 
texuit Joan. Ger. Vossius Aristarchi lib. v, cap. 7. 
Credibilius est ea deponentia dicta, ut idem innuit 
capitis 6 initio, quia passivam significationem depo- 
suerint, quse etiam sententia fuit Franc. Sanctii 
summi grammatici. Sed et scriptor libri de Gram- 
matica , qui solebat Augustino tribui, aliud nobis 
suppeditat etymon. Agens de verbis, Restat, inquit, 
verbum deponens, quia deponit aliquid de quantitate 
communis verbi, Nam cum participia quatuor habeat 
verbum commune: praesens ut criminans, futurum cri- 
minaturus, praeteritum criminatus, futurum criminan- 
dns, a passiva significatione, hoc non habet verbum 
deponens. Et ideo dicitur deponens, quia deponit 
unim participium futuri temporis, a verbo passivo quod 
exit in dus syllabam ; ut puta opinor vel miror verba 
sunt deponentia, Sed mihi magis Vossiana etymologia 
arridet. Quod habet Augustinus de versu multo coa- 
ctius est, et plane etiam falsum, nam permulti versus 
converti queunt eo modo quo eos converti posse 
negat. Pentametri, exempli causa, non pauci sic 
possunt converti ; omnes nimirum quorum prior pars 
ante csesuram duobus dactyiis constat. Possumus 
enim fleqoe dicere : 

Semivirumque bovem, semibovemque virum, 
Aut: 

Semibovemque virum, semivirumque bovem. 
Dixeris perinde : 

S»pe tibi pater est, scepe legendus avus, 
Vel: 

Ssepe legendus avus^ ssepe tibi pater est. 

Innumera talia occurrent elegiacum poetam evol- 
venti. Itaque in fomum abit quidquid tam verbose 
de versibusnon vertendisdisputavitanteaAugustinus. 
Sed bene est quod fatetiur vir modestus, initio lib. vi : 
Se satis diu peney atque adeo pueriliter in vestigiis nu- 
merorum ad moras temporum pertinentium, moratum 
esse. Igitur hsec et alia ei ignoscamus, sed tempns 
melius collocandum in iis legendis, in qnibus ferme 
nihii prceter toidiosam et infelicem ingenii ostenta- 
tionem videas, minimo teramus. 



A ANIMADVERSIONES 

IN LIBRUM DE MAGISIRO. 

Cap. 5, § 16. In suis nobilissimis orationibuSy quas 
Vei^rinas vocantf coram praepositionem sive illo loco 
adverbium sit, nomen appellavit,] Non vacat, data 
opera, legere Verrinas, ut locum quseram. Fuisset 
hoc diligentifle Benedictinorum, qui otio abundant, 
et a qoibus margini locum, ut alibi factum, adlini 
oportuisset. 

Cap. 9, § 28. Idem Persius omnibus pobnis^ quat 

tyrannorum vel crudelitas excogitavit, vel cupiditas peth 

dit, hanc unam anteponit, qua cruciantur homines^ qui 

vitiay quae vitare non possunt^ coguntur agnoscere,] 

Locus est satira 3, 35, cujus verba subjiciemus, qnia 

et alibi, ad Confess. lib. xii, cap. 8, observavimus ad 

hunc poetam Augustinum respexisse : 

Magne pater divum, sffivos punire tyrannos 
Haud alia ratione velis, cum ira libido 
Moverit io^enium ferventi tincta veneno, 
Virtutem videant intabescantqaerelicta, 
Anne magis Siculi genuerunt ora juvenci? 

Cap. iO» § 33. Saraballas eorum,] Cum in texta 
Chaldaico Dan. iii, 27, scriptum sit r.TSllD SoT' 
ballehon^ vix dubium videtnr, quin scribendum sit 
Saraballa, aut Saraballae, non Sararabara, ut habet 
vcrsio Grceca, in qua facillime mendum irrepere po« 
tuit invocem barbaram, cum prsesertim liquidas au- 
ris facile confundat. Sic scripta vox, per S non per i, 
usitata est apud ThalVnudicos et Arabas, pro tnnica, 
et verbum SllD sarbel, significat texit, Itaque nomen 
C vestis fuisse videtur, ut est etiamnum apud Arabas. 

Cap. i4, § i6. Didid admonitione verborum tuo- 
rumf nihil aliud verbis quam admoneri hominem ut 
discat et perparum esse quod per locutionem aliquania 
cogitatio loquentis apparet,] Hoc est totius libri com- 
pendium. Mirum est quam Augustinus calluerit ar- 
tem pauca et perspicua dogmata philosophica aat 
theologica multis verbis et obscuris dicendi atque 
impediendi. Sed hoc fuit vitium rhetoric8e illius 8evL 

Ibid. Utrum autem vera dicantur eum docere solum^ 
qui se intui habitare^ cum foris loqueretur^ admontdt ; 
quem jam favente ipso, tanto ardentius diligam, quanto 
ero indiscendo provectior,] Platonicum hoc est dogma, 
ex quo y^iyoi (quo nomine Christum vocavit Joannes) 
statuebatur quasi ratio universalis omnium homi- 
^ num. Sic Justinus vulti^ristum partim fuisse Socrati 
notum, Adyo; yip V» inquit, xa( iariv 6 Iv mvrl 2»v, 
Ratio enim ei*at et est quse est in rerum universitate, 
Alia habet similia in sequentibus, in ea quae dicitar 
Apologia i quee non exscribam. Sed hsec diligenter 
notanda sunt iis qui Patres intelligere cupinnt ; quos 
nunquam assequentur, nisi norint quee eornm fuerit 
philosophia. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBROS DE LIBERQ ARBITRIO. 

LiBRO I. Cap. 2, § 4. Nisi credideritis^ non inteUi" 
getis.] Locos est Isai. vii, 9. Sed in LXX int. Yersio- 
ne, qose cum Hebraico textu non consentit, qui habet, 
ut recte vertit Hieronymus post Symmachom : Si 
non credideritis, non ^ermanebitis, Quo iu loco, pro* 



229 



VARIORUM EXERCITATIONES IiN S. AUGUSTINl OPERA. 



230 



B 



pheta alioquitur Judeeos , eosque bortatur ad iidu- A 
ciam ia auxilio divino, contra molitiones Israelila- 
rum et Syrorum, ponendam : quod si fecerint, poUi- 
cetor fore ut res eorum tirmse permaneant. Igitur 
Dihil facit hic locus ad rem quam hic habet Augu- 
stioQs, et pro sententia prophet(B laadat bonus vir 
figmentum Grsecorum interpretum, si modo ita vor- 
terint. Unde vero ho3 factum? Quia nimirum credere 
Yoluit antequam intelligereL Credidit enim hunc esse 
sensum Scripturse, antequam sciret an LXX intcr- 
pretibus per orania fidere liceret, aut hunc locum 
bene esse ab iis versum constaret. Sed et alibi hoc 
loco simpliciter abutitur, utinfra lib. ii, g 6. 

Cap. 3, § 8. Libidoin aduUerio malumest.] Dubium 
non est qnin mala sit in adulterio libido ; sed quare 
mala est? Quia adulterium ipsum est nialum, quod 
illo societas humana plane perturbetur. Humanae 
enini societatis fundamentum est societas viri et con- 
jugisy quffi est omniura prima, nec incolamis esse 
XK>test, sine mutuo utriusque amore, et communi li- 
berorum ac rei familiaris cura, quse cum aduiterio 
stare nequeunt. Prseterca adulteria parentum sunt 
liberis efiicacissimum scortandi exemplum; quod si 
promiscue tieret, actum quoque esset de societate 
humana. Talia ergo sunt vetita, hominum causa; 
qiiibas vehementer nocerent. Alioqui libidOf seu cu- 
piditas alterius sezus, nihil habet per se mali, si intra 
limites a Deo, imo et ab ipsa Ratione, prsescriptos 
maneat. Quamobrem ita constituta sunt a Deo 
omnium animalium corpora, ut cum adoleverunt, ea q 
copiditas in iis, mechanico impetu, excitetur, nou 
aliter ac cupiditas edendi aut bibendi. Consectarium 
est naturae corporis, quale a Deo creatum est, ut ex 
bruib et ex ipso consilia propagationis generum in- 
teiligere est. Igitur vere dixit Evodius de adulterio: 
Non sane ideo malum esty quia vetatur lege ; sed ideo 
vetatur tege, quia malum est ; sed Augustinns minus 
commode indicavit cur sit maium. Similiter est ra- 
tiocinandum de homicidiis,et furtis, de quibuspostea 
noster, et qus mala sunt, qoia sunt prorsus huma- 
nae societati contraria; ac proinde ipsius Dei consi- 
lio, qui homines in terris coUocavit ut amice inter se 
agerent, eosque qui aliis nocent plectit, quippe qui 
est ejus societatis auctor ac vindex. 

Cap. 12, § 25. A. Qussro abs te^ sitne aliqua in no- ^ 
his vohmtai ? E. Nescio,] Mirum est Evodium, qui 
passim sat acute ratiocinatur, et interroganti pru- 
denter respondet, hic tam stupidum fingi ut scire se 
neget, an insit hominibus voluntas. Qui postca lib. iii, 
§3, dicere potest idem Evodius; guid suum dicat 
jirorsus non inoenire, si voluntas qua vult et non vult 
non est ipsius? Sed Piatonicorum dialogorum amba- 
ges talia multa habent, quse nescio cui rei apta sint, 
nisi ad creandum lectori tsediura. 

LiBRO II. Cap. 2, § 5. Ego demonstrarem quod 
cuivis faciUimumy quanto esset xquius ,.. ut etiam ipse 
tantonim virorum libriSy qui se cum Filio Dei vixisse 
testatum litteris reliqueruntf esse Deum crederett etc.J 
Priud tameii ostendendum esset libros illos esse fide 



dignos, quod non brevius iieri potest, quam naturali 
ratione deraonstrari D^ura esse. 

Ibid., § 6. Frustra propheta dixisset: Nisi credi- 
deritis, non intelligetis.] Jara auteaostendimus a pro- 
pheta tale uihil dictum, ad lib. i, cap. 2. 

Ibid. Ipse quoque Dominus noster et dictis et factis 
credendum primo hortatus csty quos ad saluiem vocavit.] 
Recte dicit factiSy nam miraculis ostendit se esse fide 
dignum, antequam iidem sibi haberi exigeret. Sed 
verum est pleniorem cognitionem iidei esse seque- 
lam, ita ut generalior cognitio fidem pariat, et Qdes 
vice versa accuratiorem generet. 

LiBRo iii. Cap. 3, § 7. Non voluntate autem volii- 
mus ; quis vel delirus audeat dicere ?J Vult Augustinus 
ostendere qui Dens libera possit prsescire ; sed ante 
omnia oportuissel definire libertatem, nec eam con- 
funderecum to^imfa^e: hoec enim non sunt semper 
conjuncta, ut postea videbimus. 

Quamobrem quamvis praesciat Deus nostras voluntates 
futuraSy non ex eo tamen conficitur ut noji voluntate 
aliquid velimus.] At distinguenda sunt duo genera re- 
rum quse voluntaria dici possunt. Sunt enim quse io- 
lentes quidem faciraus, sed minirae tamen libere ; 
nam libertas est ea animi facultas qua possumus ali- 
quid facere aut non facere ; sunt auteni qusedam quo; 
ita voluraus, ut ea non possimus nolle. In judicio 
ferendo de dogmate quopiam, dura obscuris rationi- 
bus nititur, quse neque raanifesto falsse videntur, nec 
manifesto verse, possuraus id dogma rejicere aut am- 
plecti, libertateque adeo nostra utiraur. Sed si nobis 
proponatur axioraa quoddam mathematicum, aut pro- 
positio ex eo necessaria consequentia deducta^ non 
est araplius in potestate nostra assensum negare, si 
modo verba quibus concepta sunt intelligamus. Ilic 
quidem volentes assentimur, neque enim aliter fieri 
potest; >ed non libere, nam assensura negare non 
possumus. De hisce actionibus non quseritur an eas 
prsesciat Deus, sunt enimplane necessarise; sed nec 
sunt ulla laude aut vituperio dignse. Est et altera res, 
prseter summam evidentiam,inquamvoIentesquidem, 
sed non libere ferimur, quam exprimit ipse Augusti- 
nus sequentibus verbis. 

Nam et de beatitudine quod diansti, non abs te ipso 
beatum fieri, ita dixisti quasi hoc ego negaverim ; sed 
dico cum futurus es beatus, non te invitum, sed volen- 
tem futurum.] At hic quoque nulla est libertas, omnes 
enim necessario optant summam beatitudinem, eam- 
que consecuti non possunt in ea non acquiescere. 
Ideoque hoc exemplum ad rem nihil facit, cum sermo 
hic sit de volitionibuSy ut loquuntur scholastici, non 
necessariisy sed prorsus liberis, ut sunt ese quse ver- 
santur circa bona singularia, qusecunque tandem sintt 

Cum igitur praescius Deus sit futurse beatitudinis tux 
nec aliter aliquid fieri possit quam praescivitj alioqui 
nulla praescientia est ; non tamen ex eo cogimur sentire 
quod absurdissimum est et longe a veritate seclusumf 
non te volente beatum futurum.\ Hcec a proposita quee- 
stione sunt aliena; quseritur enim quomodo Deus 
prsesciat an Evodius, vtM-bi gralia, asseusum sit pr»- 



231 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



232 



bitnnis Evangelio, si Evodius eum assensum negare 
possit ; non vero quce sit fatura volontas ejus, cum 
beatitatem consequetur. 

Sicut autem voluntatem beatitudiniSt cum esse caspe- 
ris beatuSf non tibi aufert prxscientia Dei^ quae hodieque 
de tua futura beatitudine certa est: sic etiam voluntas 
culpabilis, si qua in te futura est, non propterea volun- 
tas non erit, quoniam Deus eam futuram esse praescivit.] 
Dens prsevidit Evodium volentem fore beatum, si 
beatitatem consequeretur, qaia hsec voluntas est plane 
necessaria, adeoque nec laudanda, Inec culpabilis. 
Veram hoc non quseritur, sed quomodo libere Evan- 
gelio crediderit et adhseserit Evodius, ita ut ei fidem 
detrahere, et ab eo deflcere potuerit; et tamen hasc 
Dens praescire certo potuerit. Fac contra Evodium 
Evangelio non credidisse aut nuntium remisisse, id- 
qae libere, hoc est, ita ut contrarium facere potuerit ; 
Toiens etiam fecerit, id quod fecit. Qaaeritur qui Deus 
eventam prsevidere potuerit qui sua natara in alter- 
utram partem determinatus non fuerit. Rem ipsam 
tractare non aggrediar, quse sane diflicillima jest, sed 
dicam Augustinum non crediturum fuisse eam tam 
levi brachio se solvi posse, si rem intellexisset. 
Nanc autem vidimus eam aeumen ejus plane ^ugisse, 
nisi rhetorica dissimulatione hic usus fuerit; qua 
forte etiam factum est ut multa aliena ab iis de qui- 
bus agere aggressus'est misceat, ne nimis jejune eis 
de rebus agere videatur. 

Gap. 10, § 29. Nam et illud appensum est sequitatis 
examinef tU nec ipsius diaboli potestati negaretur homo, 
quem sibi male suadendo subjecerat, Iniquum enim erat 
ut ei quem cosperat non dominaretur.] Si quis diceret 
sequum esse ut monarcha patiatur eos perduellionibus 
servire quos malis artibus ejus imperio subtraxerunt, 
profecto non magis ferretur quam si quis diceret ini- 
quum esse ut fur iis spolietur quse furte snrripuit 
justis dominis. Quis igitur patiatur dici iniquum futu- 
Tum fuisse si Creator, qui longe optimo jare creaturis 
sois imperat, eriperet cacodsemoni, creaturse rebelli, 
quos malus ille spiritns fraude a Deo alieniores red- 
didit? Ad me quidem quod attinet, diaboli patronos 
Manichseos et omnes alios similia delirantes, non 
possem, nisi infelicissimos rhetores, ut mollissime lo- 
quar, habere. 

Cap. 17, § 50. Quxcunque ista causa est voluntatis 
(scilicet, malse), si ei non potest resistit sine peccato ei 
ceditur; si autem potest, non ei cedatur, et non pecca- 
bitur,] Cum Pelagius hoc loco uteretur contra Augu- 
stinum, ut ostenderet non posse damnari eos qui 
nequeunt resistere nativse corruptioni, reposuit An- 
gustinus [cap. 67, de Nat. et Gratia, ut observanint 
Benedictini, posse ei causse resisti opitulante eo qui 
non potest falli. At si qui non potest falli non opitu- 
letor, nisi perpaucis, atque ejus auzilium sit plane 
necessarium ad resistendum, quemadmodum potabat 
Augustinus ; sequitur a ceeteris fpeccandi causse non 
posse resisti, ac proinde sine peccato ei cedi. Nam 
quisquis id non facit quod facere non potest, peccare 
dicinequit, aut certe poenas nullas debet. Scio quae 



A dici hac de re soleant, sed profecto regulae Augnsti- 
nianse, quam hoc in opere de Libero Arbitrio ponit, 
immutabili quippe justitia nizee, tenebras oilundere 
non possunt. 

Cap, 19, § 53. Nulli enim homini oblatum e$t sdre 
utiliter quaeri quod inutiliter ignoratur.] Hanc plero- 
rumque codicum lectionem esse testantur Bene- 
dictini. Sed omnino legendum est ablatum, non 
oblatum. Haec enim est Augustini sententia, nemini 
esse hanc ablatam cognitionem, ea utiliter qufleri, 
quorum non constat ignorantiam esse utilem. Sane 
ita haec voz legitnr in editione Basileensi, et forte tj- 
pographico mendo laborat hic Parisiensis. Vide § 57. 

Cap. 20, § 55. Utmeliores gigneret quam ipse essety 
non erat et aequitatis,] Nec iniquum hoc erat, si ita 
Deo visum fuisset; nec etiam sequum, ita ut DeuS| 
nisi contingeret, iniquita^is insimulari posset. Ordo 
dnntazat a Deo iu omnium animalium propagatione 
institotus non patiebatur liberorum corpns melioris 
. esse conditionis quam progcnitorum corpora. Sed an 
eequum erat animos posterorum Adami peenas lucro 
peccati ab ipsis non admissi, et qnod ne committere- 
tnr nulla ratione impedire potuerunt? 

§ 56. Si una anima facta est, ex quo omnium homi- 
num animx trahuntur nascentium, quis potest dieere 
non se peccasscy cum primus ille peccavitJ] Sed qni 
animam ez traduce esse voluernnt, non usque adeo 
deliramnt, utputarintnniversam omnium animarnm 
molem, ut ita loquar, in Adamo foisse, que postea 
C particulatim discerpta in posteros dividatur ; sed 
nasci nt corpus, nec ezistere anteqnam nascatur. 
Sequential verba obscnrissima sunt, nec a scriptore 
ipso intellecta a me impetro ut credam. Quare non 
laborabo in iis ezplicandis. 

Cap. 22, g 63. Peccata, utjam diu disseruimus, non- 
nisi propriae voluntati earum (nimirum, animamm) 
tribuenda sHntf nec uUa ulterior peccatortm causa qum^ 
renda,] Quin hsec rectissima sint ego quidem non 
dubito, sed quomodo consentiant cum iis quse [postea 
Augustinus docuit de poenis quas posteri Adami, at 
putabat, luunt ob peccatum ab Adamo admissnm, 
non intelligo. Quare miror hsec ab eo retractata non 
fuisse, nisi fortasse dissimulare maluerit, ne Pela- 
gianis gratificaretur, si fassus esset se in ipsorum 
sententia fuisse, antequam eos oppugnaret. Nam ap- 
paret ez recensione hajus libri, in Retractatioiiibas, 
Augustinum voluisse videri Pelagianos oppngnasse 
antequam ezorti essent; nedum ut se iis fayisse ing<e- 
nue profiteretur. 

§ 64. Ignorantia vero et difficultas si naturalis est^ 
inde incipit anima proficere, et ad cognitionem et r»* 
quiem, donec in ea perfidatur vita beata, prcnujveri^ 
etc.] Ha!c quoque dissenliunt ab iis quse postea contra 
Pelagianos dizit; nam illas habuit psenas primi 
peccati ; absque quo faisset, aliter plane essent ho- 
mines nati. 

Cap. 23, § 66. Non enim metuendum est ne vUa esse 
potuerit media quxdam inter recte factum atque peeea^ 
tum et sententia judicis media esse non possit inter prae- 



VARIORUM EXERCiTATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



234 



atque suppUeium.] Hsec, qaae de infantium con- A nedictini, ez aoctoritate codicum manu descriptorum, 



ditione habet, ut et sequentia, consentanea minime 
snnt iis que de pcenis peccati originis postea docuit. 
Volnmen decimum ferme totum, et prffisertim libri 
eontra Julianum contraria omnia docent Itaque re- 
tractanda hsec fuissent Sedvidedicta ad num. 63. 

Cap. 24^ § 71. Ut ergo infans nec stultus^ nec sa- 
ptens dtei potest, quamvisjam homosit ; ex quo apparet 
naturam hominis recipere aliquid mediumy quod neque 
stuUitiam^ neque sapientiam recte vocaveris : ita etiam, 
si quisquam tali affectione animatus esset^ qualem habent 
ilU qtii per negligentiam sapientia carent^ nemo eum 
stuUumrecte dicerety quem nonvitiOj sed natura talem 
tiderei.] Sic describit Adamum primum creatum ut 
neqae sapiens, neque stultus dici posset, sed sapien- 



expuDguht Yocem natwrae uncinis cinctam. Neque vi- 
detur uUa alia de causa addita, nisi quia theoiogide 
consentaneum non videbatar dici Verbum suscepisse 
personam humanam : cum, ex more recepto, dicatur 
humana natura a divina in unitatem personce assum- 
pta. Verum hic Augustinus, non sensu illo theologico, 
sed vnlgari et^latino usus est voce persona ; quo si- 
gniGcat, non ucpKjTitievov, ut theologi Gr%ci loquun- 
tur, sed certam quamdam conditionem quam actio- 
nibus efiiDgimus. Perinde ergo est ac si dizisset, 
Verbum, ante incarnationem sublimem personam 
Dei gessisse ; sed, assumpt:i humananatura, infcrioris 
persoDce partes sustinuisse. Nemo nescit vnlgo ita 
locutos Latinos. Augustinus ipse epist. 140, § 18, de 



tic capaz ; ex qua descriptione facile postea ostendit Christo ita loquitur : Haec ex perscma sui corporis 



qui homo potuerit labi, dum ex media illa conditione 
ad stnltitiam transiit. At propter hoc dogma, quod 
retractare noluit Angustinus, etcujuscausanunquam 
est damnatus, miris conviciis exagitati sunt sseculo a 
Ghristo nato xvu recentiores nonnulli theologi. Sic 
sepe animadvertimus per latus recentiorum, quos 
oderant, gravissime vulneratam esse existimationem 
Teterum ab hominibus imperitis ; qui eos se revereri 
profitebanlur, quorum scripta non legerant, aut osci« 
ttnter versaverant. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBROS DE GENESI. 

Libro u cap. 2, § 3. His respondemus Deum in 



Christus dicit quod est Ecclesia. Hsc ex persona dicit 
infirmitatis camis peccati, quam transfiguravit in eam^ 
quam sumpsitex Virgine, similitudinem carnis peccati, 
Hxc sponsus ex persona sponsae loquitur, quia univit 
eam sibi quodam modo . Igitur in hisce verbis Augu- 
stini eadem est sententia quse inest verbis apostoli 
Philip. II. 6, 7, 8. 

Cap. 29, g 43. IUidicunt naturae Dei nocere aliena 
peccata; nos negamus^ sed dicimus nulli naturae nocere 
peccatay nisi sua.] Ut hoc intelligatur legenda expo- 
sitio doctrinse Manichfleorum, quse habetur in libro 
de Hseresibus, iibi de origine mali et duabus anima- 
bus. Sane abusi essent hoc loco Pelagiani, si eum ad 



principio fecisse coelum et terram, non in principio q sententiam suam traxissent, sed non eadem est ratio 



temporis sed in Christo,.. Dominus enim noster 
Christus, cum eum Judaei interrogassent quis esset^ 
respcndit: Principiam, qui et loquor vobis.] Locus 
est Joan. vni, 25. Sed erravit Aagustinus deceptus 
Tersione Latina ; si euim Graeca tunc legisset, vidisset 
Christam dicere accusativo casu tt.v ipx^^* ac proin- 
de non posse hoc haberi pro Christi nomine. Hanc 
ttmen suam interpretationem tueri conatur tract. 38 
in Joannem, forte ne male a se intellectum hunc lo- 
com ignorantia Graecse linguce liqueret. Vide Joan. 
Maidonatnm ad honc locom. 

Cap. 10, g 16. Stc deinceps reliqui dies computan- 
tur a mane t/tgue tn mane.] Fallitur, namvux^it^ep» 
more Hebraico, constanter computantur a vespera 
ad vesperam, ita ut semper diem prsecedat vespera 
Res nnnc omnibus nota est, sed eo tempore accurata 
Seripturamm interprelatio ferme ignota erat, ut iiquet 
vel ex lectione horum librorum, quorum irspepjjiv 
vcta< notare non aggrediemur. 

Cap. i5, § 24. Mons ille Macedonix qui Olympus 
coealur, tant» altitudinis esse didtur^ ut in ejus cacu- 
wdM nec ventus sentiatur^ nec nubes se coUigant^ etc.] 
Multa hoe scripserunt, sed fabulam esse jam nemo 
dobitat : ut nec quisquam etiam physicffi paulo peri- 
tbr vapores cum aere confundit. Itaque talia prse- 
termittimus. 

Libro u, cap. 24, § 37. Quod ipsum non commuta- 
Umem naturss Dei signifkat, sed susceptionem (naturae) 
intmoris persoMS, id est humanst.] Recte monachi Be- 

PAnoL. ZLYII. 



locorum lib. iii de Libero Arbitrio, quos tamen in- 
dictosprsetermisitAugustinus, dum alios qui multo 
minus torqueri poterant explicat. Qua in re an ars 
aliqua fuerit, judicent alii. Candorem quidem et mo- 
destiam pree se ferunt retractationes ; sed debent in- 
genue fieri, retractatis quaecumque falsa putantur, 
non paucis quibusdam exigui momenti, relictis gra* 
vioribus, ne forte adversarii objiciant se similia sen- 
tire. Sed Augustini animum noverat Deus. 
DESIDERII ERASMI CENSURA 

IN UBROS DE MOBIBUS ECCLESLE CATHOLIC^ ET 

MANICH^ORUM. 

Duo opuscula quse sequuntur, alteri loco fiierant 
destinata, prius iroXeixtxwv, posterius SiSaxTcxwv. Ve- 
^ rum quoniam allero fortissimus tiro velitanus est in 
hsereticos, altero mirandus doctor futunis prselusit 
in expositionem mysticarum Scripturarum, quse juxta 
varios sensus tractanlur, visum est huic tomo clau- 
sulam addere. Mox ut nomen dederat imperatori 
Christo, quo commilitonibus suis certissimam fidem 
faceret se bona iide a Manichaeis transfogisse, sub 
quorum signis novem annis militaverat, prodit illo- 
rnm mysteria. Idque facit admirabili sermonis eie- 
gantia, qua utinam illi licuisset in cseteris uti lucu- 
brationibus. Hoc sane opere declaravit, si quid offen- 
dit eroditos in ipsius dictione, non fuisse inscitiffi 
sed carilatis, qua stylum demisit ad imperitorum 
inteliigentiam. Quandoquidem et textores et textrices 
id temporis intelligebant Latinam orationem simpli* 

8 



235 



SUPPLEMENTUM AD 



cibiis yerbis ac sensibus contextam, qualis est divi 
Gregorii, non intellecturi dictionem Hilarii. Itaque 
quo latius pateret iectionis utilitas, ad vulgi captum 
mutavit stjlum in opere posteriore, quod idem in 
plerisque suis operibus feciase videtur. Tandem usus, 
nt fit, in natnram abiit. Ita denique factum est, ut 
hodie nec a tenuiter litteratis satis intelligatur, et a 
politioribus non sine teedio legatur, nisi pietas exclu- 
dat fastidium. 

ANIMADVERSIONES 

IN EOSDEM LIBROS. 

LiBRO I. Cap. 2, § 3. Naturx quidem ordo ita se 
habetf ut cum aliquid discimus, rationem praecedat au- 
ctoritas,] Nempe, si pneri magistrum discendi causa 
adimus. Ei enim tantisper credere nos par est, do- 
nec per nos ipsi res expendere possimus. Verum in 
controversiis tali instituto locus nuHus est, cum 
nentra contendentium pars alteram pro magistro ha- 
beat. Itaque mirum est addere Augustinum : Sed 
quoniamcumiis nobisresest quiomnia contra ordinem 
et seniiunt et loquuntuTf nihilque aliud maxime dicuni, 
nisi rationemprius esse reddendam, morem illis geram; 
quod fateor in disputando vitiosum esse suscipiam. At- 
qui absurdum et iniquum erat aliter se gerere : quis 
enim patiatur ex anctoritatexontra se disputari, cn- 
jus pondus minime agnoscit? Vide notata in cap. 7 libri 
de Quantitate animue. 

Cap. 5, §7. Est ego summum corporis bonum^ 
non voluptas ejus^ non indoloru, non vires etc.] Cum 
Yox indoloria Latina non sit, legamusque in aliis edi- 
tionibus indotentiOf mendum hoc erit typographicum ; 
neque enim ulli codices notantur ita habere, nec, si 
haberent, essent fide digni, Notum est indolentiam 
Yocem esse Ciceronianam. 

Cap. 31, § 67. Quis non illos miretur et prxdicet, 
quiy contemptis atque desertis mundi hujus illecebris, 
in communem vitam castissimamque congregati simul 
sstatem agunt ? etc.] Egregie describit mores coeno- 
bitarum, sed quales debuissent esse, non quales 
erant. De seditionibus eorum, nimis multa leguntur 
in Ecclesiarnm Orientalium historia, quam ut huic 
panegyristffi credamus. Interea optima erat eorum 
consuetudo, quam hisce yerbis describit : Operantur 
manibus ea quibus et corpus pasci possit, et a Deo 
mens impediri non possit. In quibus forte legendum 
$t adeo, nam vix puto dici impediri mentem a Deo, 
pro eo quod est, impediri ne Deo adhsereat, avocari 
a Deo . Heec ab hodiernis mendicis, ut vocantur ho- 
noris causa, probe essent pensitanda. 

LiBRO u. Cap. 13^ § 28. Possunt et catholici Chri- 
stiani vestram a vino et camibus abstinentiam jumentis 
et muUis passeribus^ postremo etiam innumeris gene- 
ribus vermium comparare.] Suntne ergo aliqui pas- 
seres qui comedant cames et bibant vinum ? Nulii. 
Igitur pro et muUis iege mulis et, Respicit Augustinus 
ad id qnod sanctimonialibus objiciebant Manichfiei : 
etiam mula virgo est^ de quo paulo antea. Cum scriptum 
fuisset muttis pro mulis, postea conjnnctio loco mota 
est. Veilem diligenter hic inspectos fuisse codd. mss. 



OPE^A S. AUGUSTINI. 236 

A, Ibid., § 29. Bibat autem mulsum^ carxnum pas^ 
sum.] Inter carosnum et passum est interponendum 
comma ; nam caroenum et passum non sunt idem. 
Augustinus infra, § 47, nos docet caroenum nihil 
aliud quam vinum coctum esse. Palladius in octobriy 
tit. 18, ostendit defrutum et caroenum ex musto fieri, 
tum discrimen utriusqne sic exponit : Defrutum a de- 
fervendo dictum, ubi ad spissitudinem fortiter despur 
maverit, effectum est, Caranumy cum^ tertia perditOt 
duae partes remanserint, Kipoivov autem dictumy 
qnod t6 xipa o£fendat, ut cariotae palmse, ex qnibus 
vinum fiebat quod xapTi^piav creabat, ut docet Pli- 
nius lib. xiii, cap. 4. Passum vero erat vinam, qnod 
ex passis uvis fluebat, de quo idem Palladius tit. se- 
quente. 

^ Cap. 15, § 39. Cur in viola eumdem colorem am* 
plectiminiy quem in choleribus, in morbo ictericorumf 
in infantis denique fimo aspemamini.] Vix puto in 
Africa choleres dictos fuisse cholericos, malimqne 
legi cholericiSf a cholera, quo morbo bilis, sea x^M 
supra infraque erumpit, ut docet Celsus de Medicina 
lib. IV, cap. 2. 

Cap. 19, § 69. Eo temporequo conventicula eorum 
kge prohibebantur,] Videtur respicere ad annnm 372, 
quo a Valentiniano et Valente sancitum est ut u6t- 
cumque Manichseorum conventus, vel turba hujusmodi 
reperiretur doctoribus gravi censione mulctatis, domus 
et habitacula in quibus profana institutione doceretttr, 
fisci viribus indubitanter asciscerentur. Verba sunt le- 

Q gis 3, tit. 5, lib. xvi, codicis. 

ANIMADVERSIONES 

IN LIBRUU DE VERA RELIGIONE. 

Cap. 2, § 3. Quod utrum timore severitatis an aU' 
qua cognitione temporum fecerint, judicare non eit 
meum.] Cum novem mss. codd. omittant vocem seve^ 
ritatiSf abesse ab hoc ioco eam oportere pntarim et 
sic legendum : timore temporum, an aliqua cogniticm 
veritatis fecerint. Satis perspicua est sententia, et ad 
timorem quidem temporum quod attinet, locutionem 
hanc suam esse docet ipse Augnstinus § 5, ubi de 
Platone : Usque adeo perversam temporum horum It- 
muit opinionem. 

Cap. 4, § 7. Si hanc vitam illi viri nobiscum mr- 
sus agere potuissent^ viderent profecto cujus auetari- 
^ iate facilius consuleretur hominibus, et paucis mutatii 
verbis atque sententiis Christiani fierent : sicut pleriqui 
recentiorum nostrorum temporum Platonici fecerunt.] 
At tempore Juliani imp. Platonici fuere infensissimi 
Christianis et superstitiosissimi. Tales etiam magistri 
Procii, et Proclus ipse, qui natus est Byzaniii siib 
finem vitae Angustini. Vide Prolegomena yiri docti»- 
simiJoan. Alberti Fabricii in ejus Vitam a Marino 
Neapolitano conscriptam. Nimis bene sentiebat Au- 
gustinus de Piatonicis, religionemqne Christianam 
propiorem eorum dogmatibus putavit quam est r«- 
vera. 

Cap. 14, § 27. Usque adeo peccatum voluntarium 
est malumy ut nuUo modo sit peccatum, si mn sit vo- 
bmtarium ; et hoc quidem ita manifestum est^ ut nMa 



537 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



238 



kme dodarum paueHas^ nulla indoctorum turba dts- A non sit commane. At quam multa erant prascri- 



$mtiai. ] Nempe, si voluntarium dicatnr 2»6erum, ita 
vt possit admitti peccatnm aut non, et qnidem ab 
ipso peccante. Ita sentiebant omnes mortales ante 
eontroTersias Pelagianas ; nec aliter sensisset ipse 
Aagnstinus, si post mortem ejus natse demum fuis- 
sent. Itaque hsec frostra cum sententia qaam postea 
implexos est in concordiam redigere conatur Re- 
tnct. lib. I, cap. 13, § 5, qaasi voluntarium dicatur 
tantom qaod insidet volantati, quamvis liberum 
non sit. 

Cap. 55, § 3. Uonoramus eos caritate, non servitute ; 
N» eis templa eonstituimtiSf nolu nt enim se sic hono- 
rari a nobis^ etc. ] Haec expendant qai volunt angelos 



benda de presbyterorum, hypodiaconorum ac dia- 
cononim ofQciis, si illis regulam praescribendam 
judicasset? Et tamen haec regula fundamentum est 
multorum ordinum, quam feminis traditam utinam 
bene scrvarent viri. Habetur autem in epistola H9. 
Ineptum est autem de hujus viri titulo contendere : 
magis ad rem pertinet pietatis et eruditionis illius 
semulatione decernere, ut ii optimo jure dicantur 
Augustinenses qui virtutes Augustini proxime refe- 
runt. IUud constat orationem quse cucullse et 6a2- 
thei meminit, sub Ambrosii nomine confictam esse. 
Nec ipse Augustinus usquam se monachum vocat, 
nec suos clericos eo nomine designat, quanquam 



ealtu 6ouXtb<, hoc est servitutis coli, videantque quo- p exiguum in cognomine momentum est. Ipse fatetur 



modo se sentire et loqui cum Augustino dicere pos- 
ant. Attamen jam ejns aevo qusedam coeperant vulgo 
fieri qufle, quanquam a prudentioribus damnata, pau- 
ktim intromissa sunt. Sic libro i de Moribus Ecclesise 
eatholicie, § 7. Noviy inquit, multos esse sepulcrorum, 
tt pieturarum adoratoreSt quos Ecclesiee catholicse a 
Manichseis objici non vult, et qui tandem maximus 
nameros f^cti sunt. 

DESIDERII ERASMI GENSURA 

IN RBGULAM DrVI AUGUSTINI. 

flflec regala et sententiis et dictionis figura re- 
fert Angnstinum, quin et pia civillitate humanitate- 
qne praefert auctorem suum : quanquam probabile 



se reliquisse omnia, et eodem multos provocasse ; 
tum in oratione quadam apud populum, negat se 
usurum pileo rubrOf quod pt/rrhum dicitur, nos cor- 
rupte byrrhum vocamus. Decet (inquit) episcopum, 
at non decet Attgustinum : ubi magis dicendum erat, 
non decet monachum. In libris de Moribus Ecclesia;, 
preeter anachoretas et coenobitas, tradit genus ter- 
tium, eorum qui quoniam in eremum secedere non 
erat commodum, vel ob parentes, vel ob liberos, 
ant alias causas, tamen non quietius viverent, com- 
plures in iisdem eedibus commorabantnr, nullo im' 
perio, sed libera caritate omnia moderante. Eos 
conventus diversoria vocat, quse Romee permulta vi- 
derat. Hoc exemplum videtur imitatus in Africa, sic 



est eam non clericis, sed feminis esse scriptam, quse C nt nec cultu notabiles essent, quemadmodum mo- 

nachi, et liceret ab eo convictu discedere, si cui pa- 
rum esset commodus: licet Possidius appellet ea 
Monasteria. 



in nnnm collectse sub moderatione sororis Augustini 
vivebant. Eam prsepositam vocat, sed omnium 
samma potestas erat penes presbyterum. Nonnullis 
latem immutatis accommodarunt eam viris, velut 
abi de modestia cultns preecipit feminis : Non sit no- 
iabiUs kabitus vester, nec affectetis vestibus placere.sed 
mMihm ; ne sint vobis tam tenuia capitum tegmina ; 
vt retiola subter appareant. Sic enim arbitror legen- 
dom : Capillos ex nulla parte nudos habeatis, nec fo- 
ris vel spargat negligentiOf vel componat industria : 
qaod Tiris accommodari non poterat omiserunt. Et 
in prozimo : In omnibus motibus nihit fiat quod cu- 
jusquam iUicial libidinem ; sic mutatum est, quod cu- 
jusquam offendat aspectttm. Rarsus quod prsecipit de 
Don aspiciendis feminis ; item de hoc, ut bini aut 
temi procedant, de lavandis propriis vestibus, de 
qierando in commune, aliaque permulta parum 
congmnnt in clericos ejus temporis, qnorum tum 
crmt major et libertas et dignitas. In calce alludens 
ad formse studium, speculum et odores quibus fe- 
mineum genus peculiariter delectatur, quee dicit: 
Donet Dominus ut observetis hxt omnia tanquam spi- 
ritalis ptUehritudinis amatrices, et bono Christi odore, 
ie bma eonversatione fiagrantes, et vos autem in hoc 
UheUo tanquam in speculo possitis inspicere, etc, 
non perinde qaadrant in viros. Sunt alia qusedam, 
vernm hiec exempli causa proposuisse sufficit. Po- 
stremo nt nihil sit quod non possit ad clericos de- 
torqneri, certe nihil est hic quod ilUs cnm feminis 



D 



ANIMADVERSIONES 

IN EAMDEM RE6ULAM. 

g 2. Quid prodest dispergere dando pauperibus et 
pauperem fieri, cum anima misera superbior efficitur 
divitias contemnendo quam fuerat possidendo ? J Nolim 
quidem damnare eos qui, cum sentiant se impares 
esse periculis quse in vita communi bonis imminent, 
solitudinem et secessum monasteriorum quserunt. 
At debent ante omnia sibi cavere non modo a cras- 
sioribus vitiis camis, quibus omnes ofienduntur, sed 
et ab occuUioribus, qnalia sunt superbia, imperandi 
cupiditas, temere de hominibus rebusque iguotis ju- 
dicandi prava consuetudo, tyrannis in rebus eccle- 
siasticis, factiosa indoles, pigritia, iracundia, simul* 
tates implacabiles, et alia id genus ; quse in seces- 
sibus monasteriorum non aliter regnant quam in 
frequentissimis aliorum hominum conventibns ac so- 
cietatibus. Quare viri prudentes et vitse humauffi pe- 
ritiores, ut Desid. Erasmus et alii, saepe de mona- 
stico vitffi instituto locuti sunt, quasi de vitse genere 
non minus saluti periculoso quam est quodvis alind. 
Interea si hanc Augustinianam regulam observarent, 
sine dubio tam frequentes de iis non essent qaerel» 
quam adhuc fuerunt. 



m 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AU6USTINI. 



240 



IN TOMUM SECUNDUM. 



DESIDERIUS ERASMUS PIO LECTORI. S. D. 

Ez calce secundi libri Retractationam, item ex 
epistola quee prsefixa est Gatalogo hfiereseon ad Quod- 
Yultdeum, satis quidem perspicuum est, id temporis 
nec epistolas, nec populares orationes ab Augustino 
fuisse digestas : nec post id ab eo curatum, vei illud 
arguit, quod in hoc volamine, neque temporum, ne- 
que personarum, neque materiarum ulia videtur ha- 
bita ratio. Gertius autem id arguit, quod qusedam 
admistffi fuerant, quee primo statim gustu deprehen- 
debantur Augustini non esse, quas, addita censnra, 
notavimus : noDaulIee simpliciter confictffi, quod ge- 
nus sunt ill» Bonifacii ad Augustinum, Augustini ad 
Bonifacium. NuUam tamen omnino loco movimus, 
prffiter unam et vehementer prolixam, et insigniter 
illitteratam : ne id quidem facturi, nisi eadem in to- 
mis haberetur. Tanta nobis cautia fuit, ne quis qaid 
de nostra queri possit industria. Ad heec inspersse- 
sunt nonnullffi, quas Augustinus ipse in Retractatio- 
nibus libros appellat. Quanquaminterdum subdinicile 
est epistolam a libro distinguere. Augustinus alicubi 
sic loquitur, quasi brevitas aut prolixitas tribuat adi- 
matve nomen epistolae verius quam orationis genus 
aut argumenti ratio : preesertim cum hoc exemplum 
ab apostolis venerit, ut argumeuta, quamvis seria, 
committerentur Epistolis. Si quidem exceptis Evan- 
geliis, quo nomine complectimur et apostolorum 
gesta, prseter Epistolas nihil scripto prodiderunt, sed 



A mederi studens omnibus, perdere neminem ? Qoam 
misere uritur, ad quodvis exortum ofifendicalum ? 
Videas vere gallinam evangelicam sollicitam et an- 
xiam, ut sub alas coiligat foveatque pullos suos. In 
nonnuUis epistolis aguoscere licebit et iilud forense 
dicendi genus, quod Grseci 5»cavix6v appellant : pr»- 
cipne cum agit adversus Donati factionem : nec deest 
argumentorum subtilitati, quee ilU peculiaris est, 
6s{vfa>9i{. Verum sive docet, sive corripit, sive pugnat 
cum deploratis hostibus, nusquam tamen non sentias 
Christianse caritatis nativam dulcedinem : ut (si ta- 
men congniit hsec coUaUo) mihi videator quemdam 
e comoedia referre MiUonem, qui tum etiam mitis 
est, cum objurgat maxirae. In hoc uno velut in spe- 
culo contemplari licet episcopum, qualem depinzit 

Paulus , dvcTciXTiXTOv , vT^^Xiov, ffucppova, x(Sa{UOv , 
^iXd^evov, 6i8axTix6v, \l^ icipoivov, \l^ 'jcX'/|XT7^v, ji^ ^^XP^ 
xspSfi, dXX* jmetxfi , dfjiaxov, d^iX&pYupov, {jl-^ aGOi&i), 
jjL>, 6pyiXov, «piXaYaOov , fi-pcpatfi , 6ffiov , 6iX3'.ov , ivtc^r^* 
jievov ToO xaTi t);v oiSay-^^v ittarou XcJyoy , SuvomSy x«l 
itapaxaXetv iv tt, 6i6a9xaX{^ Tf, ufiaivouvr^, xal tou^ dkvn- 
XifovTac Aiy/eiv ^exi, 'Tcior,; «pqiOTi^TOf* Ad hoc 

speculum si sese contemplentur episcopi, et qui prA> 
cipaam episcoporum fanctionem occupant theologi» 
pudebit, opinor, quosdam sui supercilii cura inscitia 
conjuncti : pudebit sffivitice cum impuris moribiu 
copulatse. Ex aliis Augustini Li bris perspicere licebit, 
qualis fuerit adhuc infans in Ghristo : ex aliis, qualii 
fuerit juvenis, quaiis senex : ex hoc uno volumine 
eas de rebus haudquaqnam familiaribus, tum quas G scmei totum Augustinum cognosces. Uberiores frn- 



B 



vellent ab omnibus legi. Alicubi putat epistolam non 
videri, qum non prseferat nomen et scribentis, et 
ejus ad qnem scribiUir. Et sane sunt aiiquot, quas 
vere possis epistolas dicere, referentes familiare 
quiddam, et instar humani colloquii, licet perpaucse. 
Verum hac de reliberum esto suum cuique judicium. 
Illud ausim afQrmare, non alio in opere magis elu- 
cescere sanctissimi viri pietatem, caritatem, man- 
suetudinem, humanitatem, civilitatem, studium cre- 
diti gregis, amorem concordise, et zelum domus Dei. 
Ut satagit, ut molitur, ut se vertit in omnia, quoties 
aifulsit aliqua spes pertrahendi vei paganam ad Ghri- 
stum, vel hsreticum ad Ecclesiee communionem ? 
Ut se submittit, ut ( juxta Paulum) mutat vocem 



ctus nobis dedisset illud ingenium, si in Italia, Gal- 
liave, vel nasci, vei vivere contigisset. Rudis ent 
Africa, volaptatum avida, studiorum inimica^ ciirio- 
sarum rerum appetens. Unde frequenter exercent 
illum qaeestionibus subfrivolis, nec multum facienti* 
bus ad pietatem : et ad suse gentis aif^ctns sspe eo- 
gitur attemperare calamum. Verum taii excoleiido 
senliceto tali opus erat agricola. Quanquam dignion 
lectu scripturus erat, si vel ad Romanorum aai Gre« 
corum judicia se composuisset, vel minus indulsisset 
simplicium imperitise. Sed Ghristiana caritas prins 
habet prodesse quam plurimis, quam probari preci- 
puis, fraternae salutis quam suee gloriee sitientior. 
Quosdam autem, prsecipue muliercuias, pia quedam 



suam, undiquaqne venans occasionem excitandse pro- '^ hsibebat ambitio, pulchrum esse ducentes, qnaiecoa- 



pagandseque pietatis, ubicunqne sentit, aliquam bo- 
nse mentis scintillam residere? Gui maliercalse, cui 
plebeio, cui aulico, cui pagano, cai haeretico, non 
prompte, mansuete, blandeque respondet? Quam 
anxia sollicilndine pro sceleratissimis, nec una morte 
dignis, circumcellionibus intercedit? Qais majori 
studio pro suis amicis interpellavit, quam ille pro 
suis hostibus ? Quanto nixu parturit omnes Ghristo, 
quam gratulatur resipiscentibus, quam sollicite pro- 
spicit periclitantibus, quam seduio docet errantes, 



que scriptum impetrasse ab episcopo. Ita factum est, 
ut dum vir pius omnium votis obsequitur, minus ali- 
cabi satisfaciat lectori fastidioso. Vix quemqnam 
crediturum opinor, quantum mihi sudoris exhaii- 
stum sit in tollendis mendis, ac reponenda sermonis 
confusissima distinctione. Sed ea demnm perfecta 
est eleemosyna, qaee confertur nescienti ; generosior 
etiam, quee confertur aversanti. Hsec Ghristo fenera- 
mns, non hominibus: qaorum vix credibilem in* 
gratitudinem, in nimium multis, experimur. Quan- 



VARIORDM EXERCITATIONES IN S. AUGCSTINI OPERA. 



lii 



I horam malitia neqiiaquam nos a benefaciendi A qui existimabat mentes humanas prius ftiisse quam 



> deterrebit unqoam : cum optimae fidei debitore 
res est. Ne qaid omittam, ab hujus voluroinis 
Ksecoimus loqnacissimam coronidem snb titu- 
fiilliy subito Latine loquentis, et Augustini 
» male Latine scribentis, impudentissime con* 
&: CDJos tamen legendas si qaem forte tenet 
i^ reperiat inter ea quse divi Hieronymi tomis 
da sunt. 111 ic expleat sese aifatim, qui talibus 
ir deiiciis. Hsec, cordate iector, fac evolvas 
be : non poenitebit insumpti temporis. Bene 
Dttt. Basile«, anno i527. 

J. PHEREPONI ANIMADVERSIONES 

IN BPISTOLAS. 

■t. i § i . Academicos egOy ne inter jocandum 
n, ttnquam lacessere auderem ; quando enim me 
mm virorum non moveret auctoritas; nisi eos pu- 
i hmge in alia, quam vulgo creditum est, fuisse 
ilio?j Quando hic est, aut pro quomodo; vel, 
la interrogatione negante in simplicem affirma- 
m, perinde est ac si dixisset: semper me nuh 
etc. Sensusest: motus fuissem auctoritate tan- 
I firorum, nec eorum sententiam oppugnare 
i essem, nisi mihi constaret aliam fuisse, adeo- 
M, dum aggredior id quod sensisse dicuntur, 
iiiTera dogmala nequaquam attingere. Gerte 
■linus lib. iii, 17, operis contra Academicos, 
dit dissimulasse eos suam sententiam, nec mi- 
logmaticos fuisse, quam cseteros philosophos. 



R 



coigungerentur cum corporibus. Vide Retract. iib. i, 
cap 1, num. 3; et lib. xii de Civ. Dei, cap. 26. Ori- 
genes et nonnulli alii Patres cam,' sententiam ex Pla- 
tone hauserant. Adito et iliustriss. P. Dan. Huetii 
Origenianoram lib. ii, Qusest. 6. 

Epist. 8, g i. Qua arte^ quibus manganis^ quibusve 
instrumentiSf aut medicamentisl] Hoc est artibns 
mirisy quales sunt prseitigiatorum. Hesjchius : M<tx' 
fava, fippiaxa, 6ixTua, yon\xt}j[ta,xa, Interpretatur ta« 

men et (jLT^^avsOjiaTa, machinationes, Inde ixorfYavcCs 
signifleat yot^tsuxv, ut docet Suidas ex Procopio. 
Hffic omnia ficta videntur a voce }utYo<. Glossae vete- 
res habent etiam hanc vocem Latine: Miyyavov, 
manganum. 

Epist. iO, g 2. Deifjcari enim utrisque in otio 2iee- 
bat, Hoc est, Deo similes fieri, quod dcoOoOai fre- 
quenter Grseci Patres vocant. Eodem sensu ac liic 
Augnstinus, Gregorius Nszianzenus vocat solitudinem 
6(oico(iv, detficam, initio orat. 2. Alibi non raro 
similibus locutionibus utitur; ut et Dionysius, qui 
dicitur Areopagita. 

Epist. 14, g 2. Remove nos et pone Glaudam pro- 
lem^ nihil egeris, Quippe his etiam simHlimis tanta est 
necessitaSy ut proprie moveantur, qnanta fuit ut sin- 
guli nascerentur,] Glaucia proles proverbium est, du- 
ctum a Glanci nescio cujus gemellis filiis, et omissum 
paroemiographis. 

Ibid., § ^. Proceritas Naevii pede longioris quam 



i hoc ad hunclocum observandum, Augustinum G quiestseu longissimus.] Locus corruptus. Legendum 



ft pcenitnisse, quod usque 'adeo extulisset aca- 
3IM. Vide Retract. lib. i, num. 4. 
i. ErU mihi satis congruisse temporibus, ut si quid 
•m de fonte Platonico flueret, inter umbrosa et 
M dumeta^ potius inpastionem paucissimorumho- 
m duceretur^ quam per aperta manans^ irruentibus 
m peecribus, nullo modo posset Uquidum purum- 
$troari.] Lege potionem aut potationemj nam 
WB potamur^ non pascimur, 
i^Conira ejusmodi homines opinor ego illam uti' 
meogitatam Deiveri artem ac rationem,] Credi- 
I aeriptum ab Augustino fuisse abscondendi vm, 
i tttritis tribus prioribus syliabis, cum superes- 
• . . dt veri, exscriptores monachos fecisse Dei 
Alioqui si vera heec sit lectio» dicendum erit, 
n loco respicere Augustinnm ad parabolas, qui- 
itebatnr Christus, ne arduam veritatem deriden- 
«Ajiceret muttitudini non satis religiosffi. Qua 
I lide Hatth. xiii, 11 et seqq., atque ad eum lo- 
iaterpretes. 

d. Amieulo eorporis.] Hoc est, pallio tenus phi- 
Me, qni nihil habebant philosopliicum praeter 
uliim. 

list 3, g 1. Quem Plato noverat,] Intelligit ideam 
idU intelligibilis, quam Plato sibi animo ef- 
mt. Yide contra Academicos lib. iii, cap. 17. 
M. 7, 1 3. Anima^ priusquam corpore utatur ad 
wa untienda, eadem corpora imaginari potest, 
llic luquitur Augustinus ex dogmute Pldtonis, 



quam qui est ex longissimis, Columella de R. R* lib. 
III, eap. 8: Nam et M TuUius Cicero^ inquit, testis 
esi Romanum fuisse civem [Namum PoUionem^ pede 
longiorem quam quemquam longissimum. Hi^us me- 
minit e;iam Plinius Hist. nat. lib. vii, cap. 16. 

Ibid., g 4. Rationem contineat,] Hoc est, ut ioque- 
bantur Stoici, 9iccp(iaTixdv Xdrov, rationem seminalem, 
Vide jDiogenem Laertium, lib. vii, g 135 et 136. 
Idem Platonici vocabant ideam, seu exemplar intelli- 
gibile ad quod singnlce species sunt factce. Vide Re- 
tractlib. i, cap. 3, num. 2. 

Ibid. Jam excesserim NsBvium,] Hoc est, tantam 
epistolam scripserim, ut tanto cseteras superet, quanto 
Nsevius alios homines. Vide ad superiora. 

Epist. 16, § 2. Horum busta^ si memoratu dignum 
estf neglectis majorem suorum manibus, stulti fre- 
quentant', ita ut prsssagium vatis iUius indigne fereniis 
emineat: Inque Denm templis jnravit Roma per um- 
bras.] Legendum jurabit, ut apud Lucanum, Lib. v, 
454, nam hunc versum profert Madaurensis Gramma- 
ticns, non quasi describentem rem prseteritam, sed 
quasi rei futurae prsesagium. At prava pronuntiatio 
eorum, qui bet v confundebant, locum corrupit. 

Ibid., § 4. Per quos,] Hoc est, quos colentes coli- 
mus et eorum patrem, quasi cultus minorum numinum 
in unins summi gloriam redundasset. Qua ratione 
muititudjnem deorum suorum variumque cultum 
tunc temporis excnsabant ethnici. 

Epist. 17, § 2. Euccadires ] Sam. BochartuF, 



243 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



244 



Ghanaanis sui lib. ii, cap. 6, saspicator legendum A libasset. Nam de iaboribtu HieronTmianis judicare 
encaddir, hoc est, mN ^Tin hhanouch-addir, initia- 
tus magnificiy nimirum Dei. 



Ibid. Abaddires.] inM DN a6-addtr, est pater 
magnificus. Vix crediderim respici ad lapidem a Sa- 
turno deglutitum, cum sit sermo non de Greecis, sed 
de Punicis nominibus. 

Ibid. Namphanio quid aliud significat, quam boni 
pedis hominem?] Phoenicie IDSTS D71 naham pahamo^ 
signiticat pukher est pes ejuSy interpretibus Petito et 
Bocharto. Vide posteriorem, loco iaudato. 

Epist. 23, % 3. De circumcisiooe : Hoc Sacramen- 
tum Jordanem fluvium refrenavit, | Atqui maoifestum 
est Hebrapos etiamnum incircumcisos trajecisse Jor- 
danem, ex Josoffi cap. v, 2 et seqq. ; sed Augostinum 



velle, sine ntriusqoe illius Lingu» diligenU stadio, 
perinde est ac si cscus natus de coloribus judicare 
aggrediatur. Sed bene est qood consilium spre?erit 
Hieronjmus, cajus judicium postea secuta est uni- 
vcrsa Ecclesia Latina. 

Ibid. Soiis autem mirari nequeo^ si aliqmd adhucin 
Hebraicis exemplaribus >*nvent<«r, quod tot imUrpretes 
iUius linguae peritissimos fugerit.] At fiUso peri- 
tissiraos Hebraic» liogufie putabat; nam cum illa lin- 
gua dudum obsolevisset, cum Vetus Testamentom in 
Grsecam translatom est, nec methodo ferme uUa ad- 
juti fuissent illi interpretes, posteriornm diligenti« 
multa emendanda relinqnebant. Qua ratione facum 
est, ut ducentis abhinc anni», alii super aliis BiUio- 



fefellit memoria, ratum Israelitas circnmcisione de- ° rum interpretes exstiterunt ; qni se accnratius qoam 

snperiores ea vertere posse, sine ulla superlii» aot 
temeritatis nota, existimarunt. Sic fnndamento, qoo 
tota ratiocinatio Augustini nititur, snbruto, quidqoid 
supersedificavit corruat necesse est. Audiamus tamen 
qus habet in sequentibns. 

Omitto enim Septuaginta, de quorum vel consUii, wl 
spiritus majore concordia, quam si unus homo esset^ n/m 
audeo th aliquam partem certam ferre sententiam^ nisi 
quod eis praeeminentem auctoritatem tn hoc mtmere, 
sine controversia, tribuendam esse existimo,] Respidt 
ad putidam fabellam de consensu LXX interpretoa, 
qnam merito irrisit Hieronymus, atque explosenmt 
Jam omnes eruditi. Eam lege, si vacat, apud ipsam 



mum suscepta trajecisse Jordanem, qua de caosa pn- 
tavit aqoas Jordanis stetisse. 

Ibid., § 6. ToUamus a medio inania objecta, qux a 
partibus imperitis jactari contra invicem solenty nec tu 
objicias tempora JUacariana.] Sic dicta a Macario Gon- 
stantis imp. legato qui Donatistasnonparvum vexavit, 
anno Ghristi 348 ; ad quem vide Baronium, aut Spon- 
danum. 

Ibid. CircumceUionum,] Donatistarum seditiosornm, 
qui circum cellas vagabantnr, et plebem ad arma [ca- 
pienda hortabantur contra prsefectos impp. Vide de 
iis eosdem ad annum Ghristi 321. 

Ibid. Dictata divinitus verbacredamus.] Ut eloquentia 



hujus setatis tumidior eraL. ita et officiosa illa huma- q Augustinum, de Givitate Dei lib. xvm, cap. 42 et 43. 



nitatis verba, quibus vulgo utebatnr, erant prster 
modnm hyperbolica, ut passim videre est in horum 
temporum scriptoribus. Hoc eodem eevo ccelestia im- 
peratorum rescripta dicebantur. calestis anla, et di- 
vinitas ac getemitas eis tribuebantur ; quod docebunt 
Epistolae Symmachi eos qui rem notissimam eruditis 
ignorant. Similia etiam passim occurrent in Theodo- 
siano codice. Ejns operosse et nimiae hnmanitatis 
specimen hic habemus insigne, in jlaude hyperbolica 
primorum Augustini scriptorum;qnfle qnamvis sper- 
nenda minime sint, attamen neophytnm >apinnt, 
quod non negat ipse Augustinns initio Retractatio- 
nnm. Moris hujnsce byperbolice laodandi et vitope- 
randi nisi gnarus sit lector, ssepe in iis scriptoribus 



Ubi etiam rejectam docet ipsius fieyo versionem flie- 
ronymi, quamvis Judm faterentur esse veracem^ Ss- 
ptuaginta vero interpretes inmuUiserrasseconiendereKt. 
Dixerit forte quispiam Aristeam, Philonem et Jose- 
phum Judeeos veram historiam esse credidisse, qus 
de consensu LXX interpretnm narrabatur; unifer- 
samqne Ecclesiam GhrisUanam Hieronymo antiquio- 
rem illa esse nsam. Sed ut dorspov icp^cpov re^on- 
deam, dicam apostolos, qni apud Grcece loqoentas 
Evangelinm nuntiabant, iila esse nsos quia nulla alii 
erat, et ad summam historiae et religionis Judaics 
quod attinet, et quatenus utilis erat propagationi re- 
ligionis Ghristianae, satis erat fida; nonquiaeam 
vitiis omnibus carere pntabant, Gerte^nec ex usn apo- 



fallatur necesse est. Qood semel monuisse satis erit. ^ stoiornm, nec ex nllis eornm verbis, coUigere lieet 



Epist. 26, § 3. Quisnumerum dedit iUe tonosJ] Lege 
lonis, hoc est, quibus tribuit numernm tonitribus, nt 
versus seqnens ostendit. Videtnr respicere ad libros 
Varronis de Mnsica, ad qnos intelligendos indiguisset 
Licentius Auguslino interprete. 

Epist. 28, § 2. De vertendis autem in Latinam lin* 
guam sanctis Litteris canonidSy laborare te noUemf 
nisi eo modo, qao Job interpretatus es, ut signis adhv- 
bitis, quid inter hanc tuam, et Septuaginta, quorum est 
gravissima auctoritas^ interpretationem distet appareat.] 
Mirnm est, hominem modestum, statim ac presbyter 
factus erat, aggressum esse consilium dare viro mul- 
to doctiori, de re cnjus plane imperitus erat, cnm 
Hebraice plane nesciret, et Grsecam Jinguam vix de- 



eam translationem ab iis quasi omnibus nnmeris ab- 
solutam habitam. Si aliter seqnentes aetates senaerint, 
non sequitnr ita sensisse apostolos. Ad historiam 
vero Jndaicam quod spectat de consensu LXX inter- 
pretum, ita est confntata a viris doctis, ut nemo eam 
defendere cum aliqua veri specie possit. Deniqim 
qnisquis conferet Hebraicum nbstrom exemplar eom 
ea translatione, comperiet eam scatere vitiis manife- 
stis, ut optimi quique interpretes ostenderunt. Sdo 
non defiiisse viros homaniorum litteranuu peritos, 
qni aliter censerent; sedaut nunqnam illam coliatto- 
nem diligenter instituerant, aut non inteUexerant 
utramque linguam, aut pertinacia imbeciUitate?e Jo- 
dicii laborarunt. Igitnr non major potest esse ancto- 



245 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S AUGUSTINI OPERA. 



24e 



ritas LXX interpretum qnain res ipsa patitur, qaid- 
quid contra ratiocinetar Augustinas. Verum rationem 
ciir Titiosis translationibus et codicibDs pertinaciter 
usa sint lodocta illa sscula, ingenue apervit Joan. 
Qericos Questione Hieronymiana 9, § i8. Pergit ta- 
men Aogustinusdere, quam non intelligebat, argutari, 

IlUj inquity me plm nrnent^ qui cum posteriores tn- 
terpretarentur, et verborum locutionumque Hebraearum 
nom atque regulas mordicuSy ut fertur, tenerent, non 
soluim inter se consenstrunt^ sed etiam reliquerunt mul~ 
tOy qvM Umio post eruenda et prodenda remanerent,] 
Aqaila, Symmacbus, Theodotion et alii interpretes 
GrKciy qoamvis eruditi, omni erroris pericalo exem- 
pti non erant ; nec linguae Hebraicffi usque adeo pe- 
riti, com dudum intermortua esset, ut nallus post 
eorom messem spicilegio locus foret. Prsterea sant 
malta loca Veteris Testamenti aut propter res ipsas 
Bobis ignotas, aut propter codices antiqaitate depra- 
TitoSy obscura ; quse alii aliis melius interpretari nos 
posse conjecturis et ' ratiocinationibus, qu» yarieB 
sont, existimamus. Multa sant etiam, in stylo ipso 
priomm interpretum, qase sequentibus minus pla- 
eent et emendanda videntur. Aquilse, verbi gratia, 
translationes obscuriores erant, quod verbo tenus 
onnia vertere conatus esset, qaam ut a peritis solius 
fiDgoe Gnecse intelligi ubique possent. Deniqae eo- 
nnn dissensus tantos non erat, ut de summa rei non 
eonsentirent. At sacrarum Litterarum studiosi, et 
fni pobiice eas apad concionem interpretantur, in 
lola rei summa non acquiescunt ; sed singula, quate- 
mis licet, intelligere conantnr. Hsec cum facilia sint 
acogitato rernm peritis, obscura tamen erant Au- 
gestino, qui ex audita de iis interpretibns loquebatur, 
rem ipsam introspicere ipse poterat. Quare bic 
9xui(jiaxsr, quamvis acute disputare sibi yidere- 
tnr, pnesertim in sequentibus verbis. 

£^ omU obscura sunt aut manifesta, Si enim obscura 
aoily ie quoque in eis falli potuisse creditur ; si mant- 
futa^ illos in eis falli non potuisse non creditur.] 
Holta sont utriusqae generis in Veteri Testamento, 
itqoe ia maxime quidem perspicuis, qnibus contine- 
tor somma religionis et bistoriee Judaic«e, consentie- 
btnt Grffici interpretes. In aliis quanquam attendenti 
et perito claris, multa supererant explicanda, quod 
priores interpretes aliquando dormitassent, aut quse- 
dam asseeuti non fuissent ; quod omnes postremorum 
sceolonim interpretes expertos se esse merito dicti- 
tint. lo obscnris, hoc est in iis quae ab homine perito 
ita ezplanari non possunt, ut ausit affirmare nullam 
aliam posse Terbis subesse sententiam, quid vetat 
ploriam explicationes audire ? Annon semper ita so- 
let fieri ? Annon Augustinus ipse yarias passim in- 
ierpretationes profert ? Nullns interpres sese quasi 
trroris immunem venditat» sed putat tantum, in am- 
biguis, yerisimiliora quaedam aut certe seque verisi- 
niilia posse a se proferri. Ig^tur inane est dilemma 
Aqgnstinianum ; cui aliter etiam reposuit Hieronymus 
•{ttst. 75 in hoc tomo. Prseterea singularem ab eo 
<:%:terisi{ue Graece tiescieutibus, gratiam inire debuit 



B 



A Hieronymus ;quod, edita Tersione sua, possent intel- 
ligere quid maxime probabile in Grsecis versionibus 
esset, ex quarum potissimum coUatione suam ador- 
naverat. Huc accedebat quod ex comparatione Hiero- 
nymianffi versionis cum Grseca LXX interpretum, aut 
ejus translationibns Latinis, non exigua lux lectori- 
bus affulgeret. Nunc vero pro gratiis, quas ei debe- 
bant, homines imperiti et pertinaces labores ejus in- 
famare conati sunt. Quare vero ? Quia iis laboribus 
liqucbat eos innumera, in Vetere prsesertim Testa- 
mento, male solitos interpretari ; siqoe Tulgo opinio 
obtinuisset Scripturce Tersiones omnes esse cum ar- 
chetypis conferendas, quippe quse fallere possent, 
actum erat de eruditione innumerorum rhetorum La- 
tinorum, qui nec Grsce nec Hebraice sciebant. Hsc 
paulo copiosius, postea nequaquam repetenda, per- 
secuti sumus, quod rideremus Hipponensem episco- 
pum pertinaciter homini doctiori atque immerito 
adversatum fuisse. 

Cseteroqui, cum in iis, quee ex mera ratiocinatione 
pendent, Hieronymo inferior non esset Augustinus ; 
in eo litterarum ejus capite, qnod spectat factum Pau- 
li, sine dubio meliorem causam defendit ; quod liben- 
ter hic obserramus, ne Hieronymo prseter meritum 
faTere, Tel Augustino sequo facilius adTersari Tidea- 
mnr. 

Epist. 3i, § 2. Aderat etiam quod nulli chartm 
adesse potest, tantum in narraniibus gaudiumf ut per 
ipsum etiam vuLtum oculosque loquentium, vos in cordt- 
Q bus eorum scriptos, cum ineffabHi laBiitia, legeremus.] 
Hoc est, alte eorum memorise impressos. De qua lo- 
cotione Tide qace habet Joan. Clericus Artis critic» 
part. 2 sect. i, cap. 4, g 8. 

Ibid., § 4. Nisi majorem mihi coepiscopatus sarci' 
namimponeret.] Vide ad epist. 213, 4. 

Epist. 33, g 1. Non enim errorem schismatis.,. di- 
gnum honore aliquo existimo : sed ante te omnia quod 
ipsius nobis humanse societatis vinculo astringeris.] 
Imo Tero communis religionis Christianfie, nam Do- 
natistas Christianornm numero habebant catholici; 
quandoquidem eos ad catholicam Ecclesiam redeun- 
tes minime rebaptizabant. 

Epist. 35, § 1 . Publicum officium, etc.] Vide ad 
epist. 91 , § 8. 
^ Epist. 36, § 2. /n his enim rebus, de quibus nihU 
certi statuit Scriptura dtvtna, mos populi Dei, vel in- 
stituta majorum pro lege tenenda sunt.] Recte ; si modo 
leges illce non imponantnr, quasi necessarise ad salu- 
tem ; quod si fiat, merito oppngnantur, quia soHus 
est Christi jns claudendi cceli ita ut nemo aperiat, et 
aperiehdi ita nt nemo claudat. Cujus legibus si aliee 
quasi necessarise addantur, tum noTum Evangeliom 
conilatur, quod ab omnibos discipulis suis rejici et 
Christus et apostoli Toluerunt. Simile quidpiam ha* 
bemus in epist. 54 ad Januarinm, § 3 : Quod neque 
contra fidem, neque contra bonos mores esse convtnct- 
tur, indifferenter est habendum, et propter eorum, inter 
quos vivitur, societatem habendum est. 

Epist. 43, § 7. Tanto magis enim timerc debuitf ne 



247 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



t48 



paxunUaHs otokzredir, quanto erat Car/^ago ctvtto A te<piamqaidqnamhicmatareaggrediamur, Tideiidam 



ampla et Ulustris,.. Erat etiam transmarinis vicim re- 
gionibuSy eic. J Sicilise, credo ; nam non est vicinior 
Italiffi, Galliffi et Hispanise littoribas, quam alise ur- 
bes maritims Africse. 

Epist. 44, ubi maltis narrat collationem suam cum 
Fortunio Donatista, episcopo Tibarsico, sic habet 
g i i : Dictum est quod adhuc eos (Donatistas) nostri 
(catholici) 'persecutwri essent ; nobisque dicebat videre se 
quales nos essemus in illa persecutione praebituroSy 
utrum consensuri essemus saevitiae, an ntUlum eom^ 
modaturi consensum. Non malas conjector erat For- 
tanius, ut manifestum est ex epistola 89 ad Festum, 
octennio, et 93 ad Vincentium, decennio post scri- 
ptis, unde intelligere est gravem persecutionem in 
Donastistas concitatam fuisse, consentientibus episco- 
pis catholicis ,* te maie collegis resistente Augustino, 
immemore eorum quee in hac collatione dixerat. Nos 
dicebamuSy inquit in proxime sequentibus Terbis, 
Beum videre corda nostra quse ipsi non possent et illos 
iemere sibi adhuc ista metuere^ quse si contigerint a 
malis contingere^ quibus deteriores ipsi habent-, nec 
tamen ideo nos a catholica communione segregare de- 
bere^ si quid forte, nobis invitis, vel etiam, si valueri- 
mtis, contradicentibus factum fuerit^ cum tolerantiam 
pacificam didicerimus, dicente Apostolo : suiferentes 
inyicem in dilectione, studentes servare unitatem 
spiritus in yinculo pacis. Si ita yere animatus fnit 
Augustinus eo tempore, nimis facile in contrariam 



B 



an in lingua Phoenicia aat Panica vox Cuizupiiarum 
significationem obtineat, cui sit aliqua afiinitas cnm 
appellatione Montensium. In lingna autem Hebraica, 
quam eamdem fuisse cum Phoenicia multis argpimen- 
tis constat, I3;p ketseb^ aut, Syriaco more, ^Tp M- 
seph, a radice I3rp hatsab, abscidit, significat abseis- 
sam cavernam. Sic Jonas, in oratione qase exstat cap. 
11, ait vers. 7 se descendisse D^in '^TJph rkitsbe 
harim in «k ^x^v^ 6p<uv, in scissuras montium , ut ha- 
bent LXX interpretes, quibus verbis intelligit pro- 
pheta profundas in radicibus montium speluncas. 
Itaque Cutzupitse significare possit homines qui spa- 
luncam adibant, quod egregie consentit cum eo quod 
de Donatistis Romse commorantibus habet Optatus 
iib. 1 1 de Schismate Donatistaram : Speluncam gicam- 
dam foris a civitate cratibus sepserunt ubi ipso iemport 
conventiculum habere potuissent^ unde Montenses op- 
pellati sunt, Uieronymus eliam in Chron. ad annum 
Cliristi 356 a monte in qnem conveniebant dictos Mon- 
tenses observat. Sub iinem vero libri contra Lucife- 
rianos« eosdem vocat Montenses seu Campatetf aoi 
Campitas ; ubi legerim Cutzupitm, nam campics d 
mons piane sunt opposita. Simili de causa, Eanomia- 
ni, teste Theodoreto Hsereticarum Fabular. lib. ir, 
dicti sunt Troglodytx aut Troglitse, ^ iv oUbtc ^sEvla- 

vouffxtc TdU auv66ou< iR>ipO|icvoi, quod in dothibus 06- 

cultis conventus suos celebrarent : nempe, ^«o x&v 
TpuyXuv, a cavemis. Igitur Scototopitse a Joan. Bapti- 



sententiam abiit, ejusqae coUegaram alius fuerat, ut G sta Cotelerio ficti, meri sunt tenebriones, quos in 



docet epist. 89 et 93, animus. Est tamen cnr quis 
dabitet an ex animi senientia ioqneretur Augustinus, 
an vero more oratorum, prout preesens causa postu- 
labat ; neque enim ignorabatab imperatoribus, Theo- 
dosio prsesertim et fiiiis ante annum 398, quo scripta 
est hsRC Epistola 44, latas multas leges, quibas ma- 
gistratus jubebantnr persequi hsereticos confiscatio- 
nibns locorum, in quse convenerant, mulctis decem 
librarum anri, in singuios sacerdotes hsereticos, ex- 
siliis, fustibus, etc« Malos harum iegum auctores aut 
ministros dicere serio ausus non fuisset Aagustinus. 
Cceterum hic obiier notandum Pelagium fuisse in 
sententia Donatistarum, ut liquet ex ejus Comment. 
in cap. IV epist ad Galatas, ad heec verba : Qui se- 
cundum camem natus erat persequebatur eum qui se- 
eundum Spiritum. 

Ibid., § i3. Majorem ccBlicolarum.] De coeiicolis, 
deque hoc loco Augustini muitis egit Jacobus Go- 
thofredus ad ieg, i9, tit 8, lib. xvi codicis Theodo- 
siani, quem adire iectores poternnt. Invidiosa eoram 
descriptio, conjunctioque nunc cum Jadeeis, nunc cum 
Donatistis, obstant quominus intelligamus quid sen- 
serint. 

Epist. 53, § 2. In urbe Roma Montensium^ vel Cut' 
zupitarum vocabulum propagavit.] Cum haec sit lectio 
pierorumque mss. codd. liic et in libro de Unitate 
EcclesiflB, cap. 3, satisque constet cognomen hoc Do- 
natistarum, neque Grcecum esse, neqne Latinum, 
credibiie est ab Afris impositum iis fuisse. Igitur, an- 



tenebras unde prodierunt, amandamus. Non magii 
audiendi snnt qui ex Hieronymo volunt iegi Compi- 
tas ; quod tamen vir eruditus Lud. EUies du Pin, in 
notis ad locum Optati, mirum in modam concinera 
putat Optato, qui dicit eos foris a civitate speluncam 
quamdam cratibus sepiisse; hincenim fleque Compilai 
ac Montenses dici potuisse. Sed Gallico qnidem ser- 
mone, qai sunt extra urbes dicuntur esse aeoi 
champs ; Latine rtirt aut tn agris ; non tn campis, qui 
planitiem significant, non rus. Video Galios nostroi 
interdum af&nitate linguee suee cum Latina decipi. Sie 
in hac eadem voce erravit vir ingeniosus Robertiis 
Arnaldus Andilliacus^ qni Josephum Galiice Teritl ; 
cnm enim videret vocari \Uya i:c6(pv, tractum ad 
Jordanem situm, a Latinis interpretibus magnum com- 
pum^ vertit le grand champ, cum debuisset yertere Ja 
grande campagne, vei la grande pUme. 

Epist. 71, §4. Perdurum erit^ si tua interpreiatie 
per multas ecclesias firequentius cosperit leetitari^ qaoda 
Qrxcis ecclesiis Latinse ecclesise dissonabunt; maxHM 
quia facHe contradictor convincitur, Grasoo prolato U^ 
bro, id est linguse notissimse.] Nou tanti erat omnM 
Ecclesias eadem versione uti, ut propterea yitiosa in 
ceternum uterentur ; nec peperisset diversitas quld- 
quam incommodi, quia, ut diximus ad epist. 28, con- 
sensus semper in summa rei futarus erat. Hodie Tida- 
mus eos Christianos qui vernacuiis versionibus Qton- 
tur, qnamvis sint diversse, propterea inter se minimo 
digladiari; nam eorum dissensus non ex Tarietate 



M 



VARIORRM EXERCITATONES IN S. AUGUSTINUH OPERA. 



«K) 



B 



fanionaiDy sed ez diTenis ioterpretatioDibas eorum- A 
dan Terboram oriiur. Prseterea, Aogustini setate, 
nagnm varietas erat Latinoram codicum apad Latinos 
ei Gnconim apud Graecos, qus nullum tamen prs- 
bebatoffeodiculam, cum omnes scirent fieri viz po- 
tuissey ut ionginqnitate temporum etimperitia aut 
oscitontia librariorum, menda in Graecos codices non 
irreperent ; in Latinos vero, prseter ejusmodi men- 
da, Tarietales ortds ex vario judicio eorum qui Grseca 
Tertere aggressi erant. Hoc non diffiietur Augusii- 
nns episi. 71, § 6. Ideoque contradictor pauio perii- 
ttacior non tam facile convinci poterat, quam hic 
narrat Augustinus, prolato Graeco LXX inierpreium 
Codice. Sed adiri poierat alii Gneci interpretes, qui 
non tantum ad inieiligenda Hebraica, sed et Grseca 
UX interpretum verba, magno usui esse poterani. 

Ibid. Quisquis autem in eo quod ex Bebrxo transla' 
tmm esl, aliquo insolito permotus fuerit et falsi crimen 
inUnderii, vix aut unquam ad Hebrasa testimonia per. 
senieliir, 91116115 defendatur objectum.] Gulpa scilicei 
eomm qui volebant videri egregii inierpretes Scripiu- 
ramm, quas non intelligebani, cum ez sola versione 
sepe obscura et Tiiiosa pendereni. Cur non dabant 
eperam studio linguse Hebraicse, praeseriim in Africa, 
obi lingne Punics cognitio iis viam muniebat ad 
Hehraicam, quam ei affinem esse probe noiani, ei 
qoam proinde mulio felicius quam Hieronymus didi- 
eissent, nisi eis mens ifleva fuisset ? Prceterea ex coi- 
latione versionum Aquiis, Symmachi ei Theodoiio- 
niSy facile Hieronjmiana a periiis defendi poterai ; ab G 
imperitis vero nihil recte, hac in re, lieri poierai. 

Ibid. Quod st etiam perventum fUerit, iot Latinas et 
GrmeoM auctonUUes damnari quis ferat ?] JJinc, nimi- 
rom, illas lacrf^msB. Nam si semei staiuas fversioni 
LXX interpreium non posse per omnia credi, et vitia 
inesse ; quid fiet fama toi ecclesiasiicorum oraiorum 
GrBeorum et Latinorum, qui de locis perperam in- 
teUeetis tam copiose scripserunt ? Nempe dicendum 
erit eos imprudenier fecisse, cum aggressi erani in- 
tefpretari quod probe intelligere non poierant, ne- 
gleeto archetyporum studio. Ai censoria nota, in- 
qoies, olMcorabuntur mazima Orieniis et Occideniis 
Inmina. Obscorentur sane, poiius quam eorum causa 
&lsa defendere aggrediamur; non enim agitur de 
ezistiniatione virorum ecclesiasticorum, sed de inve- ^ 
Dienda Teritate, qoe est famee omnium mortalium 
snteferenda, imo liic unice specianda. Quia viri cele- 
bres aliqnid defendemnt quod falsam est, au ideo 
Temm hoc Tocabimus? An investigaiionem veri omit- 
tenms, ne forte eo invento cujuspiam fama minuaiur? 
Si ita se gessissent omnes Judcei, si iia eihinci, qoi- 
bns Evangelium nuntiarunt apostoli, nemo unquam 
Evangelio credidisset. Si quse pravaconsoeiado ino- 
levisset, nnnquam posset emendari ; nunquam enim 
desont Tiri ceiebres qol eam secuii sini. In admini- 
ttratione reipublicffi varia feruniar, propter utilita- 
istem prseseniem, etiam iniqua ei falsa pro veris ja- 
etantor ; sed in iis quae ad reiigionem pertinent, sola 
▼eritas qoaerenda atque id tantum ezpedit qnod ve- 



rum est. Ac sane a duobus propemodum sseculis, 
ezperiisuni Ghrisiiani malto saiios esse, negiecta 
aacioriiate imperiiorum interpretum (qaaniaevis fue- 
rini famoe), ipsos fonies adireet linguoe Hebraicfle pro- 
pierea sibi peritiam comparare ; quod feiiciier patri- 
bus nosiris cessii, nec, ut spero, haic fietaii infeli- 
cius cedei. 

Ibid. jEfuc accedit, quia etiam consulti Hebrxi pos- 
sunt aliud respondere, ut tu solus necessarius videaris 
qui etiam ipsos possis convincere ; sed tamen^ quo ju-- 
dice mirumstpotuerisinvenire,] Hsec demum estmera 
invidia. Quidni vero Poeni iui, Augusiine, lingoam 
Hebraicam addiscebant, ut Jodeeis amplius non indi- 
gerent, ne ad soiumHieronjmumesseiconfagiendum? 
At hoc difiicillimam erat. Non diflicilius quam fuit 
Patrum nostrorum memoria, imo vero mulio facilius 
ei Afris ei Sjris et Arabibus Ghrislianis, quorum lin- 
guse affines Hebraicse fuerant ; cum prfleseriim habe- 
reni Hezapla Origenis. Verum, ne quid dissimulem, 
muito facilius fuit eo iempore ui hoc nosiro apud im- 
peritam piebem deciamiiare. 

Ibid. g 5. Nam quidam frater noster episcopuSy cum 
lectitari instituisset in ecclesia cui prseest tnterpretatio^ 
nem tuam^ movit quiddam longe aliter abs te positum^ 
apudJonamprophetam^ quam erat omnium sensiius 
memoriseque inveteratum, et tot aetatum successionibus 
decantatum. Factus est tantus tumultus in ptebe, maxi~ 
me Grascis arguentibus et inclamantibus calumniam 
falsitatib^ut cogeretur episcopus(ea quippe civitas erat) 
Judaeorum testimonium flagitare.] Atqui minime opus 
erai, sed ianium consulendi fueruni alii Grseci inter- 
preies ei cum Hieronymiana versione conferendi. 
Preeierea quid ad summam propheiice Jonce faciebat 
voz ]Vpp kihajon^ seu cucur6ito cum LXX interpre- 
iibus, seu Kedera cum Hieronjmo veriereiur? Quidni 
potuit vario modo ea vocula verii, cum iot alis mtflto 
majoris momenii non una raiione, sine oifensione 
plebis, ezplicarentor ? Episcopi fuii, conscenso sug- 
gesio, haec suam plebem docere. 

Ibid. Utrum autem illi imperitia^ an malitia^ hoc 
esse in Hebrasis codidbus responderunt^ quod et Grasei 
et Latini habebant atque dicebant. Quid pluraJ Coactus 
est homo velut mendositatem corrigerey volenSj post 
magnum peruMtum^ non remanere sine plebc.] Consuli, 
utdizi, debaerani Grseci aiii inierpreies^ qui habe- 
bant iti99<$^ id est, hedera^ ut docet Hieronymus ad 
Jonsecap. iv, quamvis faieaiur nou esseapiam Tocem ; 
nam IVD^p kikajon esi aliud pianise genus cujus Lati- 
num nomen nullum erai. Itaque Hieronymus pro eo 
nomeu usurpavii quod Laiini inteiligere poierani. 
Mala sane fuisset Afra plebs, qus taniilla de causa 
episcopum snum deserere parata fuit ; sed videiur 
esse, ut probe oifecit Hieronjmus, fabella Punica, 
qua hominem terrere voloii Hipponensis episcopus. 
Ipsum Hieronymum adi, epistola hujus voiuminis 75. 

Episi. 78 narrat Augustinus, cum accusatio esset 
obscura, misisse se accusaiorem ei reom Nolam, ad 
sepulcrum S. Felicis, ut veritas, ejus ope, cogno- 
scereiur ; ium subdit : Nam et nos novimm Mediola- 



25i 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 



252 



fit\ apud memoriam sanctorum, ubi mirabiliter et terri- 
biliter dsmones confUmtwr, fUrem quemdam qui ad 
eum loeum venerat ut fahum jurando deciperet, com- 
puUum fuisse confUeri furtum et quod abstulerat red-- 
dere ; nunquid non et Africa sanctorum martyrum cor- 
poribus plena est ? Et tamen nusqmm htc scimus talia 
fieri,] At non minora erant quee dicebantur fieri a S. 
Stephano Calamffi et Hippone-Regio, ntliquet ex ena- 
meratione miracQlorum quee ezstat lib. xzii de Givi- 
tate Dei, cap. 8. Quidni etiam furta ibi retegebantur, 
aut alia occolta crimina ? Hespondet Augustinus : 
Sicut enim quod Apostolus dicit: Nonomnes sanch' ha- 
bent dona cnrationum, nec omnes habent dijudica- 
tionemSpirituum: ita nec inomnibusmemoriissanctO' 
rum ista fieri voluit ille qm dividitpropria unicuiqueprout 
vult. Atqu s credatpostmortem sanctorumeamdem di- 
yisionem obtinere? Quis putet hic cacodsemonas reli- 
quiis martyristerritos, illic sinecommotione faisse?Ne 
quid mentiar, quanta mihi facta estfidesde miraculis 
Ghristi apostolorum, quffi omnia yeritatis indicia co- 
mitantur ; tanta est de recentioribus difQdentia, cum 
prffisertim superstitioni etlucro multo magisquam verce 
virtuti propagandoe, ea serviisse videam. Augastinus 
ipse libro de Vera Religione, § 47, rariora sua oetate 
miracula fuisse non diffitetur. Scio hoc ab illo retracta- 
tum, sed minor qui potuerit anteainre notissima faili ; 
non miror ad convincendos ethnicos, Donatistas et 
alios Haereticos miracula jactata, quse malto plura 
fuerunt et insigniora, si vere contigissent, quam mi- 
racula Christi et apostolorum, adeo ut nulla ratione 
dici potuissent rarius tieri quam antea. Sunt et aliae 
rationes suspicandi, quas in brevibus notis non affe- 
ram. Vide quse diximus ad Gonfess. lib. vii, § i6. 

Epist. 89, § 2,postquam dixit martyres veros non 
fieri poena sed causa, addit : Et hoc quidem adversus 
eos diceremy quos sola caligo hseretici erroris involverety 
pro quo sacrilegio potnas dignissimas luerentf nec ta- 
men ulla quemquam violenta insania Isedere auderent. 
Adversus autem istos quid dtcom, quorum tam pemi- 
ciosa perversitaSj vel damnorum terrore coercetur^ vel 
docetur exsilio^ quam ubique diffusa sit fcctesta, stctit 
futura praedicta est, quam malunt oppugnare quam 
agnoscere ?] At scelera illa circumcellionum ad quae 
respicit Augustinus, nihil ad rem faciunt, neque enim 
propter illa scelera poenas dabant, sed propter schis- 
ma, ut ipse fatetur, utque ex legibus Honorii contra 
Donatistas constat, qnee exstant lib. xvi codicis Theo- 
dosiani, ubi ut hseretici, nonutfacinorosi daronantur. 
Quaenam autem essent pcmse dignissimse^ aut pcma 
debita, ut loquitur Honorius leg. 29, tit. 5, lib. xvi 
codicis Theodosiani, docet Augustinus in epist. ad 
Bonifacium, quseest i85, sed plenius ezpressa est ea 
poena in lege Theodosii contra omnes hsreticos, quee 
e8t2i, tit. 5, lib. xvi cod. Theod. In hsereticis erro- 
ribus, ait Theodosius, una cum iiliis, ea lege lata 
anno 392, quoscunque constitcrit vel ordinasse clericoSy 
vel suscepisse of/icium clericorum, denis libris auri vt- 
ritim muktandos esse censemus; locum sane in quo 
vetita tentantur, si conniveniia domini patuerit, fiici 



^ nostri viribus aggregari. Quod si id possessorem (quip^ 
pe clmicubim gestum) ignorasse eonstiterit, eondustO' 
rem ejus fundiy si ingenuus est, decem atirt /t6ra5 fiseo 
nostro inferre prsedpimus^ si serviU fseee descendenSt 
paupertate sui pomam damni^ ac vilitate contemnif, css- 
sus fustibus deportatione damnabitur. 

Epist. 9i, g 8. Postridie nostris ad imponendum 
perditis metum, quod videbatur apud Acta dicere voten" 
tibus, publicajura negata sunt.] Nimirum, in singulis 
urbibus commentarii scribebantur reram paulo ma- 
joris momenti quse quotidie in iis gerebantur, qui 
postea ad proconsules aut imperatores mittebantur. 
Si quis ergo publice quidpiam contestatum cuperet, 
adibat Officium publicum, ut ab eo verba ejus exd- 

g perentur quo fidem facerent. Vide epist 35, § i , et 
epist. 93, § i2. 

Epist. 93, § 2. Si quisquam inimicum suum pmcti- 
losis febribus phreneticum factum currere videretin 
praeceps, nonne tum potius malum pro malo redderet, 
si eum sic currere permitteret, quam si corripiendum 
ligandumque curarett] Hac epistola, copiosissime 
probare'aggreditur Hipponensis episcopus licitam esse 
persecutionem ad eos quos in errore versari putamus, 
ad veritatis professionem adducendos. Qua ejus opi- 
nione cum mnlti abusi fuerint et etiamnum hodia 
abutantur, non erit, ut opinor, inutile ostendere Ao- 
gustinum graviter hoc in negotio errasse, et a vert 
sententia in deteriorem abiisse ; quamvis aeteroqui 
schisma ac pertinaciam Donatistarum nequaqnam 

G probemus. Igitur potissima quseque ejus argumenta 
ad examen revocabimus, prout ordine nobis occur- 
rent. Ad primnm quidem quod attinet, comparatio 
ex phrenetico deducta nuIUus est ponderis. Phrene- 
tici enim sine ullo dubio suntphrenetici, et societatem 
civilem piane perturbant. Itaque leges civiles eos co- 
erceri patiuntur et jnbent, donec curati pristinam 
valetudinem recuperarint. At in controversiis de re- 
ligione, in quibus ssepe videas contrarias partes vir- 
tutum Ghristianarnm aeque studiosas legibasque civi- 
libus pariter obsequentes ; res non est neque adeo 
manifesta, ut alterse partes alterarum homines phre- 
neticoruiij ioco habere queant; nec in tantis affecti- 
bns quanti hic deprehenduntur, alii aliorum judicea 
esse possunt. Multitado aut potentia, quae sibi jas 

^ judicandi vi arrogare solent, huc nihil faciunt, cum 
veritatem penes plerosqoe et potentissimos fore nns- 
quam promiserit Deus. Ac sane contrarium statuiio, 
videbis te contra te ipsnm judicasse, si tempora ma- 
tentur ; ut contigit paulo post in Africa, ubi Vandali 
Ariani, et in Italia, ubi Gothi, eidem hseresi addicti, 
ionge potentiores faerunt Si ad ea usque tempora 
vitam produxisset Augustinus, vidissetque a Vandar- 
lis Arianis male haberi catholicos Afros, qnasi impios 
ac phreneticoSy facile sensisset se periculosa ratioci- 
natione esse usum contra Donatistas, et denuo cce- 
pisset defendere sententiam quam pree affectu retra- 
ctarat. Nam frustra reposaisset a suis partibus veri- 
tatem stare, uti faciebant Donatist», negassent hoc 
Ariani ; etcum judices in hac sua causa essent. cum 



253 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



Wt 



B 



•0 se gessissent, qnasi cum pertiaace hseretico, ez- A 
probrassentque ei omaes vezationes quas Ariaoi a 
catholicis }Assi erant : quemadmodum hic Donatistis 
ezprobrat Circumceilionum fnrores. infelicia argu- 
menta, quie panlo post mera sophismata facta sant ! 
rationes imprudentes ac fallaces, qum errori seque 
palrocinabantor ac veritati ! 

Ibid. si tibi possem ostendere ex ipsis Circumcel' 
Uombus, quam mulios jam cathoUcos manifestos habea- 
wut$ damnantes suam pristinam vitam ! etc. ] At quis 
eredat bomines facinorosos non rationibas, quas sem- 
per spreverant antequam vis admoveretur, sed poenis 
subito addactos ad id profitendum qaod damnarant, 
ita esse matatos aaimo, non yero potentioribus parti- 
bos ore gratificatos? Vaide credulam esse oportet, 
qui Terbis metu eztortis tam facile fideni habet. Sed 
satis habebant vezatores Afri partes Donastistarum 
afOizisse, nec multum curabant an eorum animos 
vere sanassent, si modo corpora obnozia haberent. 
Preterea similia jactare poterant Ariani, postquam 
aliqnandia catholicos male habaerant : nam multos 
ez infirmioribus aut nequioribas adducebant terrore 
soppliciorpm ad abjurandam sjnodnm Nicffinam. Sic 
fiebat utoptimi quique qui contra animi conscientiam 
agere et loqui detrectabant, atque propterea laudan- 
diy licet cseteroquin in errore versarentur, erant, pes- 
sime mnlctarentur ; et contra ut levissimi quique ac 
diasimolatores callidissimi laudes et a catholicis et ab 
Arianis referrent. 

Ibid.f § 3. Siterrerentur et non docerentur^ improba G 
quoii dominatio viderettir, Eursus si docerentur et non 
terrerentur^ vetustate consuetudinis obdurati, ad capes^ 
sendam viam salutis pigrius moverentuTy etc. ] Sed ter- 
ror conjnnctus doctrinae eam vehementer snspectam 
faeit; quippe qoam putant homines, nisi vi et aucto- 
ritate fulciretnr, sponte saa coUapsuram, nec terrore 
legnm uti, nisi quia lumine veritatis sibi hominum 
animosconciliarenequit. Hec quse dicimus Arianisob- 
jeeiaset Augustinus, si paulo diutius vizisset ; quando 
eos vidisset iisdem argumentis uti contra catholicos. 

Ibid. g 4. Quis nos (male editum est non in ezem- 
plari Parisiensi) potest amplius amare quam Deus ? Et 
tamen nos nan sotum docere suaviter^ verum etiam sa- 
bibriter terrere^ non cessat, Diligamus etiam inimicos 
nostroe^ quia hoc justum est et hoc prascipit Deus^ ut si- " 
wuu flU Patris nostri^ qui in coilis est^ qui facit solem 
suum oriri super bonos et maloSf et pluit super justos 
, et injmtos. Sed sicut ista dona ejus laudamus, ita 
ttiam flagella ejus in eos quos dUigit cogitemus. ] Ne 
jam repetam hoc quoque esse anceps auzilium quo 
Ariani seque uti poterant in catholieos, quis homo au- 
deat sibi jus in ejusdem naturse participes idem ac 
Deus arrogare, nisi qui se hominem esse sit oblitus ? 
Quii enim ignorat aliud plane jus esse Creatoris in 
creaturasy aliud creaturarum in se invicem, aliam- 
qae Dei ac hominum afiectionem ? Deus summus est, 
jore creationis, dominus humani generis, idemque 
JQdez omnis erroris et affectus ezpers : homines vero 
eonservi, erroribusque et pravis affectibus obnozii. 



Itaque non erat cur Augustinus vezatorum amorem 
erga fratres compararet cum amore divino in huma- 
num genus. 

Ibid., §5. Putas neminem debere cogi adjustitiam^ 
cum legas patremfamilias dixisse servis : Quoscumque 
inveneritis cogite iatrare : cum legas etiam ipsum 
primo Saulum postea Paulum^ ad cognoscendam et 
tenendam veritatemf magna violentia Christi cogentiSy 
esse compulsumy etc. ] Antequam coactionem, de qua 
sermo est Luc. ziv, 25, interpretaretur Augustinus, 
de vi illdta legibus et pceais, cogitare debebat para- 
bolam illic a Cbristo tradi in qua hoc jubetur servus. 
qui frustra vocaverat convivas antea invitatos, et qui 
libernme sese venturos negarant ; neque hoec pars 
parabolae cootra [ipsum urgeretur. Augustinus enim 
volebat omnes vocatos ad Ecclesiam catholicam cogi, 
cum in parabola mendici, duntazat, claudi et csci 
cogantur, praetermissis aliis. An putabat Augu- 
stinus ea coactione significari impositionem poenarum 
quales ez lege Theodosii ad epist. 89 protulimus ? 
An sic hominesad convivium venire coguntur? Quis 
nescit eos co^t dici qui precibus adiguntur? Sic 
Lotus Gen. ziz, 3 dicitur xaTaSiiffxdOai, coegisse an- 
gelos ut apud se pernoctarent. Sic Matth, ziv, 22, et 
Marc. VI, 45, Jesus scribitur dvayxdlffaii coegisse dis- 
cipulos navigium ingredi. Sic Luc. zziv, 29, disci- 
puli duo Emmauntem euntes dicuntur Jesum itapa- 
6ii9aa^i, coegisse ut secum coenaret. Sic Gai. u, 24» 
ezprobrasse se dicit Pauius Petro quod gentiles co- 
geret (utitnr verbo AvaYxd^tiv,) judaizare. In hisce 
omnibus, nnlia vis adhibita, sed tantum preces, au- 
ctoritas, ezemplum, sine ullis poenis ; et sic solemus 
in omnibus ferme linguis loqui. Ad vocationem vero 
Sauli quod attinet, quse coeleste miraculum est, si- 
miies artes adhibere si potuisset ad convertendos Do- 
natistas, nihil erat cur eum hic confutaremns, et 
omnem pervicaciam facile vicisset. Sed cum divinis 
miraculis conferri vim a militibus lictoribusve ma- 
gistratuum aliatam ; et quia Deus miracula interdum 
adhibnit ad homines convincendos, hinc colligi ideo 
licitum esse vi uti, non patimur sine aliqua indigna- 
tione, Quid enim hisce dissimilius ? Si Augastious 
ipse ad Vandalicas persecutiones vitam produzisset, 
et sic eas defendi audivisset ab Arianis, viz tempe- 
rare potuisset qnin ezclamaret eos blasphemare qui 
talia compararent. 

Ibid., § 6. Cum tegamus ancUlam et filium ejus a 
Sara passos graves molestias^ Paulus tamen apostolus 
dicit quod ab Ismaele persecutionem sit passus Isaac^ 
sed sicut tunc, inquit ille qui erat secundum car- 
nem persequebatur eum qni erat secundum Spiri- 
tum : ita et nunc ; ut qui possunt intelligant magis 
Ecclesiam catholicam persecutionem pati superbiaet 
impietate carnaliumj quos temporalibus molestiis atque 
terroribus emendare conatur, Verum quidem est Ha- 
garam male habitam a Sara, sed eo hic non respicit 
Paulus, verum ad Ismaelis actionem cnm Isaaco pro- 
tervins ludentis, quam vocat persecutionemf quamque 
confert cum persecutione quam Ghristiani patiebantur 



255 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



256 



a Judeis; et que non erai sita in eo qaod viderent 
Judeos superbosesse ac pervicaces (quod nemo, 
nisi Poenus rhetor, persecutionem vocarit), sed in eo 
quod ab iis omni molestiarum et poenarum genere 
afGcerentur. Absurdam est conferri hasce persecu- 
tioDes, qaas tempore Pauli Christiani ferebant, cum 
affectioQe animi episcoporumetcaeteroramclericorum 
Afroram, qua spgre patiebantar sibi contradici a Do- 
natistis. Quis ferat eum persecu/ionem dicipati, cai 
dolet qaod non dominetur aliis, seque ac miseros qui 
faculttftibas omnibus spoliantar, in ezsilium mittun- 
tar, fastibus csedantur, imo et occidantur, nam hoc 
factum liquei ez episiola iOO in qua Augusiinus in- 
tercedit ne amplias fiat ? liludebat sane miseris Hip- 
ponensis rheior, quia sentiebat omnia impune a se 
in illos poiuisse dici ; sed si Ariani superiores ita 
locuti essent adyersus catholicos, an non hi ccelum 
terrse miscaissent? Prffiiereaquodprimum dici opor- 
tait, hic et ubique siatuit atque assumit pro comperto 
Augastinus quod in controversia erat positum ; suam, 
nimirum, Ecclesiam faisse anam, ezlusis Donati- 
stis, Christi Ecclesiam. Non eqaidem probo Donati- 
staram schisma, sed cum iliis disceptanii absu**dum 
fuit perpetuo id assumere qaod prsefracte negabant ; 
uique intelligas quam sit iniquum, pone Joco Augus- 
tini Arianos et fac eos similia dicentes ; tum vero 
videbis Arianis idem objeciam iri quod Donatistffi 
Augusiino objiciebant. Queenam aatem haec est ez . 
Cum res mem supe^nores eruntj tum mihi de xquitate 
et veritate causae mese judicium, frustra reclamantibus 
adversariis, attribuitor ; si numero et auctoritate vin- 
car, adversariis meis idem faccre quod feci ne liceto ? 
Quid fingi potest iniquius ? Eo tamen tendunt plerce- 
qoe omnes raiiocinaiiones Augustini, et prsesertim 
sequentes, quas non ezscribam. 

Ibid., § 7. Aspice etiam tempora Novi Testamenti^ 
quando jam ipsa mansuetudo caritatis non solum m 
corde erat servanda^ verum etiam in luce monstranda^ 
quando Petri gladius in vaginam revocatur a Christo^ 
et ostenditur non debuisse de vagina eximi, nec pro 
Christo. ] Si quis his lectis ulierius non pergeret, fa- 
cile crederet hsec esse verba Donatistfie ostendeniis 
illicitas esse poenas iemporales in rebas ad religio- 
nem pertinentibus, quod sint indoli aique ingenio do- 
cirinae evangelicoe plane conirariee. At hioc consecta- 
rium prorsus diversum deducit. Nempe vnlt inde 
colligi, ut Deus Pater tradidit Filium saum supplicio 
crocis, nec tamen minus est misericors : sic nec Eo- 
clesiae Africanse crudelitatis noiam inuri posse, quod 
Donaiisias licioribus pleciendos traderet ; nam spec- 
tandum hic esse animum tradentium, qui ad emen- 
dationem traditorum tendebat. Igitar quamvis ca- 
tholict non aliier se gererent ac persecutores, eos 
tamen non esse illicitse persecuiionis iacusandos. 
Discamus, inqnii, frater^ in similitudine operum dis- 
cemere animos operantium, nec clausis oculis calum- 
miemur^ et benevolos pro nocentibus accusemus. At pri- 
mum quid simile est actioni Dei patientis volentem 
Filium suam occidi, in saluiem humani generis, a 



B 



A scleratis homioibus, in moliminibns Ecclesiastico- 
ram, qui concitabant magistraius in miseros Dona- 
iisias ? Padet immorari coafaiandis ejusmodi ratio- 
cinationibus, quee ne logicce quidem tiroaibas hodie 
condonarentur. Sed ut concedam haec posse coaferri, 
an quisquam inter Afros fuit iam perfricts froniis, 
ut auderet postulare ab infelicibas Donaiistis ut cre- 
derent caiholicos tam bene erga eos quos yezabant 
affectos, quam erat Deus erga homines cam FiJium 
suum vezationibus traderet, ut genus bumanum ser- 
varei ? Deus certe ez nostra salute nihil lucrabatur ; 
sed Afri episcopi auctoritaie, dignitate aique opibos 
eo majores erant, quo greges eorum namerosiores 
iiebant, quse non uliima causa harum vezationum 
fuisse videtur. At rhetor noster non tantum verit 
sed ne yerisimilis quidem allam rationem habet; 
nec cpus erat, cum hisce argutiis minime cessaros 
mulcise, carceres, ezsilia, mors manerent. 

Ibid., § 8. Si semper esset laudabile persecutionem 
patif sufficeret Domino dicere : Beati qui persecutio- 
nem paiiuotar, nec adderet, propter justitiam. ] At 
Donatistae partes suas catholicis non prseferebant 
duntazat, quia persecutionem patiebanturj sed quia, 
ut quidem putabant, hoc fiebat justitiSB, hoc est^ vir- 
tutis caasa ; quod nollent id faccre quod sibi illici- 
tum esse ac Deo displicere credebant. Ea est sane 
animi affectio laudanda, etiam in errantibus : nt con- 
tra viiuperandi quiab invitis eztorquent ut idfaciant, 
metu suppliciorum, quod illicitam esse puiant ; quam- 

G vis enim quod inviti faciunt natnra sua recium esset, 
Deo non posset non displicere, qui non vult ore dun- 
tazat coli, sed poiissimum animo, nec ab invitis 
quidquam accipit. 

Ibid. Item si semper esset culpabile persecutionem 
facere^ non scriptum esset in sanctis Libris ; Detrahen- 
tem prozimo sno oceulte, hunc perseqnebar ; ali' 
quando ergo et qui eam patitvar injustus e$t, et qui eam 
facit justus est, Verum non hic de quavis persecu' 
tione, hoc est, quibusvis poenis agitur ; sed de ea tan- 
ium quee fit propter dogmata, non propter delicia 
quibas periurbaiur societas civilis, et de quibus noD 
ez religiosis, sed ez civilibus legibus poenae sumi 
possunt. In ioco psalmi c, 5, est quidem in versione 
LXX interpreium i6{u>xov, persequebarf sed ut jam 
recte eos veriisse staiuamus, non est hic sermo de 
dogmate controverso, sed de calumnia, hoc est, de 
peccato, qaod qui commiitit peccatum esse diffiteri 
non potest. Rez David eo in loco Deo poiiicetnr sa 
daturum operam ut omnes calumniatoresaconspecta 
suo ejiciat : Detrahentemy inqait clam proximo stio, 
toUamy elatum oculis et vastum animo nom feram. Qaid 
haec faciunt ad persecuiionem hominum dogmaia 
queepiam bona fide amplezorum, nec cceteroqui de- 
teriorum morum, quam sunt reliqui cives? Hoccine 
est Scripiuram, ut decet, interpretari, an temero 
arripere vocabalum male intellectam, ut videaris 
aliquid dicere, cam revera nihil dicas? 

Ibid, Occiderunt impii prophetas ; occiderwfU impio$ 
et prophetse. Qnosnam propier meras opiniones oc- 



287 



TARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



258 



ddermt prophets, debuisset dicere Augustinus ; nam A mirari non possum qui Angustinus tam fntilibns ra* 



si qnos occiderint propter male facta, ex lege ipsa 
Mosis morte plectenda, hoc nihil facit ad Donatistas, 
aut alios similiter errantes, Prseterea ostendendum 
fdisset quidqiiid fecerunt prophet® id licitum esse 
snb Novo Testamento, nam hoc pernegat Ghristus 
diserlissimis verbis Luc. ix, 55, 56, nec quem» 
qoam legibns a Ghiisto iatis solvere potest Augu- 
stini auctoritas. FlageUaverunt, inquit, JudaBi Chri- 
stum^ JudsBOS ftagellavit et Christus. Quasi vero flagel- 
latio illa qua Ghristus pecudes potius qoam homines 
ejeeit e templo, possit conferri cum crudeli tlagella- 
tione quam Ghristus passus est a Roraanis Judseis gra- 
tificantibos ! Aut Aogustinus valde spernebat ingenia 
Donatistarum, quibiis se ejusmodi ratiocinationibus os 
obstruere posse sperabat ; aut multo majorem iidu- 
dam habuit in edictis Honorii quam in pondere ra<- 
tionom. Sic quoque pergit : Traditi sunt apostoli ab 
homintbtis potestati humanx, tradiderunt et apostoli 
komines potestati Satanw, Tu quoque tradidisses Do- 
natistis, si potoisses, potestati Satanae; sed quia 
eam dicto audieoten non habuisti, lictoribus trade- 
bas ; inter quee maximum est discrimen. Nam homo 
neqnam sspe innocenteslictoribustradidit, nunquam 
vero Satanse : qui nemini paret nisi ei cui Deus eum 
subjicit, nec a Deo cuiquam subjicitur, nisi summse 
Tirtutisyiro et potestate edendorum miraculorum 
instructo, 
Ibid. § 9. Non invenitur exemplum^ inquiebant Do- 



B 



tionibus ad persecutionem probandam ac laudandam 
adduci potuerit, nec viderit eam cum caritate Ghri- 
stiana consistere nullo modo posse. Aifectu, ut puto, 
obcfficatus est. 

Ibid., § 17. His ergo exemplis a collegis meis pro- 
positis cessi, Nam mea primitns sententia non erat^ ' 
nisi neminem ad unitatem Christi esse cogendum, verbo 
esse agendum, disputatione pugnandumf ratione vtn- 
cendum, ne fictos catholicos haberemus quos apertos 
hsereticos noveramus, J Ut Augustinus norat ex rheto- 
rica institutione, id dicere pro temporibus, quod caus«e 
postulabant : ita etiam pro temporibus videtur sen- 
sisse. Quis enim dubitatquin, si Ecclesise Africanse 
a persecutione abhorrui^sent et petiissent ab Hono- 
rio ut abrogarentur ieges contra Donatistas, contra- 
riam causam copiose peroraturus fuisset? Ego sane 
nullo modo dubito quin si illum apud Vandalos vexata 
ab Arianis Ecclesiee Africanae causam dicere opor- 
tuisset, contrariis plane usus esset argumentis, qua- 
lia olim Ghristiani apud ethnicos adhibuerant, cum 
ab iis male haberentur. Hic enim Augustinus an res 
sit per se iniqua non expendit, sed tantum an utilis 
videretur Ecclesise Africanse ; qnalis utilitas nnlla 
fuisset, si forte Honorius favisset Donatistis. 

Ibid. Sed haec opinio mea (nempe, fictos catholicos 
persecutione lieri] non contradicentium verbis, sed de- 
monstrantium superabatur exemplis. Nam primo mihi 
opponebatur civitas mea, qux cum tota esset in parte 



natist«e, in evangelicis et apostolicis Litteris, aliquid q Donati^ ad unitatem catholicam timore legum impe- 



positum a regibus terrae pro Ecclesia contra inimicos 
EcdesisB. Reponit Augustinus : Quis negat non inve- 
niri? Sed nondum implebatur iUa prophetia : Et nnnc, 
regesy inteiligite , erudimini qui judicatis terram, etc.J 
Vult nimirum Augustinus Ghristum et apostolos non 
Qsos brachio saecnlari, ut ioquuntnr, ad coercendos 
«c plectendos inimicos Ecclesis, quia nulli erant 
reges qui eis faverent. Quasi vero ea non fuerit na- 
tiTa indoies regni Ghristi, quod ipse testatur non 
esse hujus mundi^ quamobrem iegionibns minime de- 
fendebatur ! An non potuit Ghristus, si voluisset, in- 
gentem copiam Judffiorum ad arma vocare, ut se 
tueretur contra inimicos, et quod viribus hnmanis 
deerat vi divina miraculorum perfacile supplere, si 
ita Deo visom fuisset ? Idem de apostolis dixeris. 

Ibid., § ii. Sic Rogatistas, qui schisma ab ipsis 
Donatistis fecerant, alioquitur : Mitiores quidem esse 
viiemim, quia cum CircumceUionum immanissimis gre^ 
gibus non sssvitis ; sed nuUa bestia, si neminem vulnC' 
reL, prcpterea mansueta dicituTf qmia dentes et vngues 
non habet. Ssevire vos noUe didtis^ ego non posse arbi- 
tnr^ etc.] Non satis novimus Rogatistas, nec eorum 
libros habemns, ut intelligamus quomodo persecu- 
tionem oppugnarent ; sed intelligimus facile immite 
hoc et inhumannm esse responbum, valdeque alie- 
nom a mansuetudine quam prse se ferre solebat Au- 
gasUnus. Qui enim noverat eorum animos? An non 
poterat fieri ut ex animo ab omni persecutione abhor- 
rerent ? Fadie sane hoc milii persuadeo, qui satis 



riaUum conversa est^ quam nunc videmus Ua hujus ve- 
strae animositatis pemiciem detestari, ut in ea nunquam 
fuisse credatur. ] Pacile quidem iieri potest ut adoie- 
scentes et puellfle sententiam vexatione motent ; sed 
difficillimum est ut grandiores natu et perspicacioris 
ingenii homines alieniores multo non fiant a doctrina 
quse eis vi ingeritur. Itaque cum hi dicuot metu poe* 
narum se aliter sentire, propterea digni fide non sunt. 
At altera cetas, inquies, quee scliisma non vidit, est- 
que in catholicis placitis educata, haud aliter ea am- 
plectitur, quam si nullum nnquam schisma fuisset. 
Non diffiteor, sed contendo schbmati finem imponi 
vexationibus nonnisi inique atque inhumane posse, 
iisque artibus non modo schisma^ ex pertinacia aut 
^ imperitia ortum, sed et omnem veritatis cognitionem 
tolli : ut liquet vel ipsius Africee exemplo, in qna ne 
unus qnidem superest, a pluribus sfieculis, Ghristia* 
nus. Nimirum, Muhammedanorum furor exstinxit illic 
religionem Gbristianam, simiiibus artibus iis quibus 
evulsum fuerat olim schisma Donatistarum. Igitur 
non erat qnod de eventu gloriaretur Angustinus, qui 
omnium vexationum par est. 

Ibid., § i8. Hisomnibus harum legum terror^ quibus 
promulgandis reges serviunt Domino in timore^ itapro- 
fuit^ ut nunc alii dicant : Jam hoc votebamus, sed Deo 
gratiaSy qui nobis occasionem prxbuit jam jamque fa» 
ciendi et difationum morulas amputavit^ etc. ] Ne re* 
petam eos qui ita loquebantur indignos f uisse fide, 
dicam, ^usmodi sermones anditos, ubicunque vi su- 



259 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 



260 



perior aliqua causa facta est, hominuin, nempe, yi- 
ctoris fayorem ambientium et paratorom quidvis fa- 
cere et pa^i, ut facultatibus - suis tranqnille fmeren- 
tur. Denique non capio qui ita ratiocinari posset Au- 
gustinus, qui credebat homines ad Deum sola gratia 
intema, et electis solis concedenda converti, et ad 
vitam eeteraam addoci. Quid enim magis alienam a 
gratia divina, quam malctse, exsilia, aliaque suppli- 
cia ? Quis dicere sustineat, qui modO padore aliquo 
teneatur, nec omnem religionis reverentiam exuerit, 
irritam plane esse verbi divina prsedicationem, nec 
gratiam divinam cum ea conjungi, nisi accedat per- 
secotio? Quod si divina gratia minime exspectet per- 
secutionem, ut animos hominum molliat, quid hac 
opus est, quando gratia divina sine persecutione con- 
vertit? At Donatistse, inqoies, non audiebant ralio- 
nes catholicorum, nisi postquam metu in horam 
ecclesias adducti sunt. Verum annon legebant No- 
Tum Testamentum ? An gratia divina conjuncta po- 
tius fuit cam dictis et scriptis Afrornm, qoam cum 
verbo divino ? Qui hffic probe ezpendent facile intel- 
ligent affectibus hic multo plus datum faisse, quam 
cupiditati addacendi alios ad saniorem mentem, 
episcoposque Afros ecclesias suas plebe refertiores, 
qusecnnque tandem esset, cupiisse videre. Hsec de 
persecutione satis superque sunt. 

Ibid., § 22. Historicus doctus magnum aliquid 
invenisti, ] Historicus hic est roXuiorup, qui multa 
novit. Vide not. ad iib. de Ord. ii, cap. 12. 

Ibid., g 35. J7oc genus litterarum (libri Hilarii, 
Gypriani et aliorum Patram) ab auctoritate canoni$ 
distinguendum est. Non enim sic leguntur tanquam ita 
ex eis testimonium proferatur^ ut contra sentire non 
lieeat, sicubi forte aliter sapuerunt^ quam teritas 
postiUat. ] Hoec aureis Utteris scribenda essent in 
fronte operum singulorum Patram, qnae eduntur, ne 
auctoritas eorum veritati preeferatur. Nos qnoque 
hoc jure erga ipsum Aagustinum usi sumus, quod 
hominibus in homines miuime afflatos perpetuo sit 
necesse est. Similes cum ipsius Augustini, tum alio» 
ram sententias collegit Edm. Albertinns, in Prffif. 
libri de Eucharistia. 

Epistola 96, g 2. Ille quidem Paulus postquam 
episcopus faetus est^ renuntiaturus suis omnibus rebus 
propter immensum cumulum fiscalium (2e6t7ortim, etc.] 
Confugerat ad episcopatum, quasi ad asyinm, ne 
propter debita in carcerem compingeretur. 

Epist. 97, g 2. Noverint inimici Eeclesise leges illas 
quw de idolis confringendis et hsereticis corrigendis, 
vivo Stiliconey in Africam misssB suntj ex voluntate 
imperatoris piissimi et fidelissimi constitutas,] Nimi- 
ram, cnm Honorius mortalium esset infirmissimus, 
vehementer timebant catholici ne forte ethnici ac 
Donatistse sequius quodpiam rescriptum impetrarent. 
Historiam harum legum vide lib. vi Vitce Augustini, 
quse exstat tomo XI hujus editionis, et in notis Jac. 
Gothofredi ad tit. 5 lib. xvi codicis Theodosiani. 

Epist. 98, § i . Ideo ex Adam traxit quod sacramenti 
HHus gratia solveretur^ quia nondum crat anima 



B 



A separatim vivens^ id est altera anima^ ete.) Nempe 
putabat Augustinns omnium hominam animos aliquo 
modo in Adami animo fuisse, quia ex eo erant pro* 
pagati. Vide de Libero Arbitrio lib. iii cap. 20, § 56. 
Hfiec mira est opinio, ut et ratio qaa qnsestiooes 
Bonifacii solvit. Faciles esse oportuit qui in talibas 
responsis acquieverant. 

Ibid., § 9. Si enim sacramenta quandam similitU' 
dinem earum rerum quarum sacramenta sunt n(m ha- 
berentf omnino sacramenta non essent, Ex hac autem 
similitudine plerumque etiam ipsarum rerum nomina 
accipiunt, Sicut ergo seeundum quemdam modum^ so- 
cramentum corporis Christi corpus Christi est ; sacra- 
mentum sanguinis Christi sanguis Christi est: ita 
sacramentum fidei fides est,] De sacramento Eacha- 
ristise, res diflicilis non est intellectu; sed qnis 
intelligat susceptorem infantis baptizandi, cnm pro 
infante responderet credo^ hoc veile : baptisroum, 
vel sacramentnm fidei suscipio? Quis non videtpri- 
mumformolam illam antiquam baptismi esse insti- 
tutam in usam adultoram, qui soli primum baptis- 
mum snscipiebant, deinde translatam etiam ad in- 
fantes? Satius fuisset novam horam causam institaere 
formulam ; qnod si flBctam esset, ad tam coactas et 
veri absipiiles rationes Augustinum confogere mi- 
nime necesse fuisset. 

Epist. iOO, § I. Corrigi eos[cupimuSy non necari; nee 
disdplinam circa eos negligi volumus^ nec supplidis 
quibus digni sunt exerceri.] Lege nempe Honorii data 

C viu calend. Decembres anno 408 quse est 44, tit. 5 de 
Hsereticis, lib. xvi codicis Theodosiani ad Donatum, 
supplicium exigendum de Donatistis prflecipitar, iliis 
enim et Judseis memoratis : /n eos igitur, inqnit, qui 
aliquid quod sit catholicse sectae contrarium, adversum' 
que tentaverint supplicium justse animadversionis e«- 
promi prsecipimus. Ad qace verba, vide Jac. Gotho- 
fredam. Si distinctione adhibita, juberet Honorius 
eosqai seditionem movissentjusto, ex legibus Roma- 
nis, judicio plecti ; parci vero iis qui qniete vixissent. 
et sola opinione prava tenerentur, non esset cur 
eum vituperaremus. Dum enim publicse tranquillitati 
consuluisset, humanitatis et imbeciilitatis ingenii 
humani, ut par erat, rationem habuisset. Nunc ao- 
tem miscet ima summis, similesque de errantibns ac 

^ de seditiosis poena sumi vult. Augustinus qaoqne 
hic errantes cum sceleratis miscet, promiscne eos 
damnat, et pariter pro iis ne ocddantur intercedit. 
Videtur esse aliqua prima fronte ea in re misericor- 
dia ; sed vereor ne magis famam misericordise cap- 
tarent Afri quam eam virtotem ex animo colerent * 
cum qnia, ut dixi, Donatistaa omnes eodem loco ha- 
bebant ; tum quia, etiam citra mortem, immanes 
erant leges Theodosii et filioram in miseros homines, 
qnalis est quarta tit. 6, qua sancitnr, inter aiia, nt 
quisquis post hsec fueri rebaptizasse detectus, judiei 
qui provincisB prsesidet offcratWy ut facultatum omnium 
publicatione mulctatus, inopise pcmam, qua in perpe- 
tuum affidatur, expendat; item, ut qui e snpradictia 
iterare baptisma non timuerint, aut qoi consentiendo 



361 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



26fi 



hoc facinus propria hujas societatis permissione non A sensum^ comparantium semetipsos sibimetipHs (hoc est, 



damnaverint, sciant nonsolum testandi sibit verum 
adipiscendi aliquid sub specie donationis vel agitando- 
mm eentraetuum in perpetuum copiam denegatam^ 
niti pravse mentis errorem reverendo adversus rectam 
fdem consUio emendatio correxerit, Quanta calamitate 
afticerent Donatistas ejusmodi leges exsecutioni man- 
datae, quse aliis legibus diligentissime prsecipitur, 
omnes faciie intelligunt. Igitnr Africani episcopi non 
erant propterea admodnm misericordes, quod eos 
oocidi nolient, qni tam male habebantur, ut mnlti 
mortem ?itse prffiferrent. Quis nescit an non mallent 
Tidere locupletes Donatistas sibi Tectigales in eccle- 
siis, quam eos in sepulcris jacere bonis fisco ascri- 
ptis? Nihii indignius est Ghristianis quam persecutio 
qnam qui probant quidvis possnnt probare. 

Epist. 105, § 3, de presbytero qui catholicus factus 
erat : Quare iUum vestri persecuti sunt, et pene occi- 
dissent^ nisi Dei manus per komines supervenientes 
violentiaB eorum compressisset, etc.] Quin pessime 
liecerint Donatistse nemo dubitet; et propter ejnsmodi 
violentias pcenas iuere debent, at non propter opi- 
niones. Attamen omnia illis ignoscebantur, si modo 
redirent ad Ecclesiam catholicam, ut liquet ex lege 
41, tit. 51ib. XVI codicis Theodosiani. 

Ibid., § 6. E( tamen quid est melius proferre veras 
imperatorum jussiones pro unitate^ an falsas indulr 
gtntias pro perversitate, quod vos fecistis, et mendado 
vestro subito totam Africam implestis ?] Non erat mise 



B 



ut videtur, de aliorum animo judicinm ex suo animo 
ferentes) non divitias dimisisse, sed ad divitias videor 
venisse, Vixenim vigesimaparticulares meapaterna exi- 
stimari potesty in comparationepraediorumecclesisB, qum 
nunc ut dominus existimor possidere. Noiim male de 
cujusquam animo mihi ignoto jadicare, sed non pos- 
sum non liinc observare, ex mutatione sortis laic« 
in ecclesiasticam, maie coliigi meliores esse ecclesia- 
sticos qnam iaicos ; cum in illa mutatione, qua quis- 
piam mavult fieri clerlcus quam nxorem ducere, la- 
boreque suo sibi, conjugi et liberis ex ea susceptis 
victum quserere, non exiguum seepe sit lucrum. Neque 
enim tanti est habere uxorem cum qua concumbas, 
quanti multo ditiorem esse, tranquillioremque et com- 
modiorem vitam agere ; ne jam loquar de digoitate 
ecclesiasticorum qni ad episcopatum perveniebant. Fa- 
teor posse esse et fuisse viros qui eas opes, dignitates- 
que non ambiverint, recteque iis usi fuerint ; at pro« 
fecto quod talia prsetulerint vit«e privat® et obscnrse, 
non potest dici ortum ex animo divitiarum et hono- 
rum spretore ; nec propterea cffiteris hominibns sunt 
prffiferendi, nec laudandi quod beatiores et honora- 
tiores esse aliis voluerint. 

Ibid., de Piniano : In qualibet autem maxime Afri^ 
canarum eccUsiarum, hic noster, non dico presbyter^ 
sed episcopus sity comparatus pristinis opibus suis 
etiamsi animo dominantis egeret, pauperrimus erit. 
Multo ergo liquidius et securius in hoc amatur Chri- 



m exprobrandum hujusmodi mendacium, si menda- q stiana paupertas, in quo nulla rerum ampliorum potest 



ciom fuisset; sed nimio affectu obcfficatus falle- 
batnr Aagustinns, nam nt observavit eruditus Bene- 
dictinus in Vita Augustini lib. vi, cap. 7, § 2, ex 
concilio Carthagine xviii calendas Julias anni 410 
habito, constat eo tempore iege cautum fuisse ne 
qnis, nisi iibera voluntate, Christian» religionis cni- 
tom amplecteretur. Enm adito. 

Epist. 120, § 3. Absit ut ideo credamus, ne rationem 
ace^piamuSy sive qtAaeramus; cum etiam credere non 
possemus, nisi rationales animos haberemus, Ut ergo 
m quibusdam rebus ad doctrinam salutarem pertinenti- 
bus^quasrcUionenondumpercipere valemt^f sed ali- 
quando valebimus, fides prxcedat rationem^ qua cor 
mmdeturf ut magnae rationis capiat et perferat lucem 



putari cupiditas.] Verum hoc non agebatur, nam 
Albina non querebatnr tiliom suum rapi a plebe Hip- 
ponensi, ut Pinianns ditior iieret ; sed quia dives erat 
et liberalis, sperabat plebs fore, si presbyteri munere 
apnd se f ungeretur, ut erogaret opessuaspauperibus, 
sive sortem ipse servaret, fructnsque illis divideret, 
sive sortem ipsam simul ac semel largiretur. Exem'- 
plnm ejusmodi largitionis prseboerat Paulinns Nola<- 
nus, cujns Vitse cap. 8. in ed. Parisina anni 1685, 
vide. Si plebs Hipponensis, prout sospicabatur Albina, 
eo aniroo presbyterum Pinianum habere cupivit, et 
seditiose postulavit, fuit hsec seditiosa mendicitas, et 
peiculosa quippe quae uxori virum rapiebat, ut ejus 
spoliis frneretur, non amor virtutis Piniani. Nec 



hoc utique rationisest,] Nihil verius, qnamvis non in- ^ audet hoc plane negare Augnstinus quamvis simulet 
telligam quomodo hoc in concordiam redigi queatcnm 
eo quod alibi habet de anctoritate. Vide not. ad tom. 
I. lib. de Quant. anim8e,§ 12. Nemo etiam non pro- 
betquod est § 6. Sicut non ideo debes omnem vitare 
termonem^ qma est etstrmo falsus : ita non debes omnem 
tUarertUionem, quia est et falsa ratio, Augustino ne- 
seio quid ex Academicornm, qnos maxime adolescens 
miratos fnerat, ingenioadhsesit; qusecumque enim ve- 
risimilia animo ejus esse objiciunt arripit, consecta- 
rioram omniom eorumque quse alibi dixit securns. 
Sic se Cicero, in qno legendo tantum tempus tri- 
ferat, gerebat. Vide Joannis Clerici Qusstionum 
Hieronynianarum octavam. 
Epist. 126, § 7. Ego qutppe^ seeundum multorum 



se non intelligere cur suspicaretur Albina ; sed pro- 
pemodom fatetur hisce verbis : Et si fuerint Hli mul" 
titudini permisti inopes vel mendicij qui simul clama^ 
bant, et de vestra venerabili redundantia indigentiae 
suae supplementum sperabant, nec tsto, ut arbitror, cu^ 
piditas turpisest, Turpe non estmodeste mendicare, 
si aliter vitam sustentare nequeas ; sed turpeest minas 
intendere, nt genns vit® imponas homini, quo tibi 
facultates largiatur, nec ferenda in ecclesia talis men- 
dicatio. 

Ibid., § B.Restat ergo, inquit, ut iste peeuniaB turpis- 
simus appetituSf ex obiiquo in clericos et maxime in epi- 
scoptim dirigatur, Nos enim rebus ecclesise dominari exi- 
stimamur^ nos opibus fruimur,] Propterea credibiliter 



263 



SUPPLEBIENTUM AD OPERA S. AU6USTINI. 



t64 



otuisse hoc in Hipponensem clerum dici fatetur Au- A 
gustinns ; quod tamen verum esse pemegat, juratque 
se nuUa pecunie cupiditate sordidatum. Quod ei 
credo de ipso, sed vehementer suspicor a nonnullis 
ez clero inferiore utilitatem ecclesiee spectatam esse, 
quffi tam divitem presbyterum accipere non poterat 
sine emolumento ; qnod aliquo modo etiam redunda- 
bantinuniTersumpopnlum Hipponensem, cum cujus- 
yis liberi et episcopi et presbyteri fieri possent. Quse 
omnino nescio cur dissimulet Augostinus, cum plebs 
non soleret tumultuati ut pauper quispiam peregri- 
nus presbyter fieret. Sic multa arcana olim dissimu- 
lata sunt in honorem Ecclesise, quse si nota essent, 
non ultra apostoiorum tempora exempla vitffi Ghri- 
stianae omnibus numeris absoluta forte quflereremus. 

Epist. 133, § i. Mihi sollicitudo maxima incussa ^ 
est, ne forte sublimitas tua censeat eos tanta legum se^ 
' veritateplectendo$,ut qualia fecerunt talia patiantur.] 
Marceilinum orat ne Gircumcelliones Donatistarum 
cfledisy ut ait, et aliorum scelerom reos capite plectat, 
Sed cor non intercedit pro iis qui opinionis solius 
causa male habebantury quos mollius haberi par erat ? 
Nempe, famam, nt jam alibi diiimus, misericordise 
ex insignium reorum salute captabat. Vide et se- 
quentem epistolam. 

Epist. 138, § 19, de Apuleio Madaurense : Pro 
statua sibi apud Coenses locanda^ ex qua civitate ha- 
hebat uxwem^ adversus contradictionem quorumdam 
civium litigaret.] Adnotant Benediclini undecim mss. 
habere Ocenses^ qninque Oeenses, duos Coenses. At q 
nemo dubitabit quin quinque illi sint emendatiores, 
qui Apuleii Apologiam legerity ubi multis de nuptiis 
suis cum Pudentilla Oeensi vidna. Quamobrem miror 
non admissam hanc iectionem in contextum. 

Epist. 141, § 5. Communio malorum non maculat 
aliquem partieipatione sacramentorumy sed consensione 
factorvm.] Nihil verius : nam dum palam licet impro- 
bare facta, iis minime maculamur. Sed cur hoc non 
extendatur etiam ad dogmata? Attamen propter er- 
^ rores quos domnare licuit, nec eos magni momenti, 
frequentissime homines, caeteroqui minime mali sunt 
ecclesiastica societate ejecti. 

Epist. 143,§ 2. Fateor me ex eorum numero esse 
conari qui proliciendo scribvnty et scribendo proficitmt, 
JJnde si aliquid incautius vel indoctius a me positum " 
est^ quod non solum ab aliis quid videre id possunt^ 
merito reprehendatur^ verum etiam a me ipso^ quia et 
ego saliem videre debeo^ si proficio ; nec mirandum est 
nec dolendum; sedpotius ignoscendum atque gratulan' 
dum, non quia erratum est, sed quia improbatum.] 
HflBc habet Aogustinus, explicaturns locum quemdam 
libromm so'omm de Libero Arbitrio, qusB sane a ne- 
mine qui non sit prorsus iniquus improbari possunt. 
Sed miror non attingi alia ejusdem operis loca, quse 
indicavi in animadversionibus ad tertium ejus operis 
librnm. Miror et similia sentientes tam acerbe dam- 
natos. 

Ibid.y g 7. Si enim ratio contra divinarum Scriptu^ 
rarum auctmtatem redditur^ quamlibet acuta sit^ falUt 



verisimilitudiney vera essemnpotest. Rursus si mani" 
festissimx certseque rationi velut Scripturanm sancta' 
rum otjicitur auctoritas, non intelligit qui hoc facit^ et 
non Scripturarum illarum sensum, ad quem penetrare 
mn potuit, sed suum potius objicit veritati ; nec quod 
in eiSy sed quod in seipso velut pro eis invenit opponit.] 
Anrea heec est regula, a qua si nemo abiret, et Scri- 
pture sua auctoritas legitimaque sententia, et rationi 
sua indubitata veritas constaret. Nnnc vero, quia ne- 
gligitor, modo Scripture lides, modo rationis iumen 
vacillat aut inter se que dissentire nequeunt turpi- 
ter commituntur. Optandum esset hujusce snse rega- 
Is in controversiis Pelagianis memorem fiiisse Aa- 
gustinnm. Vide ad ep. 120. 

Epist. 149, § 3. Vnus habebat (Greecns codex) quod 
et Latini mstri : Domine, perdens de terra disperiire 
eos; alius, sicut ipse posuisti: a paucis de terra.] 
Locus exstat psal. xvi, 14, ex divisione LXX inter- 
pretum respondetque Angustinus Paulino sensom 
horam qnaerenti. Hinc inteiligere potuisset Augusti- 
nns, quam necessarius erat labor Hieronymi, denao 
convertendi Scripturas Veteris Testamenti ex He- 
braicis fontibus. Cum enim haberent alii libri GrflBd 
AnoAArQN perdens, alii ad oaitqn qnorum prios 
est in Vaticano, posteriusin Alexandrino exemplari, 
et sic Latini quoque variarent ; utram lectionem eli- 
gere potuit, non inspecto archetypo codice? Si po- 
toisset eum legere, vidisset verti vocem DITIDQ 
mimthim, quod est a mortalibus ; unde collegisset pri: 
mum LXX interpretes legisse D^^HD methim^ occi^ 
dens, quod est participium hiphil; deinde rectam 
non esse eam versionem , qood hic non ostendam. 
Hieronymus tamen etiam habet hic qui mwtui ftml, 
sed frustra, nt recentiores interpretes satis osteo- 
dernnt. 

Ibid., § 4. (iuod vero sequitur: Saturati sunt por> 
cindL, jam quidmihi ex hoc videretur aperui. Sed quod 
aUicodices habent et verius habere perhU)entur (sata- 
rati sunt filiis) quia diUgentiora exemplaria per ac- 
centus notam ejusdem Grseci verbi ambiguitatem Grmeo 
scribendi more dissolvunty obscurius est quidem^ $ed 
electiori sententix videfur aptius conventre.] Alii nempe 
codices habebant tSuv porcorum aot porciSf alii uU#v, 
/titorum, aut fiUis, quse putavit Augustinus, pro soa 
lingus Greecdi peritia, difterre tantum aceentu^ cum 
difTerant littera I. Alil tamen habent ifnnc Octuv por 
cinis. Veram quidem lectionem partim vidit, nam 
est Hebraice D^sn banim, filii^ sed casn ac prava 
conjectora, sensom enim babet plane alienom ab 
hoc loco. De sequentibus interpretationi&os nihil 
addam, nam satis liquetex recentioribus quanti sint 
faciendffi. Paucola tantum observanda duxi, nt li- 
querct eos in tenebris ambulare qui olim voIaerQBt 
Vetus Testamentum sine Hebraice lingue cogni- 
tione inerpretari. Multo rectius, quod modestia po* 
stulabat, tacu^ssent ; sed qui excogitandi ac dicendi 
faculiatem aliqnam nacti erant putabant se de omni- 
bus dicere posse. 

Epist. 157, § 2. Siqumis utruminhacvita quis- 



265 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S AUGUSTINI OPERA. 



266 



quam ita justitiss perfectione proficiat, ut hic sine ullo A hoc miuime negabat Pelagius, ut multis ostendit Pe- 



vicai omnino peccato; attende quid dixerit Joannes 
ai*o$MuSf quem Dominus inter discipulos prxcipue 
ditigebat: Si dixerimus, inquit, quia peccatum non 
habemas, nos ipsos decipimus, ett;.] Haec respondet 
Aagastiaus quoestioni i Hilarii in antecedente epi- 
stola, obi dicit quosdam Christianos varia Syracusis 
docere, et primum quidem posse esse hominem sine 
peccato. Cujus dogmatis hic est sensus, hominem 
Tifere siae peccato non oportere inter impossibilia 
eeoseri, quod non potest negari;' cum res sua natura 
noa sit impossibilis, et, si ab hominibus minime 
praestetar, possit saltem gratia divina praestari. 
Pneterea videndum quid intelligatur voce peccatum^ 
nam forte Peiagius ejusque discipuli intelligebant 
noa leviora deJicta humanae infirmitatis, quse a Deo 
neqaaquam imputantur, sed ea quee non consistunt 
com omoium virtutum Christianarum habitibus; 
sioe quibus peccatis apostoli aliique sancti viri ali- 
qoaodiu saltem vizisse videntur. Vide quee habet 
Joan. Garnerius cz lib. Pelagii de Natura, in ap- 
pendice ad dissert. 6, et ibidem fragmenta Coelestii. 
Haec cum pensitare debuisset Augustinus, invidiose 
iiiico interpretatur enuntiationem Pelagianam ; quasi 
ampliciter dizisset, esse homines qui non pecca- 
reat; cam de possibilitate tantum, ut scholastici lo- 
quantor, agat. Aiiud plane est dicere posse fieri 
quidpiam, aiiud fieri revera, Forte ne de omni 
qoidem peccatorum genere loquebantur Pela- 
giani. 

Ibid.y § 4. Sed istiy inquit, utcunque tokrandi 
tmt, quando dicunt vel esse vel fuisse hic aliquem^ 
yraeter unum sanctum sanctorum, qui nullum haberet 
maino peccatum, Atqui hoc non dicebant, ut vidimus 
ad saperiorem quffistionem. lllud vero^ pergit Hip- 
pooensis episcopos, quod dicunt sufficere homini tibe- 
nm arbiirium ad dominica praecepta implenduy etiamsi 
Dei gratia et Spiritus sancti dono ad opera bona non 
QdjuzetuTj omnino anathematizandum est et omnibus 
useerationibus detestandum, Umc habet de hoc dog- 
mate, homiaem mandata Dei facile custodire, si ve- 
lil; quo sigaiiicatur homo qui ad saniorem mentem 
redire relit, posse emendare mores suos, et contra- 
rios virtutum habitos contrahere, quo facto facilis 
erit mandatornm Dei observatio ; at non unico qui- 
dem momento, quasi sceleri diu assuetus, iiJico ad 
sofflmom virtutis gradom transgredi posset, sed sen- 
siffl. Quod additur sine gratia Deiy nuila distinctione 
•dhibita, id pernegabat Pelagius, qui multiplicem 
Sratiam Dei agnoscebat, ut ostendit Dionys. Petavius 
Dogm. Theol., tom. III, lib. de Hseresi Pelag., cap. 2. 
At nolebat admittere eam gratiam internam qua, 
veluti afQatu quodam ineluctabili, seu cui resistere 
Don licebat, pauci quidam electi ad lidcm adduce- 
bantur. Quod ei scriptura, non ambiguis locis, pro- 
bandum fuit Augustino, antequam incenderetur tanlo 
zelo, qoi sine amarore non fuit. Nam quod probat 
indigere homines non tantum prseceptis Dei, ut recte 
vivant, sed et adjutorio in legibus nequaquam sito, 

Patrol. XLVII. 



B 



taviusloco memorato. 

Ibid., § ii. Quod autem dicunt infantem morte pr»- 
vcntum non baptizatumperire non posse, quoniam sine 
peccato nascitur, non hoc dicit Apostolus, . . . dicit 
enim ille doctor gentium : Per unum hominem pec- 
catum inlravit in mundum et per peccatum mors^ et 
ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes pec- 
caverunt.] Sed hunc locum Pauli pertinere ad adul- 
tos tantum qui peccatum Adami imitantur, ostende- 
ruut dudum viri doctissimi, nec Augustinus unquam 
probavit infantibus baptismum prsescribi a Christo 
aut apostoiis, ne pereant. Alia non dicam quse hac 
de re dicta sunt a viris eruditissimis; neque enim 
scribo scholas theologicas^ sed breves animadver- 
siones. Hoc unum dicam eo coniidentius hic loqui 
Augustinum, quominus probare poterat quae hic ha- 
bet. Locus Pauli Rom. y obscurior est quam uta 
tam proletario interprete explicari possit; quod vel 
ex sequente animadversione liquebit. 

Epistola 164. Et Dominum quidem came mortifica- 
tum venisse in infemum satis constat. Neque enim con- 
tradici potest, vel prophetix quae dixit : quoniam non 
derelinques animam meam in inferno ; quod ne aliter 
quisquam sapere auderet, in Actibus apostolorum idem 
Petrus exponit ; vet ejusdem Petri illis verbis quibus 
cum asserity solvisse inferni dolores, in quibus im- 
possibiie erat eum teneri. Quis ergo, nisi infidelis, 
negaverit fuisse apud inferos Christum ?] Vel hinc in- 

G telligere licet quam periculosum sit Scripturam velie 
interpretari, si necessariis subsidiis destitutus sis ; 
primum enim in ea invenitur quod non est, deinde 
acerbe damnantur qui eam melius intelligunt. Post- 
quam enim temere quispiam credidit id perspicue 
esse in Scriptura quod non est, facile damnat eos 
qui non esse putant. Sic Augustinus se gessit hoc in 
loco. Cum euim in sermone Christianorom illius 
sevi Latine loquentium infemum et inferi signiiicaret 
locum in quo damnatorum .hominum animi poenas 
dant; quia invcnit psalmo xv, 10, Non deretinques 
animam meam in infemo, qui locus Christo a Petro 
aptatur, contiuuo existimavit (nec solus, ne quid 
dissimulem, sed una cum innumeris aliis) Christi 
animum in locum suppliciorum descendisse, dum 

^ corpus ejus in sepulcro jaceret. Deinde quasi impios, 
qui aliter sentirent, traduxit. Verom ante omnia sta- 
tuendum Petrum non quaesivisse in loco psalmi id 
quod minime est ; ideoque ex loco psaltae intelligen- 
dus Petrus, «que ac psaltes ex sermone Petri ; nec 
ulius est inter eos dissensus, quamvis cum Augustino 
nulio modo sentiant. Nec dubium est quin Petrus 
recitaverit locum Hebraice aut Chaldaice, qua lingua 
utebatur. Sic autem habent verba psallee in Hebraico 
codice : Non relinques animam meam sepulcro (Sn*\2?S 
lischol)y necpatierissanctum tuumvidere corruptionem, 
Voces quidem anima mea perinde sunt ac ego, idem- 
que sonant ac in altero membro sanctus tuus. Ita 
solenl, ut omnes norunt, loqui Hebrsei. Vox vero 
S.^^tr, perpetuo lingude Hebraicce usu, significat aut 

9 



2t)7 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



268 



sepulcrum, aut locum aliquem sub terrse soperficie, 
aut certe statum ac conditionem mortuorum, qusecun- 
que sit, nunquam locum peculiarem malorum sup- 
plicis attributum ; ut examine locorum in quibus 
occurrit liquebit. Graeci vero interpretes qui Septua- 
ginta dicuntur, et gentilibus non una in re sese at- 
temperarunt, verterunt semper aST^?, aut eivatov, 
nunquam xicpov sepulcrum^ qusB tamen propria erat 
vocis significatio. Itaque hic etiam verterunt : 'Oux 

69i6v (Tou 15e?v Sia^Oopiv. Qu8B versio incommoda est, 
nam liquet hoc velle psalten, sensu translatitio, Deum 
non passurum ut occideretur, nam relinquere sepui- 
cro, aut pati videre corruptionemf est sinere vulnera- 
tum quempiam, aut male affectum mori. H«bc tamen 
verba, sensu proprio, melius in Christum quadrant, 
quem Deus passus non est in sepulcro diu jacere, 
neque in eo corrumpi. Quamobrem Petrus Actor. ii, 
27, eum locum de resurrectione Christi e sepulcro 
agere ostendit. Sic loquitur Apostolus vers, 24 : Quem 
Deus suscitavity solutis doloribus infemi (tou aioou), 
juxta quod impossibile erat ieneri iiium ab eo. Quse 
locutio desumpta est ex psalm. xviiii, 5, ubi sic Da- 
vid : Dolores infemi (SkU ^Sin quod potest verti 
dolores et fUnes sepulcri) circumdederunt me, praeoc 
cupaverunt me. Cum Petrus Jerosolymse Chaldaice 
loqueretur, quam linguam Judsei omnes, prseter Hel- 
lenistas, intelligebant^ eadem hsec verba protulit ; 
ac proinde intellexit vincula mortis^ quw sunt sine 
dubio intelligenda. Nam quamvis D^Sin significet 
etiam dolores^ attamen verba soivere et teTieri osten- 
dunt de vinculis agi; isque est etiam psaltsB sen- 
sus, ut sequens membrum ostendit. Sed Lucas ver- 
sioni Graecse assuetus, et scribens in gratiam Groico- 
rum, adhibuit locutionem LXX interpretum. Voluit 
ergo Petrus Deum solvisse vincula mortis, quibus 
teneri Christum par non erat. Scio Augustinum di- 
cere in sequentibus : faciie esse inteiiectu sic doiores 
infemi soiutos esse, quemadmodum soivi possunt iaquei 
venantiumy ne teneantj non quia tenuerunt. Sed primo 
falsissimum est usquam SnW signilicare infernum, 
hoc est locum suppliciorum, et ipsa psaltse verba 
ostendunt vincuia mortis esse inteliigenda ; deinde 
ubi Deus dicitur soivisse doiores inferni^ ne Christi 
anima eos sentiret? Nusquam. Petrus loquitur hic 
non de uUa ejusmodi actione Dei, impedientis ne 
Christus supplicia damnatorum pateretur, sed de 
sola resurrectioue Christi ; quemj inqnit, Deus susci" 
tavit, ivi(rcT,(ye solutis, etc., atque ita pergit : David 
enim dicit in eum'(psal. xvi, 8, ex divisione Hebrafea) : 
Providebam Dominum in conspectu meo semper, quo- 

niam a dextris mihi esty ne commovear Quoniam 

non dereiinques animam meom^etc. Tum, vers. 31 : 
Providens iocutus est de resurrectione Christi, quia ne- 
que dereiictus est in infemo, neque caro ejus vidit cor^ 
ruptionem, Eunc Jesum suscitavit Deus, elc, Hinc 
manifesto liquet Augustinum non tantum ignorantia 
linguffi Hebraicae dogma ex Scriptura hausisse quod 
in ea nequaquam est« sed etiam seriem orationis 



B 



A Petri parum attendisse, ex qua intelligere potuisset 
locutionis ejus sensum. Non nego alios vulgo scri- 
ptores Ecciesiasticos hoc in negotio similiter aber> 
rasse, de quo symboli apostolici interpretes sunt 
consulendi, inter quos eminet Joan. Pearsonius; 
sed non minus est falsum hoc interpretamentum 
quod tam asseveranter profert Hipponensis episco- 
pus, qui hsec habet ad explicandum obscurum Io~ 
cum I Pet. iii, 18. Qui ad eum confugiebant quasi 
ad oracuium, ubi agebatur interpretatio Scriptur», ii 
profecto nesciebant quid sit Scripturam interpretari. 
Ibid. % 1. Ne ip$os quidem inferos uspiam Scri- 
pturarum in bono appeiiatos potui invenire.] At Hugo 
Grotius, vir haud paulo doctior, meiiorque interpres 
Scripturse, nullum locum invenire potuit ubi in ma- 
lam partem sumatur, nec ^nos etiam. Vide Grotium 
ad Matth. xvi, 18, et Luc. xvi, 23. 

Epistola 166, § 5. Certus etiam sum animam nuUa 
Dei culpa^ nuila Dei necessitate, vei sua sed propria 
voiuntate inpeccatum esse coiiapsam, etc.J Quomodo 
hsec possint cum peccato originali, ut nnnc a theolo- 
gis explicatur, consistere nescio, nam animi eo 
infecti non possunt dici propria voiuntate eo esse 
inquinati, nec ulia necessitate in id peccatnm esse 
prolapsi. Si dixeris hic de actuali peccato agi, osten- 
dendum erit cur iniquum sit, ad hoc peccatum quod 
attinet, peccatum id haberi quod non propria volan- 
tate, sed necessitate imposita admittitur ; ad pecca- 
tum vero originis quod spectat, non item. Sed Aa- 

Q gustinus, ut propria voluntatey nec ulla necessitcUe 
peccasse homines intelligerentur, eo propendebat ut 
crederet animas omnes fuisse in anima Adami, atque 
ex ea propagatas, ut jam alibi observavimus, qood 
satisaperte § 10 ostendit : Dic mihi, inquit, si animx 
singiliatim singuiis hodieque nascentibus fitmty ubi m 
parvulis peccent, ut indigeant in sacramento Christi 
remissione peccati^^ peccantes in Adam, ex quo caro 
propagata estpeccati; aut si non peccant, qua justitia 
Creatoris ita peccato obiigantur alieno, cum exinde 
propagatis membris mortaiibus inseruntur, ut eas, nm 
per Ecciesiam subventum fuerity damnatio consequatur; 
cum in earum potestate non sit, ut eis possit gratia 
baptismi subveniri^ etc. Sed qui anim» omnium ho* 
minum fuerint in Adami anima, ut cum ea peccaiiaty 

^ non facilius intelligitur^ absurdissimumque ^est com« 

* mentum. Itaque satius multo fuisset diligenter ex- 
pendere loca Scripturse, ex quibus ejusmodi opinio- 
nes fluxisse censebantur, et finem ac naturam bapti- 
smi ; quod si penitius iactum fuisset, intellexissent 
boni viri se, postquam in Scriptura quaesivissent 
quod in ea non est, inexplicabilibus difficultatum 
mseandris intricatos fuisse; nec articulos fidei esse 
tam facile ex locis obscuris eliciendos, atque impo- 
nendos Christianis terrore anathematum et omnis 
generis poenarum: quemadmodum factum est eo 
tempore ab Ecclesiis Africanis. i 

Ibid.f § 10. Quoniam igitur neque de Deo possumus i 
dicere quod vci cogat animas fiere peccatriceSy vel puniai i 
innocentes ; neque neyare fas nobis est eas qu9 sine ^ 



269 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



270 



B 



Christi sacramento de corporibus ednerint, ctiam par- A 

vulorum, nonnisi in damnationem trahi ; obsecro te^ 

quomodo haec opinio defenditur quacreduntur animse 

nm ex illa una primi hominis fieri omnes^ sed sicut 

iUa ima uni, ita singulis singulse ? ] Certissimum est 

a Deo neque animas cogi ut sint peccatrices, neque 

plecti innocentes; Deus enim est, sine dubio, et 

sanctitatis amans et justns ; at Augustinum oportuisset 

proferre locum aliquen\ Scripturae ex quo liquido con- 

stet infantibns necessario impositnm esse baptismum 

ita ut sine eo damnentur, qualis locus nullus est. Ut 

enim concedam adultis credentibus baptismum neces- 

saiio imponi, quasi Christianitatis publicam professio- 

nem ac tesseram ; non ide>j sequitur etiam imponi in- 

fantibas. Nam ut, quamvis fides promiscne ab omnibus 

exigatur^itaea loca intelliguntur, ut explicentur de iis 

qui sunt fidei capaces, non de infantibus, qui credere 

non possuntante rationis usum : sic quamvis essent 

generalia prsecepta de suscipiendo ab omnibus ba- 

ptismo, essent semper cum exceptione intelligenda 

de iis in quorum potestate est baptizari ; non de iis 

in quorum potestate non est. At Augustinus morem 

Ecdesie profertg 2t, ubi propterea cum baptizandis 

parvulis festinatur et curritur, quia sine dubio creditur 

aHter eos in Christo vivificariomnino non posse. Verum 

cur id crederent Christiani nullam in apostolorum 

scriptis certam rationem invenire possumus; nec ex 

consuetudiney aut opinione, quse imperitis seque ac 

peritis ortum suum debere potoit, licet dogma Chri- 

stians fidei coUigere ; prsesertim cum difticultatibus q 

qus solvi nequeunt laboret. Quamvis non male ba- 

ptizentar infantes, attamen id ab apostolis factnm, 

et quidem ne baptismo destitutidamnareutur, nullo 

vel minimo indicio constat. 

Ibid., § 21. Quisquis nobis dixerit quemquam in re- 
surrectione mortuorum vivificari posse nisi in Christo, 
tanquam pestis communis fidei detestandus est, ] Sed 
quid sibi vult in Christo ? Si propier aut per Christum 
intelligas, verum est; sed qiiis hoc negavit? Pergit: 
liem quisquis dixerit quod in Christo vivificabuntur 
etim p€arvuli qui sine saa*amenti ejus participatione de 
vita exewU^ hic profecto et contra apostolicam prwdir 
tationem vetiit, et totam cojidemnat Ecclesiam, etc. 
Ubi apostoli de infantibus hoc prcedicarunt ? Nus- 
quam. De Ecclesise consuetudine jam diximus. Itaque ^ 
tam facile pestes communis fidei non sunt habendi qui 
contra sentiunt. Atrox hoc est convicium in eos qui 
Scripturis convinci nequeunt. 

Epistola 173, % 2. Sed neque hoc putas tibi fieri 
deMss€j quia neminem existimas cogendum esse ad 
bmim, ] Recte ; nam bonum esse non potest quod 
fit a coaclo ; Deus enim non accipit dicta aut facta 
qnibus animus non adest. Quis eleemosynam dat invi- 
tos, Deo magis non placet quam qui eam prsefracte 
Degat. Attamen contra censet Augustinus, qui sic 
contra Donatistam ratiocinatur : Attende quid Apo- 
sUAus dixerit: Qui episcopatum desiderat, bonum 
opos concupiscit, et tamen tam multi, ut episcopatum 
suseipiant ienentur inviti, perducuntur, includuntur^ 



custodiuntury patiuntur tanta qux nolunt, donec iis ad- 
sit voluntas suscipiendi operis boni, Sed qui ita co- 
guntur (ut ponamus esse qui vere coguntur dignitates 
et opes ecclesiasticas accipere, cum antea nollent) 
putant etiam ipsi episcopatum esse opus bonum ; nec 
eum refugiunt, quasi malum quidpiam, sed tantum 
quod ei oneri recte ferendo impares se judicent. At 
Donatistse malum per se esse, ac Deo displicere, 
quamvis ea in re errarent, putabant id quod facere 
cogebantur; nec vexationibus aliter ut sentirent ad- 
duci poterant. Itaque nihil ad rem hoc ezemplum 
facit, nec adhibetur ab Augustino, nisi more eorum 
rhetorum quibus satis est vel levissima verisimilitu- 
dinis umbra ut sibi recte ratiocinari videantur ; cu- 
jusmodi hominibus nimis scatuerunt per multa sse- 
cula Christianse Ecclesise, sed prsesertim illo aevo. 
Optandum esset eos qui publice causam Ecclesiarum 
suscipiunt, paulo studiosius dialecticse et rhetoricae 
severiori operam date, ne tot sophismata ac inanes 
phaleras plebeculce venditarent. 

HENRICI DE NORIS AMIMADVERSIONES. 

IN EPIST. CLXXV. 

Cl. ac doctissimo viro Antonio Magliabeco Florentino F. 
Henricus de Noris, Veronensis Augustinianus. 

Cum Pisas pergere destinassem, et jam sche- 
das ac litterarium instrumentum collegissem; in- 
stitutum repente iter, vir clarissime, remoraris, 
simulque longissimam peregrinationem injungis, 
jubens ut in Africam ocissime transmittam, ibi- 
que plurimarum urbium, quas tempus edax, ac 
barbarorum olim fuor evertit, ruderibus eruendis 
insudem. Scribis enim te nuper Lugduno Marii Mer- 
catoris libellos amplissimis notis a Joanne Garnerio 
illustratos accepisse, ac gratulari te felici Mercatoris 
sorti, qui cum per duodecim ssecula latuisset, hoc 
anno orbi litterario primuminnotuit, ejusdem libelUs 
Parisiis, Bruxellis, et partim etiam Patavii una simul 
in lucem emissis. Videsne seram posteritatem do- 
ctissimorum virorum curam gerere, quos nec longa 
setas unquam obruit, sed e bibliothecarum angulis 
in manus atque ora hominum posliminio licet erum- 
punt? Addislegisse te in ejusdem Garnerii opere no- 
tas, quas dissertatione 2 de Synodis in causa Pelagia- 
norum habitis vivente S. Augu^tino in utramque epi- 
giaphen litterarum synodi Carthaginensis et Mile- 
vitanse anno 416 contra Pelagianos celebratarum, 
exaravit. Ubi quse me assequi nullatenus posse du- 
dum tibi per litleras signiiicaveram, nun modo idem 
scriptor tentavit, sed etiam, ut sibi persuasit, plane 
confecit. Etenim cum synodicse litterae ad S. Inno- 
centium pontificem in epigraphe nomina tantum epi- 
scoporum, non vero etiam eorumdem sedes prsefe- 
rant, ut ex epistolis 90 et 92 inter Augustinianas 
patet, Garnerium inquis animum non despondisse, 
sed ex coliatione Carlhaginensi ante quinquennium 
nempe anno 411 coacta, omnium fere illorum prse- 
sulumurbes, quarum sacris id temporis prseerant, 
designasse . Fateor, vir doctissime, in eam me pa- 



27i 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



272 



riter cogitaiionein, ut probe noris, olim abiisse, at- 
que eidem operi acriter stylum intendisse, cum Pe- 
lagianam historiam conciunarem. Verum licet plu- 
rimorum episcoporum sedes ex laudata collatione de- 
ducerem, cum longe plurium urbes ignot^e mihi 
prorsus evaderent, manum e tabula amovi, dum di- 
vinare potius quam quidpiam me veri scribere intel- 
ligerem. Quod vero meum quoque ea de re judicium 
postulas, quamvis gravionbus curis distentus sim, 
nt nec inde machinis a quoquam evelli possim, ani- 
madversiones in Garnerii notascalamo adalia prope- 
rante scriptitavi : neque enim jubenti, tibi, cui plu- 
rimum debeo, rcfragari possum. Eratid novum mese 
erga te observantisB argumentum, quippe qui volens 
ea exsequor quse alio imperante, non dicam invi- 
tus, sed nulla plane ratione prsestarem. Et ut magni 
Yoluminis in manus subinde recipiendi molestise exi- 
maris, ipsa Garnerii verba prsemitto, quibus nota- 
tiones censorias suppositas leges. Cseterum operse 
pretium duxi epigraphen Epistolse synodicae Patrum 
proconsularium ex titulo epist. 90 apud Augustinum 
exscriptam inserere. 

Domino beatissimo et honorandissimo fratri sancto 
Innocentio Papx, AureliuSy Mundius, RusticanuSy Fi- 
dentiuSy EugariuSy Antonius, Palatinus, Adeodatus, 
VincentiuSy Publianus, TheasiuSy Tutus, PanthoniuSy 
Victor^ Restitutus, Rusticus, Fortunatianus, alius Re- 
stitutus, Ampelius, AnimuSy Felix, Donatianus, 
AdeodatuSy Octavius, SerotinuSy MajorinuSy Posthu- 
mianuSy T^ispulus, Victory alius Victor, Leucius, Ma- 
rianus, Fructuosus. Faustinianus, Quodvultdeus, Can- 
doriuSy MaximuSy MagariuSf RusticuSj RufianuSy 
ProculianuSy ThomaSy JanuariuSy Ociavianus, Prae- 
textatus, Sixtus, QuodvultdeuSj PenthadiuSy Quod- 
vultdevSy Cypnanus, ServiliuSy Pelagius, Marccllus, 
VenantiuSy Didymus, Satwminuiy Tiazacenus, Gsi'- 
manuSy GermaniaJius, Juvenius, MajorinuSf Inven- 
tiuSy Candidus, CypnanuSy Mmilianus, RomanuSy 
AfricanuSy et MarcelliuSy qui in concilio Ecclesix 
Carthaginensis adfuimus. 

Garnerius antequam laudatorum Patrum provin- 
ciae Proconsularis sedes designet, haec prflefatur : Vi- 
sum est porrOy nonnullum futurum opcrae pretiumy non- 
nulkimque posse ab eruditis lcctoribus iniri gratiamy si 
episcoporum qui synodo interfuerunty ita recensereniur 
nominuy ut quod hactejius tentavit nemOy suae singuliSy 
quantum licety assignarentur Ecclesiae, Cotlectas sunt 
illsB verOy sed non sine cura ct labore ex diversis vete- 
rum libris inter se collatiSy et potissimum tribuSy Codice 
canonum Ecclesix AfricanXy parte prima coUationis 
CarthaginensiSy et Notitia provinciarum Africx cdita a 
Patre Slrmondo. Verum quantum gratiffi apud erudi- 
tos sibi conciliarit ex iis qua3 subjiciam patebit. 
Profecto curam et laborem inanem impendit, eam- 
que sibi tantum laudem comparavit, quod magnis 
excidit ausis ; longe majori prseconio donandus, si 
opus quod hactenus tentatnt nemOy majori diiigentia 
aggressus fuisset, vel saltcm cnm cxierii intactum 
reliquisset. Sed ad rem veniamus, neque enim epi- 



B 



A stolee brevitas patitur ut per inania exspaiier. 
AuRELius Carthaginensis. Successit GenethliOy 
seu GenediOy ut constat ex Augustini epistola 163, scrt- 
pta an. 412; in qua tamen Genethlius dicitur beatse 
memoriee, cum tamen Aurelius sederet adhuCy imo tre- 
decim post annis synodo Africanm prxsederity an. 
425. JBaronius igitur audiri non potest Genethlium Au- 
relio substituens. Rectius fecisset si nec audivisset 
Baronium dicentem memoratam epistolam 163 scri- 
ptam fuisse ab Augustino anno 412, cum Cirtam ad 
sjnodum pergeret. Certnm est laudatam episiolam 
non esse scriptam post annum 397, nam ibidem 
Ambrosius Mediolanensis adhuc snperstes memo- 
ratur. Etenim cum Augnstinus hsc initio prsemi- 
sisset, Fortuniumy quem Tubursicum habetis episcopumt 
per eamdem civitatemy quanquam festinantissimCy cum 
ad Cirtensem Ecclesiampergeremus, experti sumuSy h«c 
ait : Quaesivi ub eo utrum justum et Christianum pii- 
taret episcopum Mediolanensis Eccksias Ambrosium, 
Cogebatur utique negare, quod Ule vir Christianusesset 
etjustus: quia sifateretury statim objiceremus, quod eum 
rebaptizandum esse censeret. Itaque si Augustinus ob- 
trudit Ambrosium Fortunio episcopo Donatistse re- 
baptizandum, nondum eo anno obierat Ambrosius, 
vel illius saltem obitns nondum Augustino innotue- 
rat. Quod autem epistola 163 data sit anno 397, ex 
iis quee versus iinem scribit aperte coliigitur: Sed 
quiUy inquit, ordinandi cavsa episcopi necessitas nos 
indCy nempe Tubursico, jamjamque rapiebaty etc. Ita- 

Q que Cirtam properabat ad inaugurandum ibidem For- 
iunatum episcopum, qucm eo anno in demortui Pro- 
futuri locum elecium fuisse pluribus ostendi lib. n 
hist. Pelag., cap. 8 : quae cum ibidem possis legere, 
eadem huc iransferre non vacat. His accedit, testari 
Augustinum se disputasse cum Fortunio Tubursi- 
censi Donatista. At anno411 inter Donatistas in Col- 
laiione cap. 201 uominaius Januarius episcopus de 
Tubursico Numidiarumy qui Fortunio dudum defou- 
cto successerat. 

NuuiDius Maxulitanus. Hunc oportuit diu Jfoxti- 
litanam Ecclesiam rexisscy quippe cum jam inde a6 
anno 403 secundo loco sederit, nec tamen anno 419 
diem obiisset. Civitas porro Maxulay quae nunc Mcissa 
dicitury non multum distat ab antiqua Carthagine wr- 

^ sus ortum. Laudo Garnerii correctionem, qui pro 
Mundius legit Numidius. Cselerum nescio unde sci- 
verit Numidium ab anno 403 secundo loco sedisse. 
Exstat synodus habita eo anno, Theodosio etRuri- 
mundo coss., Carihagine, in cujus calce solus Au- 
relius primas legitur nominatim subscriptus, etaddi- 
iur : Similiter et ca?/a*i episcopi subscripserunt. In qna 
quidem synodo nusquam Numidii nomen sonat, qui 
forte potuit abesse. Longe meUus Numidii episco- 
patus antiquitas probari poterat a Gamerio,siappeI- 
lasset synodum anno 390 a Genethlio indictam, in 
qua legitur: Numidius Maxulitanus dixity etc. ; et 
Aquileiensem an. 381, cui adfuit Numidius legatus 
Afrorum. 
UusTiciANUs Tabracensis. Fuit autem Tabraca 



273 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S ADGUSTINI OPERA. 



274 



; 



B 



nobilis olim colonia^ Hipponem iitter ct Uticam. Nolo A 
objicere Carolum a S. Paulo, et Holstenium ascri- 
bere Tabracam Numidise ; etenim cum in conflniis 
sit inter Numidiam et Proconsularem, potuit eam- 
dem nrbem suo jure proconsuiaribus Ecclesiis ac- 
ecnsere. liiud tolerari nequit, quod inferius, ut vi- 
debis atterum Rusticianum boc ipso anno 416 et in 
hac ipsa sjnodo Tabracensem episcopum dicit. Vel 
ergo hic Rusticianus, ^el alter perperam ponitur Ta- 
bracs antistes. 

FiDEXTius CiEFALENsis. Incertum quaB fuerit ctri- 
tas cujus Ecclesiam rexit, In collatione primae dici 
cap. 133 laudatur Fidentius episcopus plebis Caefalen- 
sis. Hanc vero Ecclesiam spectasse ad provinciam 
Proconsnlarem probandum erat ex synodica ejusdem 
proTinciae Patrum, inserta actioni secundoe concilii 
Lateranensis anno 649, a S. Martino papa celebrati, 
nbi snbscriptns legitur Crescens gratia Dei episcopus 
S.E. Csefalensis. Fuit ergo Cffifala civitas provincioe 
Proconsularis. 

EvAXGELics AssuRiTANUs. In excusis codicibus legi- 

tur Evagrius ; sed mendum inesse ex eo constatf tum 

quod Evagrii nomen vulgare non fuit Afris, fuerit au- 

tm Evangeli; tum quod Evangeli Assuritani fit mentio 

m collatione. Utrumque Garnerio probandnm venit : 

Evagrii nomen nec unius hominis fuisse, Evangeli 

vero solitum apud Afros et familiare. In elencho 

qoadringentorum episcoporum in Notitia Africse nec 

ono» Evangelus nominatur; in ducentis octnginta 

sex episcopis in collatione Carthagiuensi unus Evan- (^ 

gelas Assuritanus appellatur, uti unus itidem Eva- 

grins in epigraphe synodicse. Unde igitur habet Eva- 

grii nomen vulgare non fuisse Afris, fuisse vero 

Evangeli?Cum nuUus Evagriusin collatione nomina- 

tos foerit, ac vellet omnino episcopi qointo loco 

sobscripti sedem assignare, ex Evagrio Evangelum 

fedt. Cffiterum error correctoris manifeste apparet 

ex synodo Carthaginensi an. 401, in qua can. 77 

Cod. Afric. hoc ordine legati ad urbem Hipponen- 

sem Diarrhytorum nominantur : Reginus, Alipius, 

AvgustinuSy Matemus, Theasius, Evodius, Placianus, 

Vrbanus, Valerius, Ambivius^ Fortunatus, Quodvult- 

deus, nonoratuSf Januarius AptuSy Ilonoratus Am- 

pehuSf Victorianus, Evangelus, et Rogatianus. Quare 

cam in hac epigraphe Theasius et Ampelius post Eva- ^ 

griom nominentur, loco Evagrii Evangelus neutiquam 

pooi potest, qoi utroqne laudato Episcopo posterior 

fait. 

ATroNius Carpitanus. Sermo fit de ipso in colla- 
ticne an. 4i 1 ; subscripsit epistolse quam de appella- 
tkmibus et causa Apiarii Africana synodus ad S. Cce- 
lestinum scripsit, Nisi Antonius anno 425 redux in 
Titam itemm Carpitanam sedem receperit, hsec pro- 
col a vero exorbitant, nam in synodo Carthagi- 
nensi, in causa de appellationibns, subscriptus no- 
mmatnr Penthadius episcopus Carpitanse Ecclesisej vel, 
otin aliis codicibus, Penthddius Carpitanus. Cnm vero 
ia titulo epistolse ad Coelestinum inter primos nomi- 
netnr Antonius, cur non iste idem fuerit qui anno 



416 synodicse prffifixus iegitur ? Qui tamen Carpila- 
nus esse non potuit, cum anno 419 Penthadius Car> 
pis sederet. Alter familiaris huic scriptori error cor- 
rigendus est, quod postea in hac synodo an. 416 
Penthadium Carpitanum episcopum pronuntiat. Ita- 
que vel Antonius hic et Penthadius in eadem sede 
una coepiscopi apud Carpos ponuntur, velin alteru- 
trius sede designanda falsus Garnerius fuit. 

Palatinus. Bossetensis. Palatini mentio fit in epi- 
stola synodi Africanae ad S.Ccelestinumy Bossetensis 
sedis in collatione. In epigraphe epistolce ad S. Coele- 
stinum legilur : AureliuSy PalatinuSy Antonius, Tm- 
tus^ etc, In hac vero epigraphe Antonins prrocedit 
Palatinum. Quare optime notat Labbeus legendum 
csse Valentinnm, qui tempore Coelestini eratprimas 
Numidiai. Illius sedes cap, 202 dicitur VosetensiSy 
et cap. 125 Bosetensis, Ex quibus patet pertinere il- 
lam Ecclesiam ad Proconsularem, qnam tamen in- 
certfle provinci® dixerunt Carolus a S. Paulo et Hol- 
stenius, qui etiam lapsus est pag. 106 dum Yose- 
tensem dixit Yisicensem ; etenim anno 411 apud 
Ecclesiam Bosetensem sedebant Palatinus catholi- 
cus et Pelix Donatista, cap. 125 collationis ; apud 
Visicensem vero urbem Felix catholicus, qui cap. 
eodem 125 dixit : Episcopum C07itra me non habeo. 

Adeodati:s Bencennensis. In notitia episcoporum 
ex provincia Proconsulari ejectorum, Gulosi Beneven- 
tensis [lege Bencennensis) in Corsicam rdegati men- 
tionem fieri. Postquam episcopi nomen mutavit, ur- 
bis quoque nomen antiquat, imo diias in unam 
civitatem conflat, Beneventum in Bencennam tran- 
scribens. Verum Qeneventanam urbem fuisse in Africa 
prseter Notitiam episcoporum, in qua legitur Gulo- 
sus Beneventensis, colligo ex synodo prima Arelatensi 
habita anno 314, cui ex Africa cum Ceeciliano Car- 
thaginensi interfuit Anastasius de civitate Beneventina, 
Praeterea cum eidem collationi ex cap. 135 adfuerit 
Adeodatus Simidiccensis ex provincia Proconsulari, 
cur Adeodatus sexto loco in epigraphe nominatus, 
Bencennensis potius quam Simidiccensis appellandus 
sit, pro arbitrio tantum asseritur : prsesertim cum 
Bencennensis Ecclesia iis accenseatur quse incertcp 
prorsus provincise deputantur, 

ViNCENTius CuLusiTANus Hum oportet fuisse stre- 
nuum in rebus agendiSj et acrem in fide defendenda^ 
etc. Scio in Itinerario Antoninij ubi describitur via lit' 
toraria ab ostiis Ampsagae Hipponem usque Regiumy 
recenseri ParatianaSy Culusitanas, Tacutam, SuUucu^ 
et Hipponem ; nec aliud intelligi posse Culusitanarum 
nomine quam utrumque Colopemy vel saltem minorem. 
Postea. An emendanda lectio codicum, et pro Culusita- 
noy seu Colositano episcopo restituendus Curobitanus ab 
urbe Curobi prope Neapolim in provincia Proconsulari 
sita? Hic exunius litterse variatione ingentes excitat 
controversias, qufle nullse sunt. Neque enim Antoni-* 
nus scribit Culusitanas interjacere inter Hipponem 
et Ampsagse ostia; hac enim ratione urbs Cnlusitana 
pleno jure ad Numidiam spectaret, cum Mauritaniffi 
Sitifensi vicinior esset quam provinciae Carthagi- 



275 



SUPPLEMENTUM AD 



nensi. Scribit Antoninas CulucitanaSy et consentiunt 
Tabalae PeutiDgerianse, quse inter Pusicadem et Cir- 
tam ponunt Parantianis et Culucitani. At Garnerius 
legit Culusitanas ex quo errore Culusitam ex Anto- 
nini sententia contendit locandam esse in Numidia. 
Ita Tacarata est NumidisB urbs, et in Notitia laudatur 
inter Numidas Crescentius Tacaratensis : Tagarata vero 
est inProconsulari, in qua ibidem nominatur Honora- 
tus Tagaratensis. Itaque licet Culucitani inter Numi- 
das statuantur, Culusitani Proconsularibus deputan- 
tur, et Vincentius in collatione cap. 133 dicitur Culu- 
sitensis, et in subscriptionib us synodi an. 419, Culsi- 
tanus et Culusitanus. In nolitia legitur JSmilianus 
Culsitanus inter proconsulares ; in synodo Bonifacii 
Carthagiensis anno 525, Marcianus Culusitanus ; in 
Carthaginensi sub Grato can. 6, Nicasius Culusitanus. 
Nusquam legitur Culucitanus. Sed neque varianda est 
lectio, ut pro Calusitano Curobitanus episcopus repo- 
natur ; nam Calusita et Curobis fuere distinctse civi- 
tates proconsularium : etenim in synodo Carthaginensi 
8ub Hilderico rege anno 525, subscripti leguntur et 
Peregrinus episcopiLS plebis Curobitanae et Marcianus 
episcopus plebis Culusitanae. Vides Curobim a Culosita 
seu Culusita distinctam ? Sed ex ipsa collatione hoc 
ipsum demonstratur, in qua cap. 138 Vincentius Cu- 
lusitanus de sua dicecesi dixit : Catholica est. At cap. 
1 98 inter Donatistas recitatur Victor episcopus Curu- 
bitensis. Res est clarissima, de qua unus Gamerius 
potuit dubitare; 

PuBLiANUs Bazaradidacknus. Ita quidem legitur 
in collatione : Sed quia nullibi, quod sciam, kujusce- 
modi civitatis mentio fit suspicari posset aliquis inesse 
mendum, reponendumque Mazaranacenum : est enim 
Mazarana dvitas in provincia Proconsulari inter Bagra- 
dam fluvium, et fontem Catadx, quo alluitur Carthago. 
Profecto urbem Bazaradidacenam ex cap. 125 colla- 
tionis habemus. Nusquam tamen novae urbis Maza- 
ranae nomen nisi in Nova Garnerii Geographia repe- 
ritur. In synodo S. Cypriani apud Aug. lib. vii de 
Baptismo, cap. 10, nominatur Fe/io; a ^arazana, et 
in tabulis Caroli a S. Paulo Marazana describitur; 
synodum Marazanensem laudat Ferrandus Diaconus 
Carthaginensis can. 76. Garnerii allucinatio ap- 
paret, qui Marazanam sitam fuisse putat in provincia 
Proconsulari, nam pertinebat ad Byzacium. Hinc 
in NotitiaAfricffi interByzaeenos asseriturVindtc tanus 
Marazaniensis. Hoc ipsum ex Antonino evincitur, qui 
scribit ab Aquis Regiis Marazaniam m. p. xv. Sufibus 
u. p. XXVIII. Qaare inter Sufetanos et Aquas Regias 
interjacet Marazana. Priores vero urbes pertinere 
ad Byzacenos constat ex Notitia laudata, in qua inter 
eos nominantur Liberatus Aquarum Regiarum, et 
Eustrasius Sufctanus. Sed omne dubium dispellit col- 
latio Carthaginensis, in qua cap. 127 ponitur Pu6/ta- 
nuis episcopus plebis BazaradidacensB, et cap. 1 33 ap- 
pellatur Eunomius episcopus plebis Marazanensis. Igi- 
tur stulti solum suspicari possunt unam eamdemque 
esse urbem. cum ibidem distincti episcopi utriusque 
oppidi disertcasserantur. ExOrteliiTabuIanimmendo, 



B 



OPERA S. AUGUSTIMI. 276 

A ubipro Marazana legitnr Mazajana, crrorem sorbait, 
tot ignoratis pro Mazarana certissimis testimoniis. 

Theasius MEMBREsrrANUs. Quod Membresa porro 
fuerit episcopalis dubium esse non potest ; nam Lucii 
Membresitani mentio est in concilio Carthaginensi de 
rebaptizandis hasreticis : Salvii Membresitani apud Au- 
gustinum, etc. Eumdem lapidem oifendit, duas ite- 
rum urbesinunam confundens. Tempore collationis 
Carthaginensis, Membresa seu Membressa, ut Augn- 
stinus et Antonius scribunt, erat civitas distincta a 
Memblosita. Hoc ad oculum patet ex memorata col- 
latione, in qua cap. 133 recensetur Gennadius ept- 
scopus plebis MembressitensiSy iteraqne ibidem ponitur 
Theasius episcopus plebis Memblositensis. In synodo 
Cypriani apud Augustinum lib. vii de Baptis., cap. 26, 
nominatur Tjucius a Membresa^ quam eamdem cum 
Memblosita Garnerius existimavit. Qui etiam ibidem 
probat Membressam spectasse ad proconsulares, quia 
ex Antonino constat civitatem hanc inter Mustitanam 
et Sicilibbam fuisse. At Mustitana pertinebat ad Nu- 
midiam ex Notitia Africse, in qua inter Numidas no- 
minatur Antonianus Mustitanus\ si vero Membressa 
inter dnas urbes proconsulares fuisset, forte intentam 
probasset. Hsec de Mastitana urbe juxta vulgarem 
sententiam loquor. Debuit ergo haec demonstrare ex 
synodica act. 2 concilii S. Martini papee, in qua inter 
proconsulares laudatur Victor Membressitanus, et ex 
synodo Bonifacii Carthaginensis an. 525, quam sab- 
scnbit Paschasius Membressitanus. 

C TuTUs Melditanus. Scribitur in collatione Melzita- 
nuSy sed vitiose opinor : neque enim ab ullo fit mentio 
Melzitae civitatis in provincia Proconsulari : Fit atUem 
ab omnibus Melditae ad Hipponitidem paludem positae, 
cujus situs a Ptolemaeo describitur. Ita Gamerio Pli- 
nius, ac trecenti et decem episcopi Donatistfle nuUi 
sunt. Plinius lib. v, cap. 4, laudat in Africa oppidQm 
Melzitanum. Synodus Bagaiensis Donatistarum inter 
duodecim ordinatores Maximiani Carthaginensis dam- 
nat Valerium Melzitanum. Apud Aag. lib. iii coatra 
Cresconium, cap. 19 et 53. Recte ergo in collatione 
cap. 121 legitur : Tutus episcopus plebis Melzitanm, 
Non tamen reprehendendus est Ptolemsecs, ubi hoe 
ipsum oppidum Melditam vocat ; familiare enim foit 
antiquis pro Z usurpare D, ut pluribus ostendi lib. n 

^ Hist. Pelag.- cap. 3. Ita in eadem provincia Hippo- 
nem Zarruthum iaudat Antoninus, et Zaritonensem 
episcopum nominat collatio cap. 139, cum alii eam- 
dem urbom Hipponem Diarrytbum vocent. 

Panthonius Puppitanus. In coUatione parte prima 
legitur Pannonius Puppitanus, sed gemino vitio^ cim 
Pannonii nomen insolens sit apud Afros, Panihonii 
familiare^ et civitas cujus sedem tenuit dicatur Pupput 
in Itinerario Antonini. Imo gemino vitio laborat hec 
censura. Cum textus epigpaphes synodalis ex colia* 
tione corrigendus esset, ut ubique erraret, malait 
textum coliationis erroris arguere. In ms. serenisaimi 
magni ducis postea laudando, in epigraphe non Pann 
thoniuSy sed Pannonius recte legitur. Verum quis iUi 
dixit Pannonii nonien insolens esse apud Afros, Pan- 



577 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



278 



thonii Yero familiare ? Prseter Pannonium Pappita- A fandit. Recte in collatione Restitutus appellatur Mu- 



num, legitur in Notitia Africse inter Mauritanos Cee- 
sarienses Pannonius Bitensis, Unam tantum Pantho- 
niom ex depravata epigraphe novit, alterum ex inco- 
gnitis libris ex Africa appeilet, et tunc familiare apud 
Afros nomcn Panthonii affirmabo, et erit mihi magnus 
Apollo. Quod vero contendit a Popput dicendum 
esse Pupputanum, non Puppitanumf vix citra indigna- 
tionem ab Afris audiri posset, quasi hic scriptor 
Africanarum urbium vocabula melius quam ipsimet 
Afri declinare sciat. In coUatione cap. 187 inter Do- 
natistas nominatur Victorianus Puppitanensis, Pan- 
nonii semulus. Synodicam proconsularium act. 2 
laudatffi sjnodi Lateranensis subscribit Gulosus Pup- 



zucensis, cujus adversarius Donatista cap. 206 dicitur 
Idaxius Muzucensis, Porro hsec urbs erat inter Byza- 
cenas ; unde in Notitia Africse inter Byzacenos epi- 
scopos recitatur Innocentius Muiucensis. Prseterea 
more solito divinatur ; nam in collatione cap.^ i33 
scribitur Restitutus episcopus plebis SimingitensiSf 
nunc vero annumeratum proconsularibus colligo ex 
synodo Bonifacii, in qua appellatur Cresconius episco- 
pus plebis Simingitanw. Itaque errat Garnerius, 
dum Restituto Simingitensi provincise Proconsularis 
omisso, Restitutum Muzucensem ex Byzacio ad Pro- 
consularem transferens, eumdem in Muzulensem epi> 
scopum vertit. 



pttonus; in synodo Bonifacii Carthaginensis anno ^ Rusticus, seu potius Rusticianus Tabiucensis. Stc 



525 recitatur Fortunatus Puppitani^. Quis autem di- 
xerit hos episcopos nescisse suse urbis nomen Latine 
inflectere ? 

ViCTOR ViNKNsis. Legituv ipsius nomen in collationis 
primaparte, est autem Vina civitas prope Pupputanam. 
Ariolatur; nam cum in titulo epistolse, quam adeo 
eruditis notis illustrat, tres Victores nominentur, 
eoramdem sedes ex collatione Carthaginensi cxpi- 
scatur. Priorem dicit Vinensem, alterum Uticensem, 
postremum Migirpensem. Quod ita pro arbitrio ho- 
nim Victorum sedes disponit, nullam Garnerio quae- 
stionem facio, quamvis prior potuerit esse Migirpen- 
sis, postremus autem Uticensis, et medius Vinensis. 
Hoc enmdem interrogatum velim cur tres alios Vi- 
ctores, qui in coUatione recensentur, omisit, nullum- G 
qaeeorum inmemorata epigraphe nominatum voluit? 
Reeensetur cap. 116 Victor Libertinensis. Hanc vero 
nrbem spectasse ad proconsulares patet ex synodica 
ejnsdem provincise act. 2 concilii Lateranensis, ubi 
tegitar Januarius gratia Dei episcopus S. E, Libertinae. 
Rarsus in eadem collatione recitatur cap. 215 Victor 
Ahitinensis. Et hunc pariter proconsularibus accen- 
saidom constat ex proxime laudata synodica, in qua 
nominatar Augustalis gratia Dei episcopus S. E, Abiti- 
funsis ; et apud Cyprianum habetur Satuminus ab 
Jbbitinis. Denique tertius Victor occnrrit cap. 133, 
ubi dicitur subscribere Quintus pro Victore episcopo 
Tvburbitanorum minorum. Fuisse vero Tuburbum in 
Proconsulari docet Notitia Africae, in qua appellatur 



enim legitur in collatione. Fuit autem Tabraca colonia 
in ipso confinio provincix Proconsularis et Numidiw 
uhde factum est ut una pars auctoi^um in Numidia, alii 
in Provincia coUocarent. Infeliciter labitur. Etenim 
cum in collatione nullum Rusticum appellatum lege- 
ret quo hujus episcopi sedem designaret, eumdcm 
ex Rostico in Ruslicianum mutavit. Sed in hoc tur- 
piter etiam errat ; nam superius episcopum qui tcr- 
tius ab Aurelio primate in epigraphe legitur, appel- 
larat Rusticianum Tabracensem. Itaque auctorc Gar- 
nerio anno 416, Tabracte duo Rusticiani episcopi 
catholici sedebant, ut Ecclesise, quemadmodum et 
urbes id temporis regebantur, suos habuerint duum- 
viros. 

FORTUNATIANUS NeAPOLITANUS Vel SlCCENSIS. FOT- 

tunatiani duo celebres exstiterunt tunc temporis : Neapo- 
litanas unus, alter Siccensis Ecclesiae episcopus, uter- 
que Proconsularis provinciae. etc. Uterque sine dubio 
interfuit Africano concilio an. 418. Incertum uter ele- 
ctus ad finiendas causas cum aliis provinciarum legatis. 
Uterque pariter inttrfuit concilio universali an. 419. 
Incertum utrius nomen praeferatur in epistola Afromm 
ad S. Ccelestinum. Laudo hominis eruditionem, qui 
duos Fortunatianos novit, eosque in diversis urbibus 
coUocavit ; verebarenim ne duos Fortunatianos uni 
urbi prseficeret; quemadmodum duos Rusticianos uni 
civitati donavit. Verum statim cespitat et prseceps 
ruit. Quod enim ait utrumque Fortunatianum into- 
fuisse concilio universali Africse an. 419, admitti non 



ieiienatus T^iburbitensis; et utriusque Tuburbi situm *^ potest, nisi mortuos episcopos suffragia dare ac sen 



in Proconsulari exhibent Tabnlse Peutingerianse. Cur 
ergo tres hosce Victores, qui anno 411 eidem colla- 
tioni cam tribus aliis quos laudat interfuere, a sy- 
nodo anni 416 exclusit? Cur unum saltem ex illis 
intra synodum non admisit, sed solummodo Vinen- 
sem, Uticensem, et Migirpensem ? Profecto vides, mi 
Antoni, Gameriam hic purum putum ariolatorem 
agere. 

Restitctcs Muzulensis. Legitur in collatione Mu- 
sueensis, sed Augustinus lib. vii (lege vi) conira Dona- 
naHstaSf eap. ^\^ meminit episcopi Muzulensis, quem 
ptiMse provinciss Proconsularis colligo ex Notitia saepius 
ktudata, in qua numeratur inter ejectos ex ea provincia 
episcopos Felix Muzulensis. Geographus urbes con- 



tentias dicere ilngamus. Anno 419 Siccte sedebat 
Urbanus in mortui Fortunatiani locum subrogatus, 
qui, cum anno superiori Apiarium igni aquaque in- 
terdixisset, et hic ad Zosimum appellasset, acriter a 
ponlifice reprehensus fuit ; unde diuturniores illse de 
appellationibus controversiae Afros inter et Romanam 
sedem exordium duxere. In litteris s^modi Africanae 
anno 419 ad Bonifacium pontificem datis haec legun- 
tur : Prior auiem coepiscopus noster Siccensis Urbanus, 
quod in eo, nempe Apiario, corrigendum est, sine ulla 
dubitatione correxit. Unus ergo Fortunalianus Nea- 
politanus anno 418 et 419 synodis Africanis interfuit, 
unus Neapolitanus ad finiendas causas cum aliarum 
provinciarum legatis electus est, idem epistolee ad S. 



279 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



280 



CoelestiDam papam prflefigitor. Nota interim, vir cla- 
rissime, Garnerii coDfidentiam, qui asseveranter pro- 
nuntiat Siccensem Fortunatianum sine dubio laudatis 
synodis interfuisse, qui id temporis sine dubio diem 
otierat, ac in eadem sede Urbanum ex Hipponensi 
clero episcopum exceperat. De initio episcopatus 
Urbani scribit S. Augustinus epist. 59 ad Paulinum 
Nolanum. 

Restitutds CiNXARiTENsis. Legituv in collatione epi- 
scopus hujus nominis et sedis ; credibile admodum cst 
himc ipsum esse quo de agitur. Et hic divinatur , nam 
adfuit etiam coUationi cap. i33 Restitutus episcopus 
plebis Simingitensis. Et in concilio Bonifacii an. 525 
inter proconsulares laudatur Cresconius episcopus 
plebis Simengitanse. At Cincaritensem Ecclesiam in- 
certse provincia; deputant Carolus a S. Paulo et Hol. 
stenius, nec quidquam pro ea re aifert Gamerius. 
Ego tamen puto illam Ecclesiam fuisse inter procon- 
sulares;nam in synodica act. 2 concilii S. Martini 
papse inter ejusdem provincise episcopos nominatur 
Quobulus CeciritensiSt quse forte Ecclesia eadem est 
cum Cincaritensi. 

Ampelius. IncertsB sedis, Nam Ampelius cujus fit 
mentio can. 78 Cod. Afric. cujusque sedes in coUatione 
dicitur fuiss^e Vaga velpotius Vada, quique intei'locutus 
legitur cap, i76, videtur fuisse Numidarum unus, etc. 
Unde ulterius corrigendus quoque collationis textus cap, 
2i5, udi duo appellantur episcopi Vagenses catholiciy 
Ampelius et Primuius; legi enim debetVadensis. Igno- 
ravit duas fuisse in Africa Vagas,unde alteram urbem 
Vadam dicendam contendit. At Plinius, cui melius 
Africanse urbes cognitffi fuerunt, lib. v, cap. 4, inter 
quindecim oppida civium Romanorum nominat Va- 
gensey et inter triginta libera oppida Vagense aliud. 
Consulto addidit cUiud, ut Vagam ntramque distin- 
gueret. Una erat Latio donata, altera liberum muni- 
cipium. Hinc perperam collationem corrigendam 
ducit, in qua duse Vagse asseruntur. Haecoppida, quie 
Vageedicuntur in collatione, ambo Fa(ia? appeliantur 
in Notitia Numidiee, ubi recitantur Bufinianus Vaden- 
sis, et Proficius Vadensis. Imo tertia insuper Vaga 
ponitur in eadem collatione; nam cum cap. i77 no- 
minatus fuisset Privatusepiscopus VagensiSy Rogatus 
episcopnsdixit: Januarianus dicitur^non Privatus. At 
respondit Primianus primas Donatistarum Carthagi- 
nensis provincice cap. 179: Est Auzagga, ubi fuit 
Januarianus, qui nunc defunctus est ; alia Auzagga ubi 
est Privatus, quinunc vivit. Ubi patet has Vagas agno- 
minatas Auzaggas, ut a Vaga, ubi Ampelius sedebat, 
distinguerentur. Et quidem prseter duas Vagas quas 
Plinius in Africa, hoc est provincia Zeugitana ponit, 
Ptolemeeus lib. iv, cap. 2, in mediterraneis urbibus 
Manritaniee Cffisariensis Vagam etiam collocat, cujns 
situm exhibent Tabulfle antiquee Peutingerianse, et re- 
centes Caroli a S. Paulo. Ampelius qui landatur can. 
78 Codic. Afric. non est idem cum Ampelio qui hic 
appellatur ; illeenim Ambivio Pisitensi posteriorfuit, 
ut ibidem patet ; hic autem eumdem prncedebat, ut 
proxime ostendam. 



A Animus. Sin minus vitiosa sit lectio^ quod non temere 
tamen quispiam conjiciat propter insolentiam vocis, 
ignota dici debet hujusce episcopi Ecclesia. Quod si 
vitium irrepsity suspicari possit nonnemo reponi debere 
pro Animo Timianum, qui^ ut est in collatione^ rexit 
Ecclesiam Utinas civitatis, a Ptolemxo sub Carthagine 
ad Bagradam fluvium repositx. Si vitiosam lectionem 
suspicabatur, cur antiquum aliquem codicem non 
consuluit? Exstat epistola hujus sjmodi Carthaginen- 
sis in codice ms. bibliothecae serenissimi magni ducis 
ad D. Laurentii in pluteo 12, in quo non Animus le- 
gitur, Sed Amdibtus, qui in rescripto Innocentii papse 
dicitur Ambivius. In collatione cap. 133 appellatur 
inter catholicus Patres Ambibius episcopus plebis Pi- 
sitensis. Evolius Uzalensis S. Augustini discipulus lib. 

^ i de Prodigiis S. Stephani, cap 13, meminit Pisitanm 
civitatis. Ambibii Ecclesiam omisit Carolus a S. Paulo, 
Ilolstenins incertae provincise deputavit, et minus 
recte a Pisitana distinxit, quae tamen ex hac epigra- 
phe colligitur fuisse in Proconsulari. Ambivii fit men- 
tio can. 78 Cod. Afric, ubi ante Evangelnm nomina- 
tur, quem Garncrius pro Evagrio supposnit, ut vidisti, 
sed perperam ; nam in laudato codice Evagrius nomi- 
natur, et pro Mundius^ ut in excusis codicibus cor- 
rupte habetur, Nimidius recte ibidem legitur. In nullis 
codicibus epigraphen quffisivil Garnerius, qni tamen 
ob exscriptos ab alio e Vaticanis mss. Marii Merca- 
toris iibellos, vahquales tragoediasin calce sui operis 
excitat, et in quos ! 

Q Felix UzrrENsis. Legitur in coUatione Vizicensis^ sed 
in Notitia episcoporum provincise Proconsularis mentio 
fit Caii UzitensiSy qui periisse scribitur antequam veniret 
ad exsilii locum ; et Uzitha dvitas ponitur in Ptolemai' 
cis Tabulis prope Adrumetum et Ruspinam. Cnm ists 
dufle urbes fuerint in Bjzacio. ineadem etiam provin- 
cia Uzitha Ptolemsei locanda fuit. Uzithse oppidi sitnm 
diserte tradit A. Hirtius lib. de Bello civili in Africa, 
ubi ait Csesarem prope Uzitham castra metatum, qum 
aberant a portu Leptis Parvee millia passuum sex. Le- 
ptis vero erat in Byzacio snpra Adrumetum versus 
Tripolim millia passum 18, ex Antonio. Ex his in 
Notitia legendum est: Caius UcitensiSy non UzitenMis; 
hsec enim Ecclesia erat in Bjzacio ; Ucitensis vero in 
Proconsulari, in cujus provincise synodica act. 2 con- 

D cilii Lateranensis laudatur Tripolius Ucitensis, ab Uci 
urbe, ut ex Plinio mox ostendam in notisad Faccxco- 
suM. Igitur perperam Visicensem in Uzithensem Eo- 
clesiam mntat. Scribitur in collatione cap. 125 Felix 
episcopus plebis Visicensis. Quam Ecclesiam pertinere 
ad proconsulares coUigo ex eadem synodica, nbi inter 
proconsnlares cemitur Valentinianus episcopus S. E. 
Usicensis. Erat hcec urbs prope Taboram, cujus epi- 
scopus Victor Donatista cap. 125 citato dixit Felici 
Visicensi: Ego tibi intervenio. Et cap. 201 idcm Vi- 
ctor ait : Susceperam quidem mandatum ; sed gtita 6ea- 
tissimus pater et princeps noster Primianus nune susee- 
pity me necesse est mandare hi^ actis. Itaque erat in 
Proconsnlari episcopus, si Primiannm Cartha^nen- 
sem suum primatem^appellat. Perperam in dissert. 



28i 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



•282 



de Synodo v, cap. 10, Taboram Vicloris Donatisiffi 
eomTaboraalleraMauritaniffieonfandi.Quareaddenda 
estTabora Tabulis proconsularium Caroli a S. Paulo 
et Holstenii. CiBterum de hujus Felicis sede Garnc- 
rius divinatur. In collatioue cap. 127 laudatur Felix 
episcopus plebis Aptungitensis, Erat Apiunga in pro- 
vincia Proconsnlari, et alier Felix Aptungensis olim 
Csecilianum Cartbaginensem consecraverat, ut ex 
Optato lib. I, et Augusiino epist. 68, i62, i63, et 
libris contraDonatistas passim babetur. liaque omisso 
Felice Aptungensi, Felicem Visicensem synodo anni 
416 pro arbitrio prsesentem facit. 

DoxATiANUs Zeggensis sivc Zellensis. Recensetur 

m eollatione Donatianus Zdlensis, In Notitia pmvinciaB 

Proconsutaris fit mentio Vincentii Zeggensis in exsilium 

ejecti. Eodem in luto hseret, Ziggam cum Zella con- 

fandens. Erat Zella in Bjzacio ; Strabo enim recen- 

sens hujus provincia; oppida, lib. xvii ait ; Prope 

etiam erant Zella et Achola liberae civitates» In tabnlis 

Peatingerianis Achola ponitur intcr Tapsum et Ru- 

spam urbes in Bjzacio, in cujus Notitia recitaiur 

Restitutus Acholitanus. Consilinm Zellense laudat Fer- 

randus Diaconus , quod Telcpiense perperam dici 

ostendi lib. i Hist. Pelag., cap. 13. At Ziggera urbs 

in Proconsulari, in cujus Notiiia recensetur Vincen- 

tius ZiggensiSy quem Garnerius Zeggensem dixit ut 

facilias Zellensem faceret. In gestis purgationis Feli- 

cis coram Africae proconsule, in calce Optati Alba- 

spinea^ editionis, memoratur Ingentius Decurio Zi- 

guensiumy qnse urbs, ut ibidem patet, erat in Procon- 

sulari. In litteris Constantini imperatoris, apud Au- 

gustinnm epist. 68, et lib. iii contra Cresconium, 

cap. 70, idem dicitur Decurio Ziguensium civitatis. Et 

montem Ziquensem memorat Victor Vitensis de Per- 

secutione Vandalonim. 

Adkodatus Simidicus, Interfuit collationi ann. 411, 
wmque fuit an. 419 e decem legatis provinciae Procon- 
mlaris qui cum legatis aliarum provinciarum canones 
Ecclesix Africanx recognovit et subscripsit. Et bic 
rarsns episcopos et urbes confundit. Adeodatus qui 
anno 419 canones recognovit erat episcopus Simit- 
taensis, non Simidiccensis. Leguntur apud Labbeum 
snbscriptionessynodianno 419 Carthagine celebrat<e, 
in qnibus Adeodatus Simituensis vel Simitensis dici- 
tnr. Oppidum Simittuense laudatur a Plinio lib. v, 
cap. 3 ; Simittu ab Antonino dicitur. In collaiibne 
cap. 135 recensetur Benenatus episcopus plebis Simit- 
tensiSf et cap. 135 Adeodatus episcopus plebis Simidic- 
tfnns. Quare Adeodatus, qui anno 419 canones re- 
cognovit, anno 4 1 1 nondom erat episcopus, cum Si- 
mittaensem cathedram teneret Benenatus. Hoc ipsum 
eiiam evidenter ostenditur ex subscriptione synodi 
inno 419, ubilegimas : Penthadius CarpitantiSf Adeo- 
datus Simittuensis. Quare Adeodatus fuit episcopus 
tempore posterior Penthadio : Africani enim juxia 
tempns delati episcopatus nomina synodis dabant, et 
ia tractoriis scribebantur, ex canone 53 Cod. Afric. 
et Augustino epist. 217 ad Viciorinum. Rursus cer- 
tnm est Penthadium anno 411 non fuisse Carporum 



B 



A episcopum; nam cap. \^o i^oniiiir Antonius episcopus 
plebis Carpitanx. Ex quibuscolligimus Adeodaium Si- 
miiiuensemdiversum esseaSimidiccensi,quianno41 1 
collaiioni interfuii, et diversas fuisse urbes Similtu 
et Simidiccam, cum tempore collationis hic Adeoda- 
tus, illic vero Benenaius sacra suprema auctoriiaie 
adminisiraret. 

OcTAVius Uthinensis. Interfuit collationi, est autem 
Uthina civitas in provinda Proconsulari ad Bagradam 
fluvium, ut habent Tabulae Ptolemaicx. In concilio 
Carthaginensiy etc^ dixit vigesimo septimo loco son- 
tentiam Felix ab Uthina. et Lampadius Uthinus concilio 
Arclatensi u subscripsit. Eadem chorda oberrat, Uii- 
nunam cum Uthina confundens. In cap. 133 collatio- 
nis Carthagincnsis editionis Massonis et Albaspinsei, 
legiiar Octavius episcopus plebis Utinunensis, Scio duas 
fuisse Utinas in Africa; iempore collationis cap. 
125 legitur: Timianus cpiscopus plebis Utinensis; ca- 
pite vero 133, Isaac episcopns ptebis Uthinensis, Quare 
si Octavias fuit pariier episcopus Utinensis, tertiam 
in Africa Utinam nobis exciiare debet, vel Octavium 
collegam Timiano aut Isaaco superimponere. Contra 
Isaac episcopum caiholicum stabat Felicianus, contra 
Timianum Felix Donatistarum episcopi. At de Octa- 
vio refero iniegrum textum ex collatione Carthagi- 
nensi. Octavius episcopus plebis Utinunneusis coram V. 
C. tribuno et notario Marcellino superius mandavi et 
subscripsi Carthagine. Quare idem dixit: Econtrario 
mihi est Bonifacius. Ex tribus igiiur episcopis catho- 
C licis totidemque iisdem adversariis Donatistis duas 
Uiinas et Uiinunam in Africa nrbes habemus. Quod 
insuper addit Uthinam ad Bagradam fluvium sitam 
ex Ptolemseo, noies velim, vir eruditissime, Garne- 
rium anie septemdccim versus idem dixisse de Utina 
altera, in qua sedebat Timianus. Profecio Ptolema^us 
nram tantum Urbinam ponit : quod si nosier geogra- 
phus Uthinam Octavii, et alteram Timiani ad Bagra- 
dam reponit, de utraque Ptolemaesi testimonium neu- 
tiquam laudare potest. Scribit Holstenius alterutram 
Uthinam cum aspiratione scribendam, et vere apnd 
Augnsiinum lib. vi de Bapt., cap. 33, reciiaiur Pelix 
ab Uthina. Omiito quod ibidem ait Lampadium Uthi- 
nensem subscripsisse concilium Arelatense ii ; voluit 
dicere primum indictum anno primo Sylvestri, an. 
314. Bonifacius Octavii adversiarus cap. 198 dicitur 
Utummensis ; utri textui error irrepsit incertum. 

Serotinus THURZfTENSis. Interfuit collationi. Po- 
nitur autem a Ptolemxo Thursa prope Vinam cotoniam 
non longe a Tunizza, atque adeo nec admodum procul 
a Carthagine. Non ita scribitur in collatione ; nam 
cap , 1 33 recensetur Serotinus episcopus plebis Turu- 
zitensis. Quaeinflexio, uno Garnerio auctore, aThursa 
Piolemaei derivatur. Sane vapularent discipuli qui a 
Thursa Tharazitanum declinarent ; hoc enim adjecii- 
vum a Thuruzita originem ducit. Quare perperam 
Ptolemseus in testem vocaiur. Imo nusquam legitur 
Thursa in Ptolemaeo, sed tantum Thurza, qaam po- 
nit in Byzacio prope Adrumetum. Reclius autem ex 
ipsa collatione ostenditur Thuruziiam fuisse in pro- 



D 



283 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



284 



vincia Proconsulari ; quia cum Serotiniis episcopas 
dixisset se nulium babere episcopum adversarium, 
Primiani primatis Cartbaginensis diaconus Habet- 
deum reposuit: Presbyter estillic Cattus, Qui quidem 
diaconus frequentius interloquebatur, nbi de episco- 
pis proconsularibus quserebatur, ut passim ibidem 
patet ; licet semel aut iterum de aliis quoque locu- 
tum concedam. 

Majorincs Zkmptbnsis. Ita legitur in collatione; me- 
lius Zamensis, nam in Proconsulari provincia fuitZama 
civitas, si Plinio, Plolemseo ac Straboni credimus. 
Quot verba, tot errata. In coilatione cap. 133 lauda- 
tur Majoribus episcopus plebis Zentensis, Et quidem 
reclo : nam in synodica proconsularium act. 2 cou- 
cilii Lateranensis memoratur Florentius gratla Dei 
episcopus S. E» Zentensis, Quo egregio testimonio 
evincitnr recte scribi in collatione Zentensem, ac 
male legi Zemptensem, et Zentam fuisse inter urbes 
proconsulares. Rursus quod Zentam in Zamam mutat 
vix patienter ferri potest. In collatione cap. 121 di- 
citur Dialogus episcopus Zamensis cujus adversarius 
Montanus unus e septem Donatistis collatoribus re- 
censetur. Igitur non Majorinus, sed Dialogus anno 
41 1 erat Zamensis episcopus. 

PosTUMiANus. Ignotx scdis; nam qui dicitur in col- 
laiione Tagorensis diversus est ab isto ; siquidem Tagora 
civitaSy seu Tagura, est in Numidia, non item in Pro- 
consulari, et inter episcopos e Numidia, in exsilium 
actoSj recensetur Timotheus Tagurensis, Ignoravit duas 
faisse in Africa Tagoras, quod tamen intelligere po- 
terat ex collatione, cui inter catboiicos antistites in- 
terfuere Restitutus episcopus Tagorensis, qui fuit cu- 
stos tabularum cap. 143: et Posthumianus episcopus 
plebis Tagorensis cap. 133. Itaque Posthumianus, 
qui ponitur in epigraphe, fuit episcopus Tagorensis 
in provincia Proconsulari. At fuisse Tagoram in 
hac provincia colligo ex Tabulis Peutingerianis, ubi 
h«c leguntnr ; Thacora v; Gegetu (supple xv, ex An- 
tonino mox laudando) Narragara xii, Sicca Veneria 
XXX. Antoninus ita scribit in itinere Musti Girtam. 
Siccam xxxii, Naraggara xxx, Tagora xx, Tipasa 
XXXIV. Certum est Tipasam spectasse ad Numidiam ; 
nam in notitia hujus provincise nominatar Rusticus 
Tipasensis. Naraggaram Tipasse finitimam Numidise 
ascripsere Carolus a S. Paulo et Holstenius^ sed per- 
peram; nam sxnodicam proconsularium act. 2 con- 
cilii Lateranensis subscripsit Benenatus episcopus S. 
E. Narragaritanse^ et in Notitia inter proconsulares 
recenseturlfaxtmmus Maraggaritanus, ubi plane Na- 
raggaritanus legendum est, Et in collatione inter Do- 
natistas cap. 207 numeratur Faustinus episcopus Na- 
raggaritensis, Ultra Naraggaram versus Numidiam 
ponitur Gegetu. Porro hanc etiam urbem fuisse intra 
dioecesim proconsuiarium patet ex Victore Vitensi, 
qui lib. 1 de Persecut. Vand. inter proconsulares no- 
minat Vicentium Gigitanum. Itaque Tagora 5 millia 
passnum Gigetn distans, erat nltima urbs provincise 
Carthaginensis. Tipass contermina, cujus sacra tem- 
pore collationis Posthumianus ministrabat, qui post- 



B 



A ea anno 416 sententiam contra Pelagianos subscri- 
psit. Tagora in Numidia dicebatur etiaim Tagura, ut 
ex Notitia Afric® patet. 

Grispolus VoLiTENSis. In vulgatis codidbus legUur 

TrispoluSf sed vitium per se manifestat insoUmtia no- 
minis ; quare emendari debet ex collatione. Hic recte 
priorem litteram corrigit. In ms. serenissimi magni 
ducis Crispolus legitur, tum in epigraphe synodicffi, 
tum in rescripto Innocentii. 

ViCTOR Uticensis. Non ille quidem scriptor librorum 
de Persecutione Vandalica anno 484 excitata adversus 
catholicos ab Hunerico, sed alius ejusdem nominis et 
sedis, quifuit Carthagine cum collatio haberetur. Victor 
qui sub Hunerico vixit ac scripsit libros de Persecu- 
tione Vandalica, non fuit episcopus Uticensis, sed 
Vitensis, ut egregie e mss. ostenderunt Chiffletius ac 
Holstenius. Hoc ipsum probatur ex elencho episco- 
porum ab Hunerico in exsilium deportatorum ; nam 
inter proconsulares nominatur Florentius Uiicensis^ 
et inter Bjzacenos Victor Vitensis qai libros scri- 
psit de Persecutione Vandalica. Plura hac de re legpes 
in Ghiilletio, cujus volumen, ut pleraque alia, e 
copiosissima tua illa bibliotheca non semel mihi com- 
modasti. 

ViCTOR MiGiRPENsis. Itu lcgitur in coUatione, etc. In 
hoc et praecedenti Victore redit ad solitas divinatio- 
nes. Adfuere collationi tres alii e Proconsulari pro- 
vincia Victores ; nempe, Libertinensis, Abitinensis, 
et Tuburbitanus. Itane hosce intra quinqnennium 
Q obiisse putat, vixisse vero Migirpensem, et Uticen- 
sem, ut isti solummodo, et nullus illorum trium sj- 
nodo anno 416 Carthagine contra Pelagianos coacts 
interesse potuerint? Sed cui facile fuit nrbes pro ar- 
bitrio mutare, confundere, exstruere, haud quidquam 
pensi habuit episcopos ad synodos admittere prout 
libet, et prout libet excludere. 

Lucius Tagaratensis. Becensetur ejus nomen m eoi- 
latione. Tagaratensis episcopi meminit notitia eptseopo- 
rum provincix Proconsularis, refertur enim Homraius 
Tagaratensis pulsus in exsilium. Non possum non al- 
bos calculos adjiccre. 

Marunus UzipPARENsiLs. NominatuT in collatione. 
Meminit notitia Episcoporum provinciw Proamsularii 
Avgentii IJzipparitani in exsilium expulsi. In plerisqne 
^ editis codicibus legitur Macianus^ sed Garnerio favet 
ms. Laurentianse bibliothecae. In Tabulis Peutinge- 
rianis UsipptVa ponitursupra Putput in mediterraneis 
versus meridiem. In Synodo Bonifacii appeliatur Se- 
mcntius Uzipparensis. Marianus fuit unns legatomm 
proconsularium in concilio anni 419. 

Fructuosus Abziritensis. Ita legitur in coUatumet 
legeniium tamen forte est Abderitensis, vel Abbiritensis: 
est enim apud Ptolemseum Ahderm mentio in Afiried 
propriUy seu provincia Proconsulari^ siquidem ponitwr 
8ub Carthagine, et in Notitia provindae Proconsularii 
fit mentio Felicis Abaritani episcopi. Hunc vero FrU" 
ctuosum oportet non diu fuisse superstitem ; nam or/. 
419 Candidus Abbaritanus recensetur inter legatos pro^ 
vinciae Proconsularis qui tamen in subseriptionibus di- 



285 



YARIORUBl EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 



m 



eiittr Germaniw^ sed mendose : nam Germania sive vetus 

sir€nava,pertinet ad Numidiam^ si qua fides yotitiae 

ssBpius eitatae^ in qua fit mentio Felicis Abaritani epi- 

scopi. ParQm callet Africanam geographiam, dum 

orbem Abziritanam cum Abbiritana confundit. In 

coUatione cap. 128 dicitur Fructuosus episcopus ple- 

his Abziritensis. Plinius lib. v, cap. 4, laadat in Africa 

oppidum Abziritanum. Hsc urbs Ptoiemseo dicitur 

Addera, nam D pro Z passim sumptnm supcrius 

ostendi. Et in sjnodo Genethlii an. 300 Victor Abzi- 

ritanus et Abderitanus in variis codicibuslegitur. Cap.- 

terum adhnc in Africa numerabantur dua; urbes qua- 

rum episcopi Abbiritenses nuncupabantur. Nam cap. 

215 laudatffi coliationis poniiviv Annibonius Abbiriten- 

sis; capite vero 133, Felix episcopus Abbirmajus^ 

nrbs ita appellabatur, ut ab Abbirminus, ubi sedebat 

Annibonius, distingueretur ; Afri enim ad duas ejus- 

dem nominis urbes distinguendas, utebantur istis 

vocabulis majus et minus ; ita apud eosdem habemus 

LeptiminuSj nempe, Parvam Leptim, et in Notitia 

inter Bjzacenos est Fortunatianus Leptiminensis : ita 

Plinius ibidem recenset oppida Ucitana duo, majus 

etminuSy et cap. 133 collationis recitatur Octavianus 

episcopus plebis Udmajus. Itaque eidem collationi 

anno 411 interfuere Fructuosus Abziritensis, Feliz 

AbbirmaJQS, Annibonius Abbirminus. In sjnodali 

praconsularium act. 2 conciiii Lateranensis laudati 

appellantur Adeodatus Abbiritanus, et Victorinus Ab- 

siritanuSj quorum episcoporum urbes mirum non est 

Garnerinm in unam confadisse, cum nec easdem Ca- 

rolos a S. Paulo, nec Holstenius exacte distinxerint. 

Sed alia rursus Garnerii errata corrigenda sunt; fal- 

som enim est Candidum successisse Fructuoso ; nam 

Candidus fuit episcopus Abbiritensis, non Abziriten- 

sis; ita enim legitur in subscriptione synodi anno 

419 Carthagine coactse, Candidus episcopus Abbiri- 

tensis Germanicianorumy apod Labbeum tom. II Con- 

cil. pag. 1670. Et recte ; nam apud Augustinum lib. 

n de Bapt., cap. 23, nominatur in synodo Cypriani 

Successus ab Abbir Germaniciana, Si Gamerius pro 

GemanisB in raelioribus codicibus Germanicise legis- 

set, rectius teztum correxisset. Yerum plnsquam pal- 

xnaris est ejusdem scriptoris allucinatio, ubi tradit 

Froetuosum post annum 416 haud diu fuisse soper- 

stitem, quod Candidos anno 41 9 in Fructuosi cathe- 

dra sedebat. Id ubi de Candido sermo inferius incidet, 

ostendam ; nam ambos hoic synodo praescntes fingit. 

QcoDVOLTDBUs Verensis. Fuit unus ex decem legatis 

prwtnciae ProconsulariSy qui cum aliarum provincia- 

nm legatis an. 419, nomine totius Africanx synodi 

eamnes recognoverunt. Non ita est. Hic Quodvultdeus 

ante azmum 41 1 erat episcopus, nam nominatur ante 

Tbomam Cubdensem, qui interfuit collationi. At 

QoodTaitdeus Verensis post an. 41 1 episcopatum 

adeptus est; cum in subscriptionibus an. 419 posl, 

Penthadiom Garpitanum locetur. Earum fragmentom, 

qpod plurimum ad rem facit, hic insero. 

Penihadius episcopus Carpitanae Ecclesiae subscripsi, 
Buffianus episcopus Ecelesiae Masensis subscripsi. 



B 



A Prxtextatus episcopus Sicilibbensis Ecclesiae sub- 
scripsi. 

Quodvultdeus episcopus Verensis Ecclesise subscripsi. 

Candidus cpiscopus Abbiritensis Geiinanicianorum 
Ecclesise subscripsi. 

Anno 411 sedebat Carpis Antonius, cui Pentha- 
dius subrogatus fuit ex cap. 125 toties memoratse col- 
lationis. Idem etiam Quodvultdeus in epigraphe poni- 
tur ante Candorium Mullitensem, qui collationi inter- 
fuit. Quare diversus plane fuit a Quodvultdeo Verensi. 

Candorius MuLLiTENsis. Numcratur inter episcopos 
qui Carthagine fuerunt tempore coUationis. Intcr pro- 
consulares ejectos Notitia habet Liberatum Mullitanum. 
Tandem Garnerius non sine cura et labore aliquid ex- 
piscatus est. 

Maximus et Megarius. Ignotae sedcs. Sedetaliorom 
parum eidem not^e. 

RuFiNus Drusilianensis. Quanquam ita legitur in 
coUationCy lcgendum tamen puto DinisianensiSy vel po- 
tius Dionisianensis : ejusce enim nominis episcopus po- 
nitur in concilio Carthaginensi rebaptizantium num 48 . 
An non illa sedes quae in Notitia provinciae Proconsu- 
laris corrupte legitur Duassendelmai ? Non possunt sine 
risu hflpc audiri. A carcere ad calcem percrrat. Lege, 
roi Antoni, epigraphen, videbis nominari non Rufi- 
nom, sed Rusticum. Ita cum duo Rostici in epigra- 
phe scribantur, Garnerius ex priori Rusticianum fa- 
cit, posteriorcm in Ruilnum mutat. Cum non possit 
Rusticum inter ducentos et octoginta sex episcopos 
C qui collationi nomen dederont reperire, satisurbano 
artiilcio pro Rustico Rufinum obtrudit. Porro Rufi- 
nus cap. 121 coUationis vocator episcopus plebis Dru- 
silianensis, Verum metamorphoseos studiosus, non 
modo episcopum, scd et Drusilianam ejusdem sedem 
in dliam convertens ait : Legendum tamen puto Dini' 
sianensem. Serione an jocose hoBC scripsisse cumdem 
putas ? Ubinam gentium, non dicam in Africa, sed 
orbe toto episcopatus Dinisianensie paroit? Verum 
vide qoomodo eamdem Dinisianam suam illam ur- 
bem, quam uno ductu calami repente excit^rat, al- 
tero statim dejecit ; vel potiuSy inquit, Dionisianensis. 
Sed perperam Drusilianensem Ecclesiam cum Diony- 
siana confundit ; illa enim ad proconsulares pertinet, 
ut ex Tabulis Peutingerianis constat, hsec vero ad 
'^ Byzacenos ; nam inter sedes Byzacii quie sine episco- 
pis erant anno 484, ponitur in Notitia Africse Diony^ 
siana. Easdem etiam diversas urbes fuisse evidenter 
ex collatione deducitur, in qua cap. 187 interepisco- 
pos Donatistas qui collationi interfuere ponitur Resii' 
tutus episcopus Drusilionensis, et cap. 198 Victor epi- 
scopus Dionysianensis. Itaque DrusiUana el Dionysiana 
fuere diversce, et diversarum provinciarum urbes, 
quibus distincti episcopi Donatistce prsesidebant; ilias 
vere novus geographus in unam confundit, alteram 
ex Byzacio in Proconsularem sine machinis transfe- 
rens. At neque his mutationibus conteutus, cum ex 
Drusiliana fecerit Dinisianam, dein Dionysianam ; 
tandem ex his omnibus tanquam dirutarum civitatum 
ruderibus novam urbem aedificat Duassendelmai : An 



287 



SDPPLEMENTDM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



288 



noriy inquiens, illa sedesqux in Noiitia provincix Pro- 
consularis comipte legitur Duassendelmail Imo ipse- 
met corruple legit ; nam in Notitia laudata non dici- 
tur Duassendelmai, sed Duassedemsai\ nominalur 
enim ibidem Mannucius Duassedemsai, cujus sedes 
cum statuatur in Proconsulari, nequit eadem csse 
cum Dionysiana, quse in eadem Notitia locatur in By- 
zacio. Porro Ecclesiam Duassedemsai puto eamdem 
esse quae cap. 202 collationis dicitur Assenemsaleinis, 
ubi inter Donalistas recensetur Fortunatianus Asse- 
nemsalensis, et in synodo Bonifacii inter proconsula- 
res ponitur Patronianus Senemsalensis. Synodicam 
proconsularium act. 2 synodi Lateranensis subscribit 
Juliamus gratia Dei episcopns S. E. duarum Senepsali- 
tinarum. Ilabes ergo in quatuor versibus tot errala 
recentioris hujusce geographi, qua; forte idem ad- 
denda putavit GeograiThifB reformatee, quam quidam 
-(nosti hominem) in lucem emisit. 

RuFiANCs Maxensts. Dicitur in collationc Muzucen- 
sis ; unus fuit e decem delegatis e provincia Proconsu- 
lari an. 419 orf recognoscendos canones, etc. Putabat 
se lippis scribere ac tonsoribus, cum tot fabularum 
portenta chartis inseruit. Fallitur cum scribit Rufia- 
num dici in collatione Muzucenscm, Nec Rufianus 
dicitur, nec Muzucensis, sed cap. 427, nuncupatur 
Rufinianus Muzuensis. Erat Muzu in Proconsulari, 
et inter ejectos ex hac provincia in exsilium ab Hune- 
rico recitatur Felix Muzuensis. In eadem collatione 
cap. 133 episcopus Muzucejisis appellatur Restitutus. 
Denique in subscriptionibus superius adductis anno 
419 Penthadius, qui post annum 4H elec»us fuit Car- 
porum episcopus, subscribit ante Ruffianum Maxen- 
sem. Nondum ergo hic anno 414 erat episcopus, neque 
interfiiit collationi, cum Penthadio et Thomse Cub- 
densi in hac epigraphe prseponatur. 

Procdltancs. Vel ignotae sediSj ve/, quod magis reor^ 
legi debet Proculus Ginesitensis Salarias, cujus nomen 
ponitur in collatione. Nam in Notitia episcoporum pro- 
vinciae Proconsularis legitur Carissimus Gisipensis, eje- 
cius in exsilium. Nullus vero dubito quin idem Ginesi- 
tensis qui Gisipensis. Vereor ne tot metamorphoses 
nauseam ac fastidium tibi ingeraut, vir doctissime, ac 
memet non levi sane crimini obnoxium faciam, qui 
te a gravioribns studiis, quibus diu noctuque curam 
intendis, ad hflec plane fabulosa iectitanda interpel- 
lem. Scis Catonem post diffcillima senatus-consulta 
animum ad cursum ludosque cum pueris vertisse. 
Ego quidem varias subinde hominum, urbium, ac 
provinciarum non secus ac in scena fieri solet, mu- 
tationes exhibeo. Refice interim te, ac oculos aures- 
que commoda, nam novae rerum facies occurrnnt. Hic 
Proculianus in Proculum vertitur, ac Gisipa in Gine- 
sitam urbem transmigrat. Quod hominis nomen va- 
rietur, dolo plerumque tit vel consilio, dum per ad- 
optionem familiae in alias transcribuntur ; at urbes ur- 
bibus inserere unus Garnerius tentavit. Verum quam 
infeliciter, ne imperite dicam, collige ex cap. 433 
collationis, in qua nominatur Proculus episcopus ple- 
bis Gmezitensis Salariae ; et ex cap. 435, ubi recense. 



B 



A tur Januarianus cpiscopus Ecclesiw Gisipensis, Et ta- 
men cum utriusque urbis distinctio meridiana luce 
clarior appareat, confidenter exclamat Garnerius: 
NuUus dubito quin idem Ginesitensiis qui Gisipensis. 
Adde etiam Proculiani nomen familiare fuisse apud 
Afros ; nam episcopusqui in Hipponensi dioecesi con- 
tra Augustinum morabatur in^parte Donati, Procalia- 
nus dicebatur, ad quem data est epistola inter Augo- 
stinianas 447, et nominatur etiam in epist. 468. 
Fateor tamenin codice Laurentiano Proculum scribi. 
Verum adesl in cap. 435 etiam ProKulus Serrensis. 
Thomas. Mirum ubique hujus nominis silentium^ 
nisi quod Leo Magnus scripsit ad Thomam Africanum 
episcopum : sed incredibile est huncce Thomam nostrum 
tandiu vixisse. Si prcesens collationi hsec dixisset, 
surdum illum affirmassem; nam cap. 433aUavocA 
nominatus est ab Officio Thomas episcopus plebis Cub- 
iensiSf qui etiam respondit : E contra neminem habe- 
mus, Hanc vero Ecclesiam spectasse ad proconsula- 
res poterat Garnerius discere ex synodica act. 2 con- 
cilii S. Martini papoe, quam subscripsit Gentilis gratia 
Dei episcopus S. E. Cubdensis. Portentum tibi forle 
videbitur hunc scriptorem non vidisse Thomam ubi 
erat in collatione, reperisse vcro hunc ipsum nbi 
plane non erat, nemqe in epistola S. Leonis Magni. 
Semel tantum Leo Magnus litteras, quae exstent, in 
Africam misit ; est epistola 87 ad episcopos Maurita- 
nice Ceesariensis, in qua nullus Thomas appellatur. 
Interim non possum non dolere supinam ac immanem 

Q prorsns Garnerii allucinationem, qui, non contentus 
urbes et Africanos episcopos confudisse, Leonem 
Magnum pro Loone IX obtrudit. Exstat inter Leonis 
IX epistolas tertia cum hac epigraphe : ad Thomam 
episcopum Africanum, quam tameu fingit a Leone 
Magno scriptam. Damus ergo libentissime incredibile 
esse Thomam nominatum in hac epigraphe, tandm 
vixisse; etenim usque ad tempus litterarum ab Apo- 
stolica sede ad Thomam episcopum Africanum scri- 
ptarum, sexcenti et triginta tres anni lapsi sunt ; pri- 
mus Leonis IX annus fuit nostrse epochee 1049.Si in 
lib. II Victoris de Pers. Vand. vidisset alium Thomam 
episcopum Africanam? 

Januarius Timidensis. In collatione legitur 7\m«- 
densis, sed legendum (nota confidentiam) omninovide^ 

^ tur Timidensis ; nam in provincia Proconsulari nuUa 
fuit Tunuda civitas, sed Timida^ quae Regia aliqtumdo 
dicitur. Eamdem cramben reponit. Audi interim.qnc 
idem auctor in notis ad Vincentium Gulusitanom 
scribit de urbibus proconsnlaribns : Siquidem vix tl- 
lius provinciae plures quam sexaginta octo Ecelesias wh 
vinius, nec illas noti situSy cum tamen fuerint centwm 
sexaginta quatuor, si qua fides Victori Uticensi. Cur 
ergo Tunuda non fuit una ex illis centum fere qm 
ignorantur? Potuit tamen pertinere ad aliam Africa- 
nam provinciam ; nam Tunuda incertse provincifle ab 
ecclesiasticis geographis deputatur. In Tabnlis Pen- 
tingerianis in Proconsulari legitur Uthica xx, ThunM 
VII, Maxala xxi. Forte a Thunn dicta est Ecclesia 
Thunudensis. In Tabulis Ptolemaicis ponitur Timuba; 



m 



VARIORUM EXERCITATIONfiS IN S. AUGUSTINI OPERA. 



290 



ubi unias tantum litterse variatio a textu collationis A qoi tamen ad provinciam CarHiagiaensem specta- 
apparet. Et Plinius lib. ii, cap. 5, laudat in Procon- vit. 



soiari oppidum Tunudisense. Kx liis poterat Garnerius 
memoratam Ecclesiam faciliuset probabilius usten- 
dere, quam illam in Timidensem sine teste conver- 
tere. Cum inter Donatistas nullus Timidensis nomi- 
netur, non obscure deducitur eamdem Ecclesiam 
foisse catholicam (rarierant episcopi Donatistse ia 
ProcoDsulari, teste Peliliano capit. 195 coUationis) 
ejusque episcopum ad synodum non venisse; nisi 
fderit ex 64 Ecclesiis catholicorum quse tempore 
coUatioDis episcopis carebant, nondum in demortuo- 
rum locum novis subrogatis, ex eadem collatione 
eap. 215. 

OcTAVUNCs Rbssianensis. J^a legitur in collatione. 
Hoc brevissimo scbolio rem se ad oculum monstrasse 
existimat. Errat autem, dum Ressianeusem episco- 
pom proconsuiaribus annumerat, qui inter Numidas 
iocandus est, nam in Notitia Africse inter Numidas 
Iiabetur Vigilius Ressanensis, Hoc etiam ex ipsa col- 
latione coliigitur ; nam cap. 421 baic scribuntur : 
Aspidius episcopus plcbis Tacaratensis. Idem dixit : 
Vrxsto sum. Verissimus episcopus Donatista dixit : 
Agnosco illum : quatuor sunt in plebe mea, Datianus, 
Aspidius, Fortunatus et Octavianus, Erat Tacarata in 
.Numidia, unde ibidem in Notitia recitatur Crescentius 
Tacaratensis. Datianus erat episcopus Legcnsis ex 
cap. 12iy Octavianus Ressanensis. Tres illa^ dicece- 
ses intra Numidiam erant contermina^. Octavianus 



Sextus, ignotae sedis. In codicc Laurentianse biblio- 
Ibecae Sixtus legitur, sed nusquam memoratur ia ve- 
tustis Africai monumentis, 

QuoDvuLTDEus GiviRTENSis. Legi forte ita debet : fit 
enim mentio episcopi ejusdem nominis et sedis in colla- 
tione, nec tamen in aliis a Proconsulari provinciis re- 
peritur sedes Gioirtensis. Sane Garnerius non legit 
subscriptiones synodi Bonifacii Cartbaginensis apud 
Labbeum tom. IV Concil., pag. 1640, illam enim sy- 
nodum subscribit Vincentius episcopus plebis Gervita- 
nae lcgatas provincix TripotitinaB^ Itaque sedes Givir- 
tensis erat extra terminos Proconsularis, imo ultra 
Byzacium,etadTripoIitanos pertinebat. 

Penthadius Carpitanus. Fuit unus e decem electis 
ex provincia Procomulari ad recognoscendos canones 
an. 419. Vides bunc scriptorem iingere duos Carpi- 
tanos episcopos una simul sedisse, etanno4i6ei- 
dem synodicffi ^nomina dedisse ? Etenim superius An- 
tonium, qui sextus in bac epigrapbe nominatur, ap- 
pellaratepiscopumCarpitanum, cui modo Pentbadium 
concathedraneum facit. 

QuODvuLTDEus. Iguotx sedis. Hunc rectius Veren- 
sem dixisset, quippe qui in synodo ann. 419 post 
Penthadium subscriptus legitur. 

CvpHiANUs TuBURBiTANUs. Ita lcgitur incollatione, 
Est autem Tuburbus seu Tuburbo civitas in provincia 
Proconsulari, fuitque olim colonia Plinio et Ptolemxo 



ergo Ressanensis pertinct ad Numidiam. Garnerius q nota. Meminit ejusdem Jntoninus in itinerCt Ilippone 



tamen non vidit in eadem collatioue alterum Octa- 
vianam episcopum proconsularem ; is fcit Octavianus 
episeopus plebis Ucimajus, uti scribitur cap. 133. 
Plinius superius memoratus receusuit oppida Ucitana 
duOy majuSy et minus^ et in synodica proconsularium 
xt 2 concilii Lateranensis laudatur Tripolius G. D, 
efnscopus S. E. Ucitanae. Quare hic forte fuit Octa- 
Tianos episcopus Ucimajus. 

pRjnrEXTATUs SiciLiBENsis. Unus fuit e decem lega- 
^provincix Proconsulai*is, qui cum aliis aliarum pro- 
mciarum recognovit canones ann, 419 nomine totius 
Africanae synodi. Neque sedem hujus episcopi recte 
dirinatur ; nam Prsetextatus prsesul Sicilibra^ seu Si- 
eilibbse erat dignitatis lemporc pQsterior Penthadio 



Regio Carthaginemy eamque ponit inter Cluacariam et 
Ciyisam. Duas urbes Tuburbitanas in unam confundit. 
Nam cap. 133 collat. nominatur Victor episcopus Tu~ 
burbitanorum Minorum ; et cap. 1 3o Cyprianus episco- 
pus plebis Tuburbitanorum Majorum. Victor lib. ult. 
de Persecut. Vand. meminit Tuburbiianx civitati ma' 
joris, et Antoninus in descriptione memorati itineris 
ait : Cluacaria xv. Tuburbominus xxviii. Cigisam, 
Perperam ergo testimonium Antonini adducitur, quia 
Cyprianus sedebat apud Tuburbomajus, cujus nulla 
apud Antoninum mentio est. Veruin utriusque Tu- 
burbi situm doscribunt Tabulic Peutirigerianie, ubi Si- 
ciiliba media visitur oblique utrumque Tuburbum 
respiciens, distans Tuburbomajus millia passuum 28. 



Carpiiano ; siquidem in subscriptionibus synodi a ^ Errat insuper dum Cyprianum P,enthadio Carpitano 

Gameiio laudatae, Penthadio postponitur, ut ex tri- 

bos sabscriptionibus apud Labbeum tom. II Concil., 

pag. 1168, 1669, 1670, apparet, quarum unum exem- 

plum supeiius posuimus ; at hic Prsetextatus Pentha- 

dio pFseponitur, cum tertius in epigraphe ab eodem 
recitetar. Uic Holstenii sententia rejicienda mibi est, 
qui pag. 36 scribil Cilibiensem eamdem cum Sicilib- 
bensi nrbem fuisse ; nam eidem collationi ex Donati- 
ftUs interfuere Quadratianus episcopus SicHibbemis 
cmp. 198, et Tertullus episcopus Cilibicnsis cap. 206. 
In sjnodo Bonifacii an. 525 nominatur Restitutus Ci- 
Ubiensis inter proconsulares. Utraquc Ecclesia deest 
in NoLitia Africa^. Carolus a S. Paulo pag. 114 Cili- 
biensem episcopatum incertae proviucise ascripsit, 



posteriorem ponit, qyi tamen anno 411 erat episco- 
pus, et Penthadius, qucmadmodum dictum est, non- 
dum eo anno Carpis sedebat. 

Seavilius. Ignotae sedis quemadmodum Pelagius 
Marcellus, Venantius, Didymus, Saturninus, TniA- 
ZACENUS, Germanus, Germanianus, Juventius, Majo- 
RiNUs, JuvENTius. Hic collatio Cartbaginensis homi- 
nem destituit, nec aliunde suppetias petere potuit ; 
sed quam infeliciter eadem coliatione usus sit nemo 
non videat. 

Candidus Abiritanus. Fuit unus e lcgatis provincix 
Proconsularis, etc. Risum, amice, teneas. Superius in 
Fructloso, quem Abbiritanum episcopum fuisse as- 
seruit, hsec piane dixerat. Uunc vero Fructuosum 



291 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



292 



oportel non diu fuisse superstitem^ namanno 419 Can- 
didus Abbiritanus recensetur inter legatos provinciae 
Proconsularis. Si Fructuosus et Candidus ambo ejus- 
dem urbis Abbiritensis episcopi una eademque die 
anni 416 simul adfuere Carthagine in sjnodo, cur 
una simul in altera quoque Carthaginensi synodo 
anno 419esse nequivere? Tam cito sui oblitus, Can- 
didum coUegamin episcopatu Fructuoso dedit,quem 
paulo antea decessorem pronuntiaverat. Putasne 
Garnerium ullam his respousionem adornare posse, 
nisi ad calendas Grsecas ? Caeterum id etiam peccat 
qnod utrumque ejusdem urbis episcopum facit. cum 
Fructuosus Abziritanum thronum sederit, Candidus 
fuerit episcopus Abbiritensis Germanicianorum, ac 
Felici, qui collationi interfuit, successerit. quemad- 
modum ubi de Fructuoso superius sermo incidit, pa- 
iam oslendi. 

Cyprianus et iEMiLUNUs. Ignotas sedis, Nec ego 
scio, nec inquiro. 

RoMANus Megalopolitanus. Hecensetur in colla- 
tione. Fit mentio in Notitia episcoporum provincix Pro- 
C07isularis Coronii Megalopolitani in exsilium acti ; qua 
vero in parte provinciae Proconsularis sita fuerit Mega- 
lopolis ignotum mihi est. Imo et Afris illius oitatis ho- 
minibus id pariter ignotum fuit ; nulia enim unquam 
exstitit in Africa Megalopolis, cujas nominis urbs ce- 
lebris fiiit in Pelopouneso, Polybii Historici patria. 
Erat quidem in Africa Meglapolis. Unde in collatione 
cap. 133 laudatur RomaniLS episcopus plebis Meglapo- 
litanaBy et in Notitia citata a Garnerio, sed non bene 
lecta, vel certe corrupta, nominatur Coronius Megla- 
politanus; denique in synodica act. 2, synodi S. 
Martini papsB recensetnr Reparatus episcopus S. E, 
Meglapolitanae. Hos episcopos unius liltera; detra- 
ctione Garnerius ex Africa in Europam rapit. Caete- 
rum amanuensis vel typographus erroris auctor ju- 
dicetur; proprium Garnerii erratum est quod Roma- 
num ante annum 411 episcopum quippe, qui colla- 
tioni interfuit, sedisse in synodo putat post Pentha- 
dium Carpitannm, et Candidum ab Abbir Germani- 
ciana, qui post annum 411 ad sacras sedes evecli 
sunt. 

Africanus et Marcelllnus. Incertae sedis, Marcus 
episcopus Donatista cap. 187 coUationis interrogatus 
a nostro Aiypio Thagastensi : Unde esl qux est civi- 
tas tuaf respondit : Secuta Prumt Amidicca. Melime- 
limcnia Nasuta Prura.Poterat Garnerius pro ea quam 
in designandis pro arbitrio episcoporum sedibus 
auctoritatem usurpat, Africanum Secuts Pruree Ami- 
diccae, Marcellinum vero Melimelimenitc Nasut^e 
PrurfiB episcopos deputare. 

Hactenus de notis Garnerii ad epigraphen Patrum 
proconsularium. Accedo ad ejusdem notas in titulum 
alterius synodicfie a Nuraidiae episcopis anno eodem 
416, itidem contra Pelagianos, ad Innocentium pon- 
tificem missae. 

EJUSDEM ANIMADVERSIONES IN EPIST. CLXXVI. 
Domino beatissimo meritoque venerabiliy et in C/tri- 



A sto honorando papae Innocentio SUx>anus^ Falentinus^ 
AureliuSf Donatus^ Restitutus, Lucianus, Alypius, Au- 
gustinuSy PlacentiuSj Severus, Fortunatus, Pcssidius^ 
NovatuSj Secundus, MaurentiuSy Lpo^ Faustinianus^ 
Cresconius, Malcus, Littorius, Fortunatus, Donatus^ 
PonticanuSf SaturninuSj Christonius, Honorius^ Lu- 
cius, AdeodatuSy Processus, Cresconius^ Secundus^ 
FeliXf Asi(tticuSy Ruffinianus^ Faustinus, Servus, Te- 
rentiuSf Cresconius, Sperantius^ QuadratuSy Lucillus, 
Sabinus, Faustinus, Cresconius, Yictor, Gignantius^ 
PosidoniuSy Antonius, Innocentius^ Pi^aesidius , Cre- 
scentias, FeliXf Antonius, Victor, HonoratuSj Dona- 
tus, Petrus, Prassidius, CresconiuSj Lampadius^ Del- 
phinuSj ex concilio Milevitano in Domino salutem, 

Pessimis iisdem auspiciis, horum quoque episcopo- 
rum sedes Garuerius describit ; cujus quidem notis 
refellendis temporis jacturam facere forle yidebor : 
scd hoc ipsum in lucri loco reponendum censeo, 
quod cum tibi hoc in opere morem gero, obsequiuni 
erga to meum extendo ; neque enim periculum est, 
no sit nimium, quod esse maximum debet. Collige 
interim te, et ex Proconsulari provincia in Namidiam 
a Garnerio vocatus gradum moveas, ut qualia de Gar- 
thaginensis concilii Patribus, eadem de Miievitaoi 
consessus episcopis commentaaudias. 

SiLVANUs SuMMENsis vcl ZuMENsis. Utroque modo in 
collatione scribitur nomen sediSy quae prima tunc erat 
in provincia Numidix^ etc. Ubi vero sita fuerit Summa 
vet Zuma inccrtum est, nisi forte dicatur esse Zama, 

C quam Plinius et Ptolemaeus in Africa seu potius liU" 
midia reponunt, Nisi hospes in Africana historia Za- 
mam cum Zumma confundet. Etenim anno 41 1, cal. 
Junii, collationi Carlhaginensi adfuere Dialogus episco^ 
pus ZamensiSj contra quem Montanus unns e septem 
Donatistis collatoribus stabat ex cap. 121, ei SUva- 
nus episcopus Zummensis cap. 99, cui adversabatur 
eadem in dioecesi Felix Donalista, qui cap. 114, 201 
et 202, dicilur Zamensis. Hicscriptor in notis ad 
cpigraphen proconsularium dixerat. Majorinus Zem- 
ptcnsis, Ita legitur in coUatione; melius Zamensis^ 
nam in Proconsuiari provincia fuit Zama civitas^ si 
PliniOy Ptolemaeo ac Slraboni credimus. Eamdem in- 
constantiam qua passim laborat, in horum episcopo- 
rum sedibus designandis viris doctissimis affricat, 

^ qui, in recensendis illarum provinciarom urbibns, 
exaclam utriusque provincia; divisionem, qualis ab 
ccclesiasticis scrvata est, non aiTerunt, sed fluminum 
sectione illas dividunt, ut ad ocolum patet. Ex colla- 
tione habemus Dialogum episcopum Zamensem, cui. 
Garnerius Majorinum et Silvanum etiam collegas su- 
perimponit, ut episcoporum eadem in urbe triomYi- 
ratum constituat Zama Jugurthee, doin Jubae in Nu- 
midia Regia, rebus apud eamdem a Metello et C«esare 
gestis celebratur a Sallustio et A. Hirtio; Zumma 
vero fuit exigunm in eadem provincia oppidum ex 
sola collationc Carthaginensi scriptoribus ecclesiasti- 
cis notum. 

Valentinus. Vajenbnsis Ita legitur in collalione. 
Inccrta sedes est ; fuit tamen prope Vegeselamy nam 



293 



VARIORUM EXERGITATIONES II< S. AUGUSTINI OPERA. 



294 



B 



tii eoUatione pro Vegeselitano episcopo $uhscrip$i$se A 

dicitur, In cap. 133 coliationis hsec leguntur: Valen- 

timts episcopm Vajensis pro consacerdote meo Regino 

Ecclesix VegeselitensiSy qui hic Carthagine infirmitatis 

causa detinetur, etc, subscripsi. Ejusdem adversarius 

Dooatista cap. 186 dicitur Qtimtosius Vajensis. Vege- 

sela erat in confiniis Numidiae versus Byzacium ; nam 

ex Antonino distabat Sufetula urbe Byzacii millia pas- 

suum 30, in itinere Thenis Thevestema Vaja, seu Baja 

Don semel in ecclesiasticis Africse monumentis nomi- 

natur. Felix Brjanensis fuit in concilio Grati Cartha- 

ginensis, Bejanus Bejanensis fuitunus eduodecim or- 

dinatoribusMaximianidamnatus Bagaiaea Donatistis 

exAngastinolib. incon. Cresc.,cap.53.Perperam vero 

ex subscriptione Valentini deducitur istum sedisse 

prope Vegeselam. In collatione cap. 208 et 209 plu- 

res episcopi Donatists subscripsere pro collegis, qui 

tR itinere infirmilatis causa detenti dicuntur, quorum 

tamen dioeceses non erant conterminse. £t cum Regi- 

iras Carthagine segrotaret^ invisentem se Valentinum 

rogare potuit ut mandatum suo nomine snbsignaret. 

In Ephesina synodo pro Rufo Thessalonicensi sub- 

scripsit Flavianus Philipp.ensis, quorum sedes non 

erant yicinse; hic enim in Macedonia sccunda, ille 

in prima sacrorum prsefectos agebant. 

AuRBLins Macomadiensis. Bis Antoninus meminit 

amtatem Macomadum in Itineraino: semel dum de- 

seribit viam qux duxit Cirtam Carthagine : iterum in 

itinere Assuris Ahenas, lllic non procul a Cirta, isthic 

frope Thenas ponUur : quare necesse est falli lexico- c 

grap^s qui legi debere putant Macomademj eamque 

eoUoctU prope Sirtim Minorem. Poslea; Gcniina enim 

f»t M<icomadia apvui Numidas ; una cujus Ecclesiam 

Tegeret Aurelius, haberetque advcrsarium Sallustium 

donatisttm; altera Restidana, cui pra parte Donati 

frofcentius prxesset. Imo tres Macomades recenset 

Aatoninus. Priorem in Numidia ponit distantem 

Grta millia passunm 53 ; alteram in Bjzacio prope 

Thenas, qus iirbs erat in Byzacio, in cujus Notitia 

nominatur Fascasius Thenitanus ; et rursus in eodem 

itinere a Magna Lepti, quee erat metropolis* Tripoii- 

tan» provinciffi, Alexandriam ait : Macomades Syrtis, 

Antonino consentiunt Tabulse Peutingerianse, quse 

prope Thenas in Byzacio reponunt Macomades Mino- 

res, Qaarta Macomadia apnd Numidas lexicographi, 

qnos ▼eiiicat, a Garnerio discent. Quare Proficentius 

Donatista sedebat apnd Macomades Byzacenos ; hsec 

enim arbs dicltnr ab Antonino municipium. Limes 

Macomadiensis in Notitia imperii Occidentalis poni- 

tar sab custodia dncis Tripolitani. 

DoNATOs Amporensis. Dicitur quidem in collatione 
AuburensiSf sed in Notitia fit mentio Cresconii Ampo- 
ren$iSf ejeeti in exsUium cum aliis. In collatione cap. 
I2i non Aubnrensis dicitur, sed Anburensis, cujus 
adTersarius Servatus cap. 198 appellatur episcopus 
Amphorensis, Potoit Donatus sedere Anburee in dioe- 
eesi Amphorensi seu Amporensi, quemadmodum 
Delphinns ex cap. 65 ejusdem coUationis, morabatur 
iu dicBcesi Constantiensi, et quatuor catholici erant 



in dioecesi Adeodati Milevitani Donatistte, nt ibidem 
Petilianus conquestus est. 

Restitutus Novasinus. Ita in collatione, In Notitia 
episcoporum Numidiss recensetur inter expulsos Can- 
didus Novasinensis, Interfuit concilio tum Carthagi- 
nensi ante collationem anno 411, tum Milevitano anno 
416, tum Afticano universali an. 417, in quo tertius 
fuit legatorum provincias Numidix, Hcec partim recte 
dicerentur, si unus e Numidia Hestitutus Novasinen- 
sis appellaretur; sed occurrit in eadem coliatione 
cap. 143 Restitutus episcopus Tagorensis, quam Eccle- 
siam ad Numidiam spectare concedit Garnerius, quia 
in Notitia illius provincice ponitur Timothcus Tagu- 
7*ensis. Hursus in synodo anni 418 dicuntur electi le- 
gati de provincia Numidise AlinqiuSy Augustinus et 
Restitutus, Quare cum hic Restitutus sederit in sy- 
nodo anni 416 ante Alipium et Augustinum, perpe- 
ram dicitur ille idem quianno 418 nominatur Numi- 
darum legatus, quia hic post Alipium et Augustinum 
ibidem, tanquam in episcopatu posterior memoratur. 

LuciANUS GuiRENsis. Rccensctur inter episcopos qui 
Carthagine synodum habuerunt ante collationemf etc. 
An vero ei hic et ille corrupte legatur Ecclesiae nomen, 
reponique debeat pro Guirensi vel Girensi^ Girbensis, 
cujus episcopus decimo loco sententiam dixii in concillio 
rebaptizantium, dubitaveritforte aliquis,nec meojudicio 
valde temere. Non iboinflcias judicio geographi urbes 
subinde miscentis nonfore ila sentientem valde temc- 
^arium. Sed eruditi riderent hominem Girbam in Nu- 
midiar locantem. Qui ponitur Momillus a Garba in sy- 
nodo rebaptizantium, spectat ad Tripolitanos ; nam in 
Notitiahujus provincaelaudatur Fausiinus Girbitanus, 
In Numidia nulla Girba nominatur, sed tantum 
Garbe ; unde in s^modo Secundi Tisigitani apud Gir- 
tam adfuit Victor a Garbe ex Optato Milevitano lib. i, 
et Aug. lib. III. con. Cresconium, cap. 27. 

Alipius Thagastensis. Nobiiior ille est cum scriptis 
Augustini, Uieronymi, ac Pauliniy et aliorum, ium 
maxime rebus gestis fastisque EcclesiXy quibus ascri- 
ptus est inter divos die lo Augusti, etc. Omnia egregie. 
Sed Alipius supra omne Garnerii prseconium est. 

AuGUSTiNUs HippoNENSis. Nulia hic nota opus esl, 
Utinam quemadmodum nullas hic scriptor de Augu- 
stino notas supponit, ita nec ulli Augustino notas 
inussissent ; neque enim nobis vindiciarum scriben- 
darum necessitasimposita fuisset : unde eorum qui sc 
ac sua tantum probant, querela non uno loco erupit. 

Placentius Madaurensis. Lcgitur quidem in colla- 
tione PiacentinuSf imo et in codice Latino Ecclesix 
AfrvcansBy verum in Grxco habetur Piacentius, quae 
vox commujiior apud Afros. Interfuit concilio Afri- 
cano anno ^{%y persoruimque gessit legaii NumidiXy ac 
incausa Maurentii Tubursicensis contra seniores nostrx 
Germanise intcrlocutus est. Correctionem admitto. 
Interim annum synodi cui interfuit Placentius contra 
seniores novae Germanicse (ita legitur cap. 67 Cod. 
Africani) ipse etiam corrigat ; dicendus enim est an- 
nus 407, nam in synodo indicta Basso et Philippo 
coss., anno 408, nullum Placentii nomen sonat. 



295 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



296 



Severus MiLEviTANus. Sevevi Ecclesiam silet colla- 
tioyrout edita est, quamvis de Severo loquitur serius 
Carttiayinem appulso cum novemdecim aliis catholicis, 
quorum catholicae Ecclesiae appellantur, elc. Nulla 
nota hic nolis iaferri potest. Loquitur ex cap. 215 
coUationis. Sedit Severus Milevi ante annum 307. 
Mileum dicitur ab Antonino, et fuit colonia ex Tabu- 
lis Peutingerianis. 

FoRTUNATUS CoNSTANTiNiENsis. Fuit unus e scptem 
catholicis qui coHationem contra Donatistas suscepe- 
runt; sitne Constantviie7isis Ecclesia eadem quse Cirten- 
siSj disputant eruditi. Et adductis argumentis quibus 
eadem urbs utroque modo nominata apparet, ait : 
Cogit me, licet reluctantem, tanta vis argumentorum 
assentiri Gravio Pamelioque, quem ducem secutus esset, 
Quanquam prima ratio qua utitur omnino infirma est ; 
siquidem Fortunatus ille Cirtensis quam memorat Au- 
gustinus lib. de Unico Baptismo cap, 16, diversus est 
procul dubio a Fortunato, quem Hb, iii contra Petilia- 
num^ cap. 1, et lib, iii, cap. 38, Constantinensem vo- 
cat : ille enim Possidium dignitate episcopali praecessit, 
iste secutus est. Cirtensis siquidem paucissimis anniSr 
antequam Augustinus librum de Unico Baptismo scri- 
beret {scribebat vero anno 407), successit Profuturo^ 
cum tamen Possidius ante annum 394 episcopus est ; 
at Consta7itinensis praecedebat Possidium, ut ex multis 
subscripiionibus constat. Scribit Aurelius Victor in 
libro de Csesaribus, victo anno 306 a Constantino 
prope Miivium pontem Maxentio, a senalu Romano 
Cirtae oppidOy quod obsidione Alexandri ceciderat^ re- 
positOf cxomatoque nomen Constantina indUum. Ilinc 
Constans et Constantius Constantini lilii dederunt 
rescriptum Ordini civitatis Constantinae Ciitensium 
lege 29 de decurionibus. cod. Theod. Augustinus lib. i 
con. Peiil. cap. 2, ait : In eadem Constantiniense civi- 
tate Sylvanum episcopum majores vestri in ipso exordio 
sui schismatis ordinavrunt. In libro vero tertio con- 
tra Crescouiam cap. 27, Sylvanum Cirtensem nuncu- 
pat. Et lib. III con. Petilianum episcopum Constanti- 
nensem Donatistam ait: Ego commemoravi Sylvanum 
Cirtensemy cui quibusdam interpositis etiam ipse succes- 
sit. Ubi Pelilianum Sylvani concathedraneum appellat. 
Legaturepist. 165, itemque gesta sub consulari Nu- 
midio* Zenophilo. Hinc idem S. doctor Petilianum ct 
FoHunatum modo Cirtenses, modo Constantinenses 
episcopos dicit, ut pluribus ostendi lib. u Uist. Pe- 
lag., cap. 8. Hoec sunt evideutia: at Garnerius testa- 
tur se reluctantem in hanc sentcutiam descendere ; 
malebat cnim Constantinam a Cirta distinguere, ut, 
qui toties duas in unam urbem confudit, hic unam 
in duas dissecaret. Verum quod de urbibus malebat, 
hoc de episcopis fecit, dum Fortunatum Cirtensem a 
Fortunato Constantinensi diversum pronuntiavit. 
Scribit haec Augustinus libro laudato de Unico Ba- 
piismo cap. \b: Proindesi Profuturus ante paucissi' 
mos annos defunctus, et Fortunatus, qui in corpore 
adhuc esty atquc illi successit episcopo, etc. liaque an. 
407, cum hacc scriberet Augustinus, viscbat Fortu- 
natus Proiuturi in Cirlenfi sede successor. Porro 



B 



A eodem ylYebat etiam Fortuaatus Constantinensis, 
nam lib. i cont. Petil., cap. 1, ait: Cum essern in 
Eccksia Constantinensi, Absentio prxsente, et collega 
meo Fortunatio ejus episcopo. At lib. ii, cap. 5, lau- 
dans Romanam Ecclesiam ait : in qua hodie Afiasta- 
sius sedet. Ubi vides libros coutra Petilianum scriptos 
fuisse a S. doctore, superstite S. Anastasio papa, 
qui cum diem obierit anno 402, conse^uens iit ut 
Fortunatus Constantinensis ante annum 402 fuerit 
episcopus Constantinae, qui cum in collatione acno 
411, et in synodo Milevitana anno 419, prsesens fue- 
rit, anno 407 juxta Garnerii chronologiam sedebat 
Constantince una cum Fortunato alio Cirtensi Profu- 
turi successore. Ita duos Fortunatos ex uno faciens, 
fabulam de duobus Mensechmis belle iterum ludit, 
PossiDius Galahbnsis. Fuit et ipse collatorum unm^ 
imo individuus fere quemadmodum et Alipitis Augu-- 
stini in rebvs Ecclesiae agendis socius, etc. Omnia 
bene se habeut ; sed quod prozime iu notis ad Foilu- 
natum dicit Possidium ante annum 494 episcopum 
fuisse, anachroi.ismo scatet. Ipse Possidius Cala- 
mensis in lib. de Vila Augustini cap. 8 scribit S. 
doctorem Hippone conscratum a primate Numidix 
Megalio Calamensi episcopo. At Augustinus ez Chro- 
nico D. Prosperi viri et cosetanei et amicissimi^ in- 
auguratus est antistes Olybrio et Probino cpss., 
anno 395. Quare nondum illo anno Mcgalius obierat. 
Cffiterum Fortunatum Constantinensem, et Possidiam 
Calamensem ordinatos fuisse anno 397 evideuter 

Q ostendilib. n Historiae Pelagianae, cap. 8. 

NovATus SiNiTENsis. Ita legitur vi collatione, Sini' 
tensis autem Ecclesix meminit Augustinus epist. 128, 
qux est ad Dvnatum ; meminitpariter Notitia episcopo" 
rum Numidiw, in qua scribitur Stephanus [Sinilensis 
m exsUium pulsus. Qu3S porro fuerit, et ubi posita avi- 
tas illa inccrtum est; nisi quod ex Augustino colUgi 
potcst non procul ad urbe Hipponensi abfuisse. An non 
idcirco putari potest esse Sinistu colonia, cujus meniio 
fit apud Antoninum in Itinere ab Hippone Carthaginem, 
diciturquc Hippone distare iii, m. lxxz, m. m. ? Omnia 
plane susdeque pervertit, urbes ez una in aliam pro- 
yinciam portans, textus collationis et Antonini pes- 
siine corrumpens. In cap. 143 coilatiouis legilur, 
Novatus episcopus Ecclesiae Sitifensis; et cap. 204, 

*^ Novatus episcopus Ecclesise catholicse Sitifi.. Erat Si- 
tiiis celebris Mauritanise urbs, et, ut ait Procopius 
lib. II de Bcllo Vandalico, caput regionis Zqbis, ultra 
Aurasium montem si7a?, a qua Mauritania Sitifensis 
quinta ecclesiastica in Africa provincia denominaba- 
tur. In Codice Africano cap. 127 laudatur Notalus 
Sitiftnsis legatus Mauritaniae Sitifensis. Garuerius at 
Novatum inter Numidas recenseat, ex Sitifensi fecit 
Sinitensem. Erat Sitiiis proxima Numidise, distans 
Guiculo urbe Numidica ex Antonino millia passuum 
viginti quinque, Ampsaga iluvio inter utramque po- 
sito. Nusquam Antoninus meminit Sinistu in itiaere 
HipponeRegio Carthaginem: scribit enim: Onellaba 
M. p. L. Ad Aquas m. p. xxv. Simittu u. p. l. Bullam 
Reyiam \n. At ille ex Simittu reddit Sinistu. Porro 



297 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



298 



Simittu eralin Proconsulari provincia; Dam in sy- A tifensi dioecesi in Numidiam rapit, ubi apud unum 



nodka act. 2, i, concilii S. Martini legitur Benenatus 
Simitensis inler Patres proconsulares, in synodo 
aani 4i6 Adeodatus SimittuensiSj eX cap. i'25 coUa- 
tionis nominatur Benenatus Simittensis, qui dixit : 
Sec habeo alium, nec haereticos. Verum cap. 202 
Cresccinius episcopus Sinitensis cum Donatistis nomi- 
natur; ubi vero hsec urbs fuerit dicam suo inferius 
loco ad notas in Lucillum. 

Secdndus RuspirEN&is. Ita legitur in coUatione. 

Fertinuisse vero Secundum cum sua Ecclesia ad pro- 

ximiam yumidiae constat ex can. iOO Cod. Africanae 

Ecdcsix ; ubi dicitur electus a Maurentio pro uno ju" 

dicum sua in causa^ apud primatem Numidix Xantip- 

pum. yam alii omnes episcopi Numidx sunt, et judi- 

cium illud provinciale fuit. Tot sunt in paucis verbis 

errata, ut unde censuram exordiar ignorem. Haerebo 

ejusdem vestigiis, ut subinde labentem in pedes eri- 

gam. Erat Ruspa Bjzacii urbs, quam S. Fulgentius 

et vitse sanctitate et scriptorum excelientia illustra- 

Tit. Laudatur in Notitia Bjzacena Stephanus Ruspen- 

$is, et in synodali ejusdem provinciae act. 2 concilii 

S. Martini Julianus Ruspensis. In Tabulis Peutinge- 

rianis in Byzacio ponuntur Ruspe et Ruspina. In Ta- 

bulis Ptolemaicis legimus lisec in Byzacio oppida : 

Adrumetumy Ruspina, Leptis parva, TapsuSy Achola, 

Ruspe, Bracordes promontorium, elc Plinius Ruspi- 

nom libenim oppidum dicit lib. v, cap. 4. Itaque Se- 

cundus Ruspitensis qui in collatione nominatnr, sive 



B 



Garnerium Mopta collocatur. In Tabulis Peutingeria- 
nis in Mauritania Sitifensi scribitur : Mopti munici- 
pium. At ilie municipiumpro Municipio oppido, quod 
erat iu Numidia, obtrudit, cum Mopta diceretur mu- 
iiicipium, quod non erat colonia seu urhs Latio do- 
nata, sed vivehat lege municipali ; et in laudatis Ta- 
hulis oppida quse municipia vel colonise fuerint 
optimo domonstrantur. Quod vero Leo in synodo 
ann. 419 dicitur Moctensis, mcndose scribitur; nam 
ex vetustis codicibus Vaticani Labbeus tom. II Con- 
cil. pag. 1670, reposuit Moptensis. 

Faustinianus Tamugadensis Ita in collationc. Est 
autem prope Thevcstam coloniam in JSumidia Tamu- 
gade civitas nota Augustino, Antonino, PliniOyFiole- 
maeo, et aliis. Neutiquam notum est Antonino Tha- 
mugadem esse vicinam Thevesti; nam hic scribit : 
Thevesten. p, xxii. Timphadi h. p. xx. Vegesela m.p. 
xviii. Mascula m. p. xxii. Glaudia, p. xxii Thamu- 
gadi. Igitur Thamugada uon est prope Thevestem 
ex Antonino, cum eodem teste, remota fuerit ab illa 
urbe millia passum i04, et medise inter utramque 
fuerint Mascula et Vegesela urbes episcopales: hic 
enim tempore collationis Rhegiuus, iliic vero Mal- 
clius antistites scdebant. Frugum copiam apud Tha- 
mugadam laudat Procopius lib. ii de bello Vandalico. 
Ibidem etiam traditpag. 97 Ed. Grot. Thamugadam 
sitam esse in campis ad Orientem, adversus montem 
Aurasium, quem ait trium dierum itinere Carthagine 



Ruspae, seu Rnspinse sedit, perperam ad Numidiam q remotum fuisse. In eodem vero libro laudato pag. 



transfertur. Secundus qui canone iOO Cod. Afric. 

oiemoratur, erat episcopus Megarmelitensis, ut 

postea ostendam. Denique quod ait antistites electos 

io causa Maurentii Tubursicensis omnes Numidas 

fuiise, falsum esL Nam hi plane fuere Xantippus Ta- 

goseosis primas, Augustinus Hipponensis, Fiorcn- 

tios Hippoxarrhytensis, Theasius Memblositanus, 

Sanisacius Turrensis ex epistola Augnstini 168, Se- 

cundas Megarmelitensis ex coliat. cap. 125, et Pos- 

iidius Calamensis. At certpm est Memblositam et 

Bipponem Diarrhytum fuisse in Proconsulari. De 

Tbeasio boc ipsum dixit Garnerius in notis ad supe- 

riorem epigraphen, licet nescierit distinguere Mem- 

bressama Memblosita. In synodali apud concilium 



120, Thevestcm sex dierum itinerc Carthagine distans 
oppidum. Verum quod Faustinianus ille fuitThamu- 
gadensis, pura puta Garnerii divinatio est; nam in 
collatione cap. 215 recitatur Faustinianus Rusicca- 
densis. Hanc vero urbem in Numidia ponit Plinius 
lib. V, cap. 3, ubi scribit distasse Cirta Numidioi me- 
tropoli millia passuum 48. Pouitur ab Antonino di- 
staus a GuUu Numidise millia passuum 60, a Para- 
tianis 30;?qufie loca erant in Numidia et Rusiccades 
mediainter illa locatur. Cur ergo Faustinianus Ru- 
siccadensis nequit aftirmari ille idem qui interfuit • 
synodo Milevitanoi? Legit in laudato capite 215 Ali- 
pium dixisse de Faustiniano Rusiccadensi : Hic est 
in hac civitate, sed male habet. Quare morbo eumdem 



S. Martini, inler proconsulares subscribit Donatus *^ anno 411 putavit Carthagine exstinctum ; unde unus 



Ipponizaritensis, Sed haec clare patent, neque diutius 

in illis te volo. 
MAuaENTius TuBURSiCENsis. Ita legitur in coUatione 

etc Rem acu tetigit : hinc illi etiam atque etiam 
gratnlor. Tollit se humo : sed heu statim corruit. 
Leo MuNicipn MopTENsis. Ita legitur in collatione, 
Est autem sermo Munidpii in Notitia episcopornm 
Xumidiae, ubi scribitur Victor Municipiensis cum aliis 
acius in exsilium. Cavendum porro ne guis propter cog- 
mationem nominum Leonem hunc confundat cum alio^ 
qui Moctensem Ecclesiam rexit adfuitquc concilio ple- 
mario atm. 419; illa enim Ecclesia, quse, Moptensis di- 
dtur, ad Numidiam provinciamf ista, quas Moctensis, 
ad Mauritaniam Sitifensem pertinebat. Moptam ex Si- 

Patbol. XLYII. 



Thamugadensis in collatione remanebat, quem sy- 
nodo Milevitanae praesentem citra dubium assevera- 
ret. Visne tam speciosam conjecturam admittere ? 

Cresconius CuicuLiTANUs. Ita in collatione : scri- 
bendum forte CulcuitanuSj est enim cognita non tan- 
tum Antonino, sed etiam Ptolemaeo, Culcua colonia me- 
dia fere inter Cirtam. Simittu coloniam, Lares, et Gan- 
sapham. Hideas, per me licet, Nova» Geographiaj 
portenta. Ponit Cuiculum medium fere in itinere 
Cirta Oriontem versus ac Carthaginem; et quod mi- 
rabilius est, ex Antonino, qui lamen h£ec scribil : 
Cirta Milewn m. p. xxv, Idicram m. p. xxv, Cuicuii 
M p. XXV, Sitifi M. p. XXV. Vides, teste Antonino, 
situm esse Cuicuinm in itinere Cirta versus Occiden- 

10 



299 



SUPPLEMENTUy AD OPERA S. AUGUSTINL 



300 



lem ad Sitifenscm civitatem. quee cum in Maarita- 
nia Sitifensi fuerit, aperte deducitur Guiculum ex- 
tremam fuisse Numidise urbem versus Mauritaniam, 
quam tamen idem in medio fere Numidise locat. Mi- 
rare interim hominis solertiam, qui in Antonino in- 
venit Culcuitanum oppidum, quod nusqnam in An- 
tonini Itinerario legitur; non autem vidit Guiculita- 
num, quod ab eodem tam diserte designatur. Sed 
vix pati possum ab hoc commentatore Guiculitanam 
Ecclesiamin Gulcuitanam mutari auctoritate Ptole- 
meei (qui tameh Calcuamy non Culcuamy ut mendose 
legit, inter Numidise novae urbes posuit), cum in ve- 
tustis AfricansB Ecclesise monumentis nihil Guiculi- 
tana urbe frequentius nominetur. In synodo Grati 
laudatur Elpidophorus Cuiculitanus ; in synodo S. 
Gypriani Pudentianus a Cuiculi; in Notitia Africae 
Victor Cuiculitahus in coUatione Cresconius episco- 
pus plebis Cuiculitensis ;in synodo v Creses episcopus 
£. Cuiculitanx provincix Numidiae Memini Garne- 
rium initio praefationis ad Historiam Nestorianam 
affimare Ghristianum Lnpum magnum ecclesiasticse 
antiquitatis reparatorem immensa cruditionis copia 
vix non obrui. Procul ab hoc periculo remotum vides 
Gamerium, nondum enim immensa iiia eruditione 
suffocatur ; tota enim ejusdem litteraria supellex, 
quod notas prsesentes attinet, pugno stringitur, 

Malchcs MAscuLrrANus. Ita in collatione, Nota vero 
' Antonino est Mascula u. m. lx. p. a Thebcste distans 
euntibus ad Sitifensem coloniam, Rccensetur etiam inter 
episcopos Numidise Januarianus Masculitanuh, et me- 
minit Augustinus lib. iii cont, Cresconiumy cap. 27, 
Donati Masculitani, qui in concilio Cirtenei Donatista- 
rum anno 303, cui prxfuit Secundus Tisigitanus Nu- 
midiae primaSy confessus est se traditorem. Recte de 
Malchi sede : nam etiam in synodo Bonifacii lauda- 
tur Januarius Masculitanus legatus provincix Numidise. 
Verumtamen in iis quae addit peccat biennii pro- 
chronismum. Nam synodus illa teste Optato lib. i, 
post persecutionem apud Cirtam coacta fait. Et Augu- 
stinus libro laudato cap. 26, ait : Exstat Secundi 
Tisigitani conciliitm cum paucissimis quidem factum 
apud Cirtam, post persecutionem codicum tradendo- 
rumy ut illic in locum defuncti ordinaretur episcopus. 
At ex gestis municipalibus persecutio codicum tra- 
dendorura incoepit Girtse Diocletiano viii et Maximiano 
VII conss., anno 303. xiv kal. Junii, ei. eodem cap. 
29, Girtee sedente Paulo episcopo, cui postea anno 
305 mortuo Syivanus succes3or datus est, Augusti- 
nus annum et diem synodi Girtensis designat io bre- 
viculo collationis tertiee diei cap. 18, ubi et tempus 
durantis in Africa persecutionis etiam declaratur. 
Gestaj inquit, martyrum^ quibus ostendebatur tempus 
persecutionis consulibus facta sunt Diocletiano xi et 
Maximiano viii, pridie idus Februarias : gesta autem 
episcopalia decreti Cirtensis post eumdem consulatam 
tertio nonas Martias, ac per hoc tredecim menses in- 
teresse inveniuntur. Habes ex Augustino seevisse per- 
seculionem anno etiam 304, cum martyres occisi 
sunt; synodum vero Girtensem coactam anno305, die 



B 



A quinta Martii, cum cessasset in Africa persecutio post 
abdicationem Diocletiani et Maximiani, dominante 
in Italia et Africa Severo Gffisare. Probat heec ipsa 
pluribus eruditissimus Henricus Vatesius in notis ad 
cap. 2 lib. VIII Eusebii Geesariensis. Hadriani Henrici 
fratris litteras nuper ad te datas mihi ostendisti. 
Ambo de ecclcsiastica ac profana historia beneme- 
riti, ac proinde tua amicitia dignissimi. 

LiTTORius SuANENSis. Ita quidem in collatione, sed 
forte legendum Sngunensis. Fonitur enim ab Antonino 
in Numidia prope Cirtam Sugus : quanquam in Notitia 
episcoporum Numidix fiat mentio Felicis Suabensis in 
exsilium pulsi. Si non perfunctorie Notitiam lectitas- 
set, cognovisset ibidem memorari Victorem Sugita- 
num; unde Suabensis seu Suavensis (non, ut ille 
ait, Suanensis) Ecclesis in Sugitanam convertendae 
sententiam exuisseL 

FoRTUNATus Gasensi-Galanensis. Ita in collatume; 
sed cum plures ejusdem nominis censeanturj dubium an 
Fortunatus noster sit hujusce Ecclesise episcopus. Vah! 
quales modo scrupulos patitur, qui passim quosdam 
episcopos ad hanc synodum ex coUatione admittit, 
aliis ejusdem prorsus nominis pro arbitrio exclusis ! 
Sex Fortunati in collatione inter catholicos recen- 
sentur : Husuccurensis, Gapsensis, Gonstantiniensis; 
prior pertinet ad Mauritanos Gsesarienses, alter ad 
Byzacenos, postremus ad Numidas, qui ante Possi- 
dium legitur in epigraphe. Tres alii recitantor, Ca- 
sensi-Galanensis, Abbenzensis, et Undesitensis. Has 
G duas Ecclesias incertse provincise vulgo ascribont. 
At in Notitia Numidiee recitatnr Optantius Casensi- 
Calanensis. Garnerius ergo dubitat an Numidiae epi- 
scopus Fortnnatus sederit apud Ecclesiam Casensi- 
Galanensem, quam certum est ad Numidiamspectasse, 
vel potius fuerit episcopus Undesitae, vel Abbenzs. 
incertae prorsus provineiae oppidorum. 

DoxATUs TiBiLiTANUs. Legitur in collatione TigiU- 
tanuSySed procul dubio mendose; neque enim uspiam 
mentio reperitur civitatis Tigilis. Libenter admitto 
Donatum iegi in collatione procul dubio mendose 
Tigilitanum, sed ab uno Garnerio, nam qui litteras 
norit, in cap. 121 collationis leget : Donatus episco' 
pus Tisilitensis. Idem diaoit : Prxsto sum; scd non ha" 
beo contra me etiam episcopum. Ille vero perperam 
pro TisHitensit qnemadmodum in tribns editionibDS 
Massonis, Albaspinaei, et Labbei legitur, Tigmtanum 
dixit. Sed prseproperae lectioni id vitio vertatar. 
Aliud insuper peccat, quod in urbe Tibilitana Doni- 
tum episcopnm catholicom ponit anno 411, cum id- 
temporis apod Tibilitanum oppidum sederet Simpli- 
cius Donatista episcopus, qui cap. 197 collationis 
dixit : Adversarium non habeo, Huic tamen, velit no- 
lit: Donatum Gatholicum in eadem urbe adversariam 
jungit : cum uterque sua in civitate testatus sit non 
habere adversantem coepiscopum. Estne hoc era- 
ditorum patientia abuti? 

PoNTiCANUs, Saturninus, Ghristonius, Honorios, 
Lucius. Incertx sedis, Uno verbo semet censurse pe- 
riculo, nos molestia liberat. 



301 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



302 



Adeodatus Bellalitensis. Ita quidem in collatione A Hufo in Breviario. En quibus evidenter colligitur 



appelUUto' Ecclesia : sed in Notitia Numidix legitur 
BeUalisensis, TJbi vero Numidix sita fuerit ejusmodi 
eicitfUj incompertm miki est. Sed cumGarnerio ex- 
postulabit alter ejusdem nominis episcopns Numida, 
qoicap. 129 dicitur Adeodatus episcopus plebis Ba- 
uaitanse: nam hanc urbem in Numidia fuisse docet 
Notitia ejusdem provinciffi, in qua laudatur Vitalia' 
tm Vazaritanus ; et loci Vazaritani lit mentio can. 54 
Cod. Afiricani. Itaque mere pro arbitrio Bellaliten- 
sem obtrudit, excluso Bazaritano. Quare hujus Adeo- 
dati qui in synodo nominatur, civitas etiam incerta 
est, et non tantum situs civitatis, ut illc affirmabat. 
Processds. Ignotw sedis. Procedamus ad notas. 



Tubiensem Ecclesiam huic provinciee ascribendam, 
non vero Numidiae ; alias istius pro\inciflB legati con- 
tra Gresconium sletissent, non autem Sitifenses. 
Garolus a S. Paulo Tubiensis episcopatus non me- 
minit, et Holstenius pag. 65 et 96 notarum ad eom- 
dem minas recte cum Tubunensiconfundit; Tobu- 
ns enim erant in Numidia, ut postea dicam. Garne- 
rius quod Gresconius relicto oppido Villaregensi 
Tubiensem sedem occupavit, utramque Numidiffi 
urbem asseruit. Scimus ex Socrate, Sozomeno, et 
Theodoreto Euzoiom prius sedisse apud Germani- 
ciam in Euphratensi provincia, dein Antiochensem 
thronum invasisse, postremo Gonstantinopolitanam 



CasscoNius Gentbnariensis. Ita kgitur in coUa- ^ sedem usurpasse. Eusebius teste synodo Alexan 

• W^A • TkT ^*A* • _»_. IkT • j • J • r — » ^ 1 -»»* J O A xl^ •• • T* 



tkme. Et vero in Notitia episcoporum Numidix nume- 
rotur inter ejectos inde episcopus Florentius Centena- 
riensis. Cum plures Gresconii in collatione numeren- 
tar, hunc quL trigesioio loco in epigraphe nomina- 
lor, sedisse apud Gentenarium (ita hoc oppidum ap- 
pellatar in Tabulis Peutingerianis) sine teste non 
credam ; cum prsesertim idem Garnerius de Gresco- 
niorum in Numidia urbibus nihii ceili se statuere 
posse ingenue fateatur, ut suo inferius loco videbis, 
SECUNDns MAGABMELrrANUs, scu Aquensis. Quem 
lagarmeUtanum collatio dicit^ Aquensem praeterea vo- 
tai Augustinus. Nusquam in Aogustini libris Secundi 
nec Magarmelitani, nec Aquensis nomen reperitor. 
In Ubello tantum Leporii haec subscriptio legitor : 



drina in apologia secunda S. Athanasii, primo Be- 
ryti in prima Phoenicia episcopus fuit, inde in Nico- 
mediensem in Bithynia sedem se introsit, tandem 
favente Gonstantio Augusto Gonstantinopolitanam 
arripuit, semper aliorum civitates, oculis per invidiam 
conjectis, oblimans atque arrodens, Juxta illationem 
Garnerii in eadem provincia erunt memoratse urbes, 
cum tamen Gonstantinopolis fuerit in Europa, aliae 
vero in variis ac abs se invicem remotis Asiee pro- 
vinciis. Forte quo erronem istum Gresconium lon- 
gioris itineris molestia liberaret, utrumque oppidum 
Villaregense et Tnbiense in eadem provincia posuit, 
ut Gresconius de uno ad alterum facile transiliret. 
AsiATicus. Incertx sedis, qucmadmodum et Hufi- 



Seeundus episcopus Aquensis, sive Megarmitanse oblato C nianus. Nullus hic censorice severitatis notee locus 



1106» a Leporio libello subscripsi. Ubi non Aagnsti- 
nos, qui ibidem eodem modo subscriptus legitur, sed 
ipse Secundus se Aquensem dixit. 

Feux Villaaegensis. £^5t certum est ex duobus 
fjvsdem nomims episcopis Numidix alterum fuisse Vil' 
Imgensemy alterum Tubiensem, dubium tamen uter 
«^Yifii ecdesiam rexerit. Postea, canon 48 Cod. Afric, 
mtinet causam Cresconii Villaregensis, qui cum Tu- 
Imum Ecclesiam violenter invasisset, reUcta Villare- 
iffnst, sxpiusque admonitus fuisset, contumaciter pa- 
nredetrectaverat. Verum cum expostulatio facta fuerit 
ab Honoraio et Urbano Mauritaniw Sitifensis legatiSy 
mjieere posset aliquis, nec temere utramque praefatam 



est. Melius illi vertit ignorare quam docere. 

Faustinus Sillitensis. Ita in collatione ; fit autem 
in NotiHa episcoporum Numidix mentio Maximi Silli- 
tani. Exspecta parumper, et alterum Faustinum Sii- 
litanam cathedram una simul sedentem audies ; ima 
tertium Faustinum supposititium in hac synodo, Gar- 
nerio auctore, videbis. 

Servusdei BuRENsis. Ita in collatione, nisi quod ad- 
ditur Tubursicensis Burae. Verum in Notitia episcopo- 
rum Numidix dicitur simpliciter Leontius Burensis. 
Non uno vitio laborat hoc scholion. Agnomen urbis 
pro ejusdem nomine obtrudit. Cum duplex esset Tu- 
bursicus in Africa, una dicta est Tubursicus BurXy 



Eicclesiam ad hancce Mauritaniam pertinere. Sed cum «v altera Numidiarum. Patet ex collatione, in qua cap 



Notitise auctor in contrarium sentiat, vix ego possim 
conjeeturam probare : quis enim Victore Uticensi me- 
tius sitwn civitatum Africae, Ecclesiarumque a suis re- 
Uarum soeiis distinctius noverit^ Quare donec lux 
aliimde major affulgeaty Notitiae adhaerendum puto. 
Cespitat in piano, et in meridie majorem lucem ex- 
optai. Sibi iingit testimonium Notitiee canonis A£ri- 
eani dictis adversari. In Notitia Numidioi scribitur 
Danaius Villaregensis ; at Tubiensis Ecclesia ibidem 
Bon recitatur. Itaqne Gresconius ex urbe Villaregensi 
Numidiae ad Mauritaniam Sitifensem profectus, Tn- 
biensem ibidem Ecclesiam invaserat. Hinc legati 
Sitifeases petiere a synodo ut agere possent contra 
Cresconium, coram rectore provinciae ; erat cnim 
Maaritania Sitifensis provinda preesidalis teste Sexto 



12i laudatur Servusdei episcopus plebis Tubursicensis 
Burx, contra quem Donatus hcereticns stabat, qui 
cap. 206 dicitur Donatus Tubursicensis^ neque additur 
Burae, unde constat Servumdei non esse dicendum 
Burensem, sed Tubursicensem ; a nomine enim, non 
ab agnomine urbis appellandus est : hoc enim hujus 
Tubursicus ab altera istius nominis urbe distinctio 
tantum signilicatur. Ita dicimus Ultrajectum Hheni, 
ut hoc oppidum ab Ultrajecto ad Mosam secernamus, 
et perperam quis hujus civitatis episcopum vocaret 
Mosensem. Altera Tubursicus dicebatur Numidiarum, 
ita in eadem coUatione cap. 201 inter Donatistas 
nominatur Januarius de Tubursicu Numidiarum^ cui 
adversabatur ibidem Maurentius catholicus ez cap. 
143, ubi appellatur episcopus Eccksiss Tubursicensis, 



303 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



301 



Utramque oppidum confudit Holstenius pag. 55, et 
uaius tantam meminit Carolus a S. Pauio. Ex his 
etiam infertur, Tubursicum, ubi sedebat Servusdci, 
nun recte statui in Numidia, cum ad distinguendam 
alteram Tubursicum a Tubursicu Burse, illa dicere- 
tur Tubursicus Numidiarum. Poterat Garnerius Ser- 
vumdei ex Augustino lib. iii contra Cresconiiim, 
cap. 43, eximie commendare, cujus yerba hic lau- 
danda sunt, ac germana lectio restituenda. EpiscO" 
pus, inquit, catholicus a Thubursicubure Servus no- 
mine, cum invasum a vestris locum repeteret et utrius^ 
que partis procuratores proconsulare praestolarentur 
examen, repente sibi in oppido memorato vestris ar- 
matis irruentibuSf vix vivus aufugit, Ubi legendum 
esse Thubursicu Burx patet ex coUatione, unde S. Au- 
gustinus Servum diserte nuncupat Tubursicensem, et 
Donatus haereticus cap. 106 dictus est TubursicensiSj 
non vero Tubursicuburensis, Ex laudatis Augustini 
verbis videtur colligi hanc Tubnrsicum Burs? fuisse 
in Proconsulari, quod iilius oppidi causee proconsu- 
lari judicio subjicerentur, cum proconsules Cartha- 
ginensem provinciam, consulares Nnmidiam rege- 
rent ; sed video inilrmum ac plaue lubricum csse 
hoc argumentum ; nam Possidii et Crispini in Numi- 
dia episcoporum causam cognovit proconsul ex Au- 
gustino lib. iii, cap. 48. operis ejusdem contra Cre- 
sconium, quod etiam constat ex epistolis 127 et 128 
ad Donatum proconsuiem Africae. Proconsules enim 
amplissima potestate in omnibus Africse provinciis, 
excepta Mauritania Tingitana, utebantur. Tubursicus 
Numidia". erat in itinere Hippone Cirtam ex Augustino 
epist. 103. Denique notes velim Garnerii technas, 
nolo enim dicere malitiam, aut yafritiem, a quibus 
longe esse virum probe scio ; ille, ut citra dubium 
Servum seu Servumdei cum sua illa Burensi urbe, 
quoe nulla uspiam fuit, in Numidiam traheret, appcl- 
lavit Notitiam Africae, scribens in ea dici simpUciter: 
Leontius Burensis, cum tamen non ita legatur; nam 
simpliciter ibidem scribitur : Leontius Burcensis, Ita 
ex Burca Buram novam in Numidia urbcm obtruxlt. 
Burita fuit Numidise urbs, utinferius patebit. 

Terentius Seledcianensis. Ita in coUatione. Fit 
autem in Notitia episcoporum Numidix mentio Profi" 
cii Seleucianensis, Poterat Terentium et Servunidei, 
quem proxime nominnverat laudare ex synodicis lit- 
teris Africanse synodi ad Coelestinum papam, in qua- 
rum inscriptione noniinantur Aurclius ValejitinuSt 
AntomuSy Tutus, Servusdei, Terentius, FortunatuSy 
ctc. Ita in utraque syuodo Servusdei et Terentius 
tanquam eudem fere tempore consecrati, pruxime 
sedebunt. Ex hac vero epigraphe deduces, maximos 
illos Augustiniause nustr^e gentis heroas, Augustinum 
Alipium, Severum, ac Possidium, non fuisse in eo 
Africano concilio; uam ante Servumdei et Terentium 
iuscripti legerentur, quemadmodum ponuntur in ti- 
tulo epistolse tantis notis a Garnerio illustrata; ; quud 
nempe inteliigerent eo in concilio ex universa Africa 
cuaclo adversus Bumanas appellationes acerrimc dis- 
putandum et deceruendum esse, a qua scutentia 



B 



A collegarum cum ipsi erga Rumanse Ecclesiee jura 
obsequentissimi, procul cssent, ideo ad eum episco- 
porum convontum se conferre recusarunt. 

CuESCONius de castello Titdliano. Leyitur in col- 
latione plebis Tituli ; sed notitia meminit Victorini de 
castello Tituliano episcopi Numidiae. Postea : Monen* 
dum porro nunc^ quoniam meminij vehementer esse 
probabile Notitiam episcoporum^ qua tam saepe (at 
quam infeliciter!) usi sumuSy scriptam fuisse ab ipso- 
met Victore Uticensi, qui tres libros de Persecutione 
Vandalica composuity etc. Atque hinc quisque satis 
perspiciat utrumque opus conjungendumj si quando- 
Victoris historia edatury tanquam alterum alterius sup- 
plementum et lumen. Passim labitur. Scribitur in 
collatione cap. 125 Cresconius episcopus plebis Tituli^ 
contra quem Victor Donatista stabat, qui capite 202 
inte haereticos ita recensetur : Victor episcopus Ti- 
tulensis. Hsec autem Ecclesia pertinebat ad proconsu- 
lares, quod diserte Garnerius poterat discere cx 
Notitia episcoporum, qua se tam saepe usum testatur 
sed profecto hac vice usus non est ; nam ibidem inter 
proconsulares legisset Crcsciturum Titulitanum. At 
ille nt Cresconium in Numidia episcopum faciat, 
eumdem ex oppido Titulitano in castellum Titulianum 
cito citius vulare jubet. Quod addit, notitiam episco- 
porum AfricdB inserendam historiae Victoris de Per- 
secutione Vandaiica, atque utrumque opus conjungen- 
dum, si quando Victoris historia edatur, vix sine risu 
leges; habes enim in insigne tua bibliotheca histo- 

C riam Victoris editam a Petro Chiflletio, quem inter 
eruditissimos societatis Jesu scriptores post Peta- 
vium ac Sirmondum laudare soleo, in cujus libro 
quarto memorata Africse Notitia iegitur. Qui sane 
vir doctissimus Garnerii vota non modu jamdiu prae- 
venit, verum etiam superavit ; cum Notitiam illam 
non quidem tanquam appendicem historia^ Victons 
assutam voluerit, quod se desiderare Garnerius dicit, 
sed mcdio prorsus operi inseruerit. Editum est iliad 
volumen a Chiffletio Divione anno 1664. Hinc forte 
putabis Garnerium Iioc pra?scnti anno 1073, quo Ma- 
rium Mcrcatorem notis illustratum publicavit, Chif- 
lletii opus, quod in ore famse versatur, atque erudi- 
torum omnium manibus tcritur, penitus ignorasse. 
Verum si ita judices, segre in tuam sententiam de- 

^ scendam ; nolo enim tam supinam celebratissimi vo- 
luminis iguorantiam homini affricare. Arbitror autem 
Garnerium jam ante novennium hasce nonas in 
utramque epigraphen adornasse ; scribit enim se opus 
difticillimum, quod hactenus tcntavit nemo aggressum; 
sed non sine cura et labore. Et quidem dissert. 5, 
pag. 319, testatur se ante duos et viginti annos ad 
Pelagianam Historiam commentariis illustrandam, a 
Sirmondo vetustissimis schedis communicatis anima- 
tum. Hinc ejusdem consilium laudo, qui juxta poet» 
de scripto publicando monitum, nonumque prematur 
in annuniy suas notas pleno a Chiflletiaui Victoris 
editione nuvennio maturatas haud maturate vulgavit. 
Quod si ex eodem Horatio statim reponas : 

Repreheudite quod uon 



305 



VARIORUM EXERCITATONES IN S. AUGDSTINI OPERA. 



306 



Multa dies et multa litura coercuit, atque 
Prssectum decies nou castigavit ad uuguem 

Nullam pro homine responsionem adornare volo, 
ne ex ceDsore repente, dom nescio, advocatus fiam. 

Sperantius, vd, ut est in collationey Speratus Am- 
roadsrensis. Dubium mihi fuit, debeatne Ecclesia Am- 
madaerensis in Numidia censeri^ an in provincia Pro- 
consulari^ quamvis certum sit ad alterutram pertinere, 
etsi in ncutrius Notitia inveniatur : verum cum prope 
absit a Thebestc coloniay ut est apud Antoninum ; The- 
besie verOy ut constat ev Notitia episcoporum Numidiae^ 
dtiias sit Numidiae, Ammadxra videtur quoque Numi- 
dix tribui debere, quantumvis repugnent vulgare ta- 
buiXj profecto non exactissimae. In concilio rebapti- 
zantium Eugenius ab Ammadsera trigesimo secundo 
loeo sententiam dixitj quem ad locum Pamelius nihil 
attidit in notiSj alioquin eruditis, quod optatam lucem 
affcrret, Affert aliquam Antonini Itinerarium, cum via 
qitas Carthagine Cirlam ducit ita describitur : Unucam 
M. p. XXII, Siciliibram n. p. vii, Vallos m. p. xv, Co- 
reva m. p. xv, Musti m. p. xxviii, Laribum coloniam 
H. p.xxx, Attieuros m. p. xvi, Ammadseram coloniam 
M. p. xxxir, Theveste coloniam m. p. xxv, etc. Hinc 
enim fatet Ammadaeram tribuendam esse Numidiw, 
iiquidem media est inter Attieuros et Thebestem, quse 
duae civitates in ista provincia existunt. Quseso, vir 
eniditissime, ne segre ac moleste feras me in his dis- 
cutiendis parumper immorari ; nonnulla cnim tra- 
dam hactenus ecclesiasticis geographis ignorata, 
queis tamen Africanse dioeccseos limites exactius sta- q margiiie pro Inucensi Juncensem reposuisse ; illa 



A qiii loties S. Augustino in libris contra Donatistas 
memoratur. Inde vero assero Felicianum proconsn- 
larem episcopum et magni inter Donatistas Maximia- 
nistas nominis; quia Alipius petiit num Felicianus 
esset in communione Primiani primatis proconsula- 
rium, non vero Januarii primatis Numidiarum ; cum 
tamen in synodo apud Bagajam Felicianus ab utro- 
que primate ob Maximiani ordinationem damnatus 
fuerit. Adest evidens testimonium pro Musti procon- 
sulari in synodica act. 2 concilii S. Martini papse, 
quam inter proconsulares subscribit Januarius epi- 
scopus S. E. Mustitanae; in Notitia vero Numidiae 
etiam legitur Antonianus Mustitanus. Urbs autem 
Turrensis in Proconsulari, cujus sacris prseerat Do- 
natus Donatista, quem Victorianus Mustitensis sibi 
vicinum dixit, apparet in Tabulis Peutingeriania, in 
quibus habetur, Thurris vi, SicUibba viii, Inuca, etc. 
Turrensis urbs erat proxima Sicilibb(c, quam esse 
proconsularem in notis ad superiorem epigraphen 
ostendi, ubi inter legatos provinciae Proconsnlaris 
laudavi Proetextatum Sicilibbensem. Hac occasione 
etiam supplendoi mihi sunt tabulffi Ecclesiae Africa- 
noe, quam landati geographi Carolus a S. Paulo et 
Holstenius publicarunt, qui Inucensem Ecclesiam 
Sicilibba miilia passum i3 distantem omiserunt; cum 
tamen in collatione cap. i87 nominetur Valentinia- 
nus episcopus Inucensis. Uinc vides Philippum Lab- 
beum, ciijus morti sacra eruditio indoluit, et colle- 
gam Cossartium virum insignem, minus recte in 



B 



tuentnr. Unuca Antonini apud ecclesiasticos scripto- 

res Uluca uominatur. In cap. ill collationis laudatur 

Procerieius Uculensis, et in synodica apod concilium 

Lateranense sa?pius nobis memoratum, Cresconius 

Uculensis inter proconsulares recitatur. De Sicilibba 

in snperiori epigraphe dictum est. Vallos etiam fuit 

nrbs episcopalis, et inter preesules Carthaginensis 

provincise in synodo Bonifacii appellatur Restitutus 

episeopus plebis Vallitanae. Corevse episcopus un- 

qoam mihi apparuit. Hic ab ccclesiasticis geographis 

Carolo a S. Paulo, et Luca Holstenio viris eruditissi- 

mis, designantur confinia provinciae proconsularis. 

Etenim Mustim Corevse linitimam ad Numidiam spe- 

elare ex Notilia Africse citra dubium existimarunt ; 



enim Ecclesia erat in Proconsulari, hsec in Byzacio, 
et laudatur synodus habita a Liberato primate Byza- 
ceno act. 2 concilii Bonifacii Carlhaginensis, cujus 
etiam canones commendat Ferrandus Diaconus. In 
Laribo statuendo iidem geographi decepti sunt. Nam 
cu'm in Tabulis Ptolomaicis viderent Lares poni prope 
Vagam in Numidia, eamdem urbem huic provincis 
ascripsere. Sed ad eumdem lapidem offendernnt. 
Duplex enim fuit hujus nominis oppidum. In colla- 
tione cap. 207 recitatur Restitutus Laritensis, et cap. 
i97 Honoratus LaurensiSf ambo episcopi ex parte 
Donati. Lares vero etiam ad proconsulares spectasse 
patet ex synodo Bonifacii, quam cum illius provin- 
ciee Patribus subscribit Vitulus episcopus plebis La- 



ibi enim inter Numidiee episcopos memoratur Anto- ^ rensis. Caeterum ex Tabulis Peutingerianis, quas 



nianus Mustitanus. Sed in eo decepti sunt, quod duas 
hujas nominis nrbes in Africa non observarunt, qua- 
rom una in Numidia, altera erat in Proconsnlari. 
Uoc patet ex collatione Carthaginensi, in qua inter 
Donatistas cap. 206 nominatur Cresconius episcopus 
Mustitensis. At snperius cap. i21 haec leguntur: 
Victorianus episcopus plebis Mustitensis, Idem dixit : 
Prxsto sum. Habeo Felicianum Mustitensem, et Do- 
natum Turrensem contra me. Et statim cap. 122, 
Aiipius episcopus Ecclesiae catholicae dixit : De no- 
wane Pelieiani utrum in communione sit Primiani. Ex 
his optime inteliigis apud Mustim in Numidia anno 
4H, cnm celebraretur collatio, sedisse Cresconium 
Donatistam, apud Mustim in Proconsulari Felicianum 



mihi inspiciendas tradidisti, res illustrari potest; 
ita ibidem scribitur : Theveste xi, Ad Mercurium xiv, 
Admedera xvi, Mutia xvi, Orba vii, Larabus xii, Dru- 
siliana vii, Thacia vii, Mubsi vii, Aboia vi, Tignica 
xii, Tichilla xvi, Membressa iii, etc. Aliud vero iter 
a Mutia describens ait : Altuburos xvi, Altesera x, 
Assures, etc. Ubi Mabsi legendum Musti. Ex his pa- 
tet, non satis consequenter poni Ammederam (ita 
scribunt Augustinus lib. vii. de Bapt., cap. 39 colla- 
tio cap. 207, et Antoninns) in Proconsulari a sacris 
geographis ; Lares vero, Drusilianam, et Mustim in 
Numidia, cum ist» urbes recto ilinere a Theveste 
Numidioe supra Ammederam sint Carthagini propin- 
quiores. Sallustius opptt^t Laris meminit in Belio Ju- 



307 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



308 



gurtiiino, Procopios lib. ii. de Bello Vandalico Lari- A in bibliotheca serenissimi magni ducis diserte habent. 



bum dicit, et Victor Vitensis lib. ii. de Pers. Vand. 
Laribus scribit, ubi etiam Siccensem et Larensem ci- 
vUates appellat. Ex eodbm Peutingeriano fragmento 
apparet situs Tignicee in Proconsulari, cujus meminit 
coliatio cap. 433, ubi nominatar Aufidius episcopus 
plebis TignicensiSj quaeincertae provinciee deputatur 
a Carolo a S. Paulo, et omittitur ab Holstenio. Sed 
quid dicetur de Aboia? Ponitur in subscnptionibns 
synodi v Valerianus episcopus Obbx provinciaB Pro- 
consularis. Hsec quoque urbs desideratur apud Caro- 
lum a S. Paulo et Holsteniam^ An hic Aobias^ vel 
Obbx in Tabulis legendum incompertum mihi est. 
Ultra Lares ad 16 millia passuum ponitar ab Anto- 
nino Altieuros, seu, ut Surita legit, Altituros : utro- 
biqiie corrupte, nam Altiburos legendum est. Hcec 
civitas erat in Proconsulari, et in synodi ssepe lau- 
data ponitur Constantinus episcopus S. E. Altaburi' 
tanx, et in Notitia ejusdem provincise Findemius Al- 
toburitanuS' Garnerius mendose dixit AttieuroSf cum 
Altieuros dicatur in Itinerario, cujus verba adducit.' 
Ubi perperam Aitiburos seu Altoburos Numidise ac- 
censet, contra laudata veternm synodorum testimo- 
nia. De Ammedera nihil certi invenio quo movear 
ad eamdem Proconsnlari potius quam Numidiee ascri- 
bendam. Cum in Notitia episcoporum Numidise illius 
urbis episcopns non appareat, qui tamen i23 ibidem 
recensentur, existimo Ammederam fuisse ultimam 
proconsularis dioecesis civitatem, cum Thevestis inde 



B 



in castello Sinitensi. Augustinus in epistola 128 ad 
Donatum proconsulem Africae, mentionem facit colo- 
norum, quos iiic habebat in Sinitensi vel Uipponensi 
agro. Ibidem' S. doctor Lucilli decessorem designat 
inquiens : Collega tunc meus episcopus Sinitensis £e- 
clesiae Maximinus. In editis codicibus Synicensis ili- 
dem legitur, sed ex epist. 163, textus emendandus 
est, ubi scribens S. Pater ad Donatistas ait : Modo 
praeconem misistiSf qui clamaret Sinitif quisquis Maxi- 
mino communicavcrity incendetur domus ejus. Maximi- 
nus ex ^Donatista factns erat catholicus. 

Sabinus Tuccensis. Tucca gemina est in Africa; 
altera in Mauritania Sitifensi ad Serpetem fluvium ; 
altera in Numidia pene media, ut habent Ptolemaicas 
Tabulae, De Numidiae episcopo intelligi debet coUatio^ 
etc. In concilio certe rebaptitantium utriusque Tuccae 
episcopisententiam dixeruut : alter, qui confessor Satur- 
ninus, quinquagesino secundo loco ; alter, qui Honora- 
tus, septuagesimo septimo. Longis erroribus agitur, ma- 
iis avibus arduum opus aggressus. Imprimis quatuor 
Tucc(B in Africa memorantur, et Sabinus non Tuc- 
censis, sed forte Tuncensis episcopns fuit. Ptolemeeus 
prioris Tuccee meminit in Mauritania Csesariensi ; 
alteram ponit inter urbes Numidis novse ; tertiam- 
inter Bagradam amnem, et Tabracam ;quartam Anto- 
ninus locat in Byzacio, vel Proconsulari ; namin Ili- 
nere ab Assuris Thenas ait : Assuris Tuccam Terebinr 
thinam m. p. xv. Sufibus m. p. xxv. Erat ergo Tucca 



millia passuum 25 distans, ad Numidiam pertineat. Q Terebinthina media inter Assuros, quee est urbs pro- 



Neque tamen ob eamdem in Numidialocatam, ullam 
Garnerio litem intendo ; imo eidem gratias ago quod 
provincise in qua sita fuit Ammedera, investigandse 
occasione data, Mustim ac Lares duas ejusdem nomi- 
nis urbes fuisse ostendi ; unde et exactior Africanse 
Ecclesiee Notitia relucet, ac synodorum subscriptio- 
nesneutiquam, quod ad provinciarum urbes attinet, 
inter se discrepare intelliguntur; inde etiam Ta- 
bulse dioeceseos Africse facile corriguntur ac sup- 
plentur. 

QuADBATUs. Incertag sedis. Veritati exactius qua- 
drarent ceeterse notae, si easdem hisce tantum verbis 
exarasset. 

LuaLLUs. Incertx pariter sedis ; nisi forte legi de- 



consularis, et Sufes Byzacenas. Utri deputanda incer- 
tum. Ille vero duas tantum Tuccas novit, quarum 
unam ad Serpetem fluvium in Maurilania Sitifensi, 
alteram in media Numidia ponit. Plinius Tucc» Siti- 
fensis situm exacte tradit lib. y, cap. 2. Oppidfim, 
inquit, Tucca impositum mari et flumini Ampsagx. 
Itaque erat in oonfiniis provinciee Mauritaniee Siti- 
fensis, quse Ampsaga flumine a Numidia separabatur. 
Concinunt Tabulse Peutingerianee, ubi h&c leguntur: 
Tucca fines Mauritaniae et Africae. Meminit Dio Cassius 
lib. XLviii TuccBd civitatis sub T. Sestio prflefecto 
Nnmidiee, pro Antonio triumviro. In Notitia Sitifensi 
memoratur Uzulus Thuccensis. Rursus Tuncam Sa- 
bini episcopi perperam in meditullio Numidiee statait. 



beat Lucianus Guirensis ; nam hujus nominis aliquis in '^ Nam Petilianus episcopns Constantinensis Donatista io 



concUio quod coUationem prxcessit subscripsisse legi- 
tur. Fuit vero in provincia Numidiae Guirensis episco- 
pus;meminit enim Notitia Martialis Guirensis. Plura 
peccat. Imprimis Lucilli nomen diminutivum implet 
augetque, Ludanum efformans. Rursus Guirse seu 
Girfle in Numidia duos simul coepiscopos donat ; nam 
superius alterum Lucianum itidem Girensem pro- 
nuntiaverat. Denique Lucilli urbem ignotam putavit, 
cum diserte designetur abAugustino lib. xxii de Ci- 
vit. Dei> cap. 8 : ubi loquens de miraculis post de- 
latas in Africam anno 416 S. Stephani reliquias, ait: 
In castello Sinitensi, quod Hipponensi coloniae vicinum 
esty ejusdem loci Lucillus episcopus, etc. In excusis 
codicibns legitur Synicensi ; sed quatuor codices mss. 



collatione cap. 65 hffic dixit: Nam etiam in plebe 
praesentis sanctissimi (mulus mulum fricat) coUegas oe 
fratrismei Adeodati, id est^ in civitate MHevitana, ita 
commissa res est, ut unum ibidem habeat adversarium^ 
aUerum in Tuncensi civitate^ qui ad hujus scUicet ple^ 
bem antiquitus pertinet^ et ante biennium videtur esse 
constitutus. Hic ipse erat Sabinus ; etenim cap. 130 
edit. Labbei ha;c habentur : Sabinus episcopus Tuc- 
censis. Idem dixit : Praesto sum, Adeodatus episcopus 
dixit: In dicecesi mea est ordinatus, Itaque Tunca, 
seu Tncca, nolo enim de nomine cum Gamerio con- 
tentionis funem ducere, erat in dioecesi Miievitana. At 
Milevis quam Mileum Antonius vocat, distabat Cirta 
yersns Ampsagam mill. pass. 25, et in Tabulis Pea- 



309 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. ADGUSTINt OPERA. 



310 



tingcrianis scribitnr Milev. colonia, et ponitar infra 
Rusiccadem, quce Cirta aberat ex Plinio 48 mill. pass. 
Cirta nonerat in media Numidia; nam distabat Hip- 
pone Regio mill. pass. 94, et Numidia ultra Hipponem 
Tabracam usque nltimum provinciee limitem versus 
Orientem, protendebatur mill. pass. 64. Milevi Cuicu- 
Inm extremam Numidise urbem versus Occidentem erat 
iter mill. pass. 50, Tabracam vero mill. pass. 183, eun- 
tibus ad proconsulares. Haec ex Itinerario Antonini 
patent. Itaque Tunca, quce erat in dioecesi Milevitana, 
non erat in media Numidia, sed supra Cirtam versas 
Sitifenses. In Tabalis Peutingerianis res ad ocuium 
patet. Hinc etiam deduco neutrius Tuccae, quas ex 
synodo S. Cjpriani laudat, Sabinum episcopum 
fiiisse ; naro illae urbes suos babebant episcopos ante 
annum epochae Christianae 258, qiio Cyprianus mar- 
tyrium subiit ; oppidum vero Sabini ante biennium 
qoam coHatio Carthagine haberetur, nempe anno 
409 episcopali primum dignitate ornatum fuit, cum 
mtiquitus intra dioecesim Milevitani antistitis cense- 
retur. 

Faustinus Sillitanus. ita in coUatione legitur. In 
Notitia vero Numidiae fit mentio Maximi Sillilani^ qui 
feriit in itinere ad exsilium. In eadem omnino pagina 
daos Faustinos Sillitse episcopos anno 416 Milevitanae 
synodo praesentes facit. Error immanis, qui non 
modo memoriffi, venim etiam oculorum propemodnm 
defectum indicat : si tamen vigilans ea scripsit. Mi- 
rare interim notas iisdem omnino verbis concinna- 
tas, utrique Faustino supponi. Sane quse de boc 
Faustino repetuntur, dici nequeunt nec sinc cura et 
labore exarata : quid enim facilius est quam ex- 
scribere ? 

Faustinus alter. Vel hic^ vel iste Sillitanus fuit : 

dteruter iynoratae sedis. Nec iste, nec ille Sillitanus 

foit, nisi prior Faustinus, quem in Sillitana sede 

locaverat, dejiciatnr. Cseterum tertius hic Faustinus 

emergit in Milevitana synodo uni Garnerio cognitus, 

csteris hucusque ignoratus. Hi quidem tres episcopi 

in epigraphe numerantur vel apud ipsum Gamerium, 

Sabinus^ Faustinus, Cresconius. At ille eadem aucto- 

ritate qua novas urbes condit, qua binos in una sede 

episcopos locat, qua civitatum et prsesulum nomina 

detrnncat, auget, commutat, eadem, inquam, ancto- 

ritate Faustinum, nuper domi suae natumepiscopum, 

sine tractoria synodo intrudit, cum jnre ferendi in 

Pelagiana causa suffragii, Contineo impetum, ne epi- 

stoia in satyram migret ; vereor tamen ne ipse risum 

continere possis, dum haec non sine cura a Garnerio 

scripta andis, qui ne ullus in numerandis episcopis 

error obreptel, epigraphes iterum legendce curam 

dimisit. 

Chesconius Tubiniensis. Cum qinque Cresconiorum 
nomina sint insoripta synodicae, scire qnidem possumus 
qux ab iis indefinite Ecclesise in Numidia rectae fue- 
rint;d€finire non possumus quae a singulis. Cresconins 
Tubiniensis aliquis appellatur in collatione, ponitur 
vero in Notitia Numidise Reparaius Tubuniensis . Scri- 
bendum est ubiqne Tubuniensis, ut in Notitia. In sy- 



B 



A nodu rebaptizantium appellatur apud Aug. lib vi de 
Bapt., cap. 12, Nemesianus a Tubunis-, idem pariter 
epist. 70 Tubunas nominat ; sed nec addita cautio vel 
parum hominem juvat. Unde hahet quinque Cresco- 
nios, qui anno 411 collationi inierfuere, anno 416 
adhuc superstites fuisse, ne uno quidem intra quin- 
qnennium defuncto? Ilane quiuque Cresconiorum 
numerns pleno quinquennio elapso non decrevit, 
auctore Garnerio, qui de Delphino scribens, brevi 
biennii spatio oclodecim in una provincia episcopos, 
ut ostendam, diem obiisse publicat ? Cur nec unus 
saltem illorum Cresconiorum domi remansit, vcl 
nullus ejusdcm nominis episcopus intra quinquen- 
nium consecratus Milevium perrexit ? His addo alle- 
ram fuisse Tubunam in Mauritania Csesariensi ex 
Notitia memorata, et in alterutra urbe sedit Nemesia- 
nus, quem ex Cypriani synodo appellabam. 

VicTOR, GiGNANTius, ct PossiDOMUs. IncertsB sedis. 
Quid illi mali intulit Victor episcopus Cullitensis, qui 
cap. 125 in collatione nominatur? Fuit enim CuUu, 
seu Colops magnus, Numidise oppidum Plinio, Ptolo- 
mseo, Anlonino, aliisque in Numidia memoratum, cu- 
jus situm in littorario illius provinciae itinere exhi- 
bent Tabulce Peutingerianae. Solinus cap. 27 de Nu- 
midia agens : Urbes, inquit, in ea quamplurimse no - 
bilesque sed Cirta eminet, dein Cullu, purpureo fuco 
Tyriis velleribus comparatx. Hffic ille. 

Antomus forte Antonianus Lamfortensis, cujus 
mentio est in coUatione ; Lamfortensem porro Eccle- 

C siam pertinuisse ad Numidiam, probat Notitia episco- 
porum Numidix, cum reccnset inter confessores Feli- 
ccm Lamfortensem . quam turpiter illi vertit ex Au- 
tonio finxisse Antonianum! Nusquam infelicius allu- 
cinatus est ; etenim catholicum episcopum in hsereti- 
cum commutavit. In collatione cap. 149, post Janua- 
rium etPrimianuro Donatistarumprimates,ferestatini 
recitatur Antonianus episcopus Lansortensis, qui cap. 
163, cum iterum inter Donatistarum turbam nomi- 
naretur, dixit : Non illic habeo adversarium. Pessimus 
enim Donatista totam dioecesim in parte Donati onmi 
studio tenebat. Et hunc Donatistarum pi^mipilum, 
tanquam Saul inter prophetss. locat Garnerius inler 
catholicos episcopos synodi Milevitanse ? Estnc ista 
immensa eruditionis copia qua vix non obruitur Chri- 

^ stianus Luptis? Omitto quod hujus hoeretici Ecclesia 
non Lanfortensis dicenda est, sed Lansortensis. Ita 
legitur in collatione, cujustestimonium proxime lau- 
dabam, in Notitia appellatur Felix Lansortensis ; in 
synodo Bonifacii an. 525 Florentius Lansortensis. 
Dum audio Garnerium ex Antonio Antonianum, hoc 
est, cx catholico hsereticum efformare, non possum 
non repetere lepidum Hieronymi dictum in apologia 
priori contra Rufinum, qui Eusebii Ariani pro Ori- 
gene librum S. Pamphili martyris titulo prffinotatum 
publicaverat : Cum tantam, inquit, habeas licentiam 
nominum immutandorum, ut de Euscbio Pamphilum, 
de hieretico martyrem feceris, cavendus homo, et mihi 
maxime decHnanduSy ne me repente 4um nescio, de 
Hieronymo Sardanapalum nomines. Ha?c ille. Poterat 



311 



SfUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



312 



Garnerius, Antoniano Donalista in malam crucem A probato, M, Crispum tribumm cum cohorte, et sagit- 



abire jusso, legere caput 133 collationis, ubi ponitur 
inler catholicos Antonius episcopus plebis Mutugen- 
nensis, Holstenius hanc Ecclesiam in Numidia ponit. 
Augustinus viUam Mutugennam in territorio Hippo- 
nensi recenset epist. 204. 

Innocentius Germaniensis. Ita legitur in coUatione, 
Est autem Germancnsis civitas in Numidia, ut constat 
ex Notitia : censetur enim inter conf.ssores Numidas 
episcopos Crescentianus Germanensis. Si ab anuo4ll 
ad annum 416 Innocentius Germaniensis supeistos 
fuit, nullusquc alius hujusce nominis episcopus inter 
123 Numidise antistites exstitit, verum dicit. 

PRiEsiDius et Crescentiijs. Incertx sedis, Nusquam 
securius sibi consulit quam cum ita loquitur. 



tariis^ tormentisque compluribus prxsidio Thehenam 
mittit. Tres id temporis in Africa reges erant Juba 
Massinissae pronepos mediterraneam Niimidide regio- 
nem a Cirta usque Zamam possidebat, itemque Mao- 
ritaniam Sitifensem usque ad Mulucham iluviom. 
Inde Bocchus Mauritaniam Csesariensem regebat: de 
quo ha^c habct Dio lib. xlix : Fuit is rex MauritanisB 
Caesariensis. Postremus in Mauritania Tingitana rerum 
poticbantur Bogud, ex eodem lib. xlviii. Jubam, post 
occisum eum copiis Curionem pro Caisare in Africa 
ducem, Pompcius eique adhserens senatus regem 
dixerat ; quo tempore Bocchus et Bogud eadem di- 
gnitate a (^laesare insigniti sunt, qusp. cx Dione lib. xli 
initio fere belli civilis contigere. Juba tamen antea 



Felii Tubiensis. Ita legitur in collatione. Tubiensem ^ jure regio Getuliam ac Libyam tenebat ; cum enim 

Curio esset tribunus plebis, tentaverat, ejecto Joba, 
regnum in provinciam Romanam redigere, teste Cae- 
sarc lib. iilde Bello civili. Curio autem gesserat 
tribunatum ex Dione lib. xl, Marcello et RuiTo 
conss., bicnnio antequam a Juba occideretur. Plinius 
ho^c scribitlib. v, cap. 2. de Mauritania, Tingitana 
et Csesariensi. Namque diu regum nomina obtinuere, 
ut Bogudiana appellaretur extima, itcmque Bocchiy 
qu3B nunc Caesariensis. Ab ea portus maynus a spatio 
appellatuSy civium Romanorum oppidum ; amnis Mu- 
lucha Bocchi Massesularumque finis. Verum olim 
post bellum Jugurthinum, ut ait Rufus, in popiUi Ro- 
mani potestatcm Numidia venit. Quse quidem du re- 



vero Ecclesiam non procul a Villaregensi positamy 
atque adeo in Numidia collocandam, coUigi potest ex 
can. 48 Coi, Africanx Ecclcsix. Vidisti ex eodem 
canone oppositum evidenter deduci Dixi etiam Hol- 
stenium pag. 65 et 96 Tubiensem Ecclesiam cum Tu- 
buniense confundere : cum tamen cidem collationi 
interfuerint ex cap. 121 Felix Tubuniensis, et ex 
cap. 133 Felix Tubiensis, ambo catholici episcopi. 

Antonius Fussalensis. Ita quidem mihi videtur 
quamvis nulla ipsius mentio in coUatione fiat, forte 
quia nondum ordinatus fuerat. Quo ergo jure hic An- 
tonius post annum 4ilordinatu5, scdit in synodo 
Milevitana ante Donalum, Larnpadium, et Dclphi- 



num, quos eidem collatiohi adfuisse Garnerius mox q gione maritima Numidia^, quae fuerat ditio Adherba- 



scribit? Junior antiqniores episcopos ex can. 53 Cod. 
Airicani prsecedere non poterat. 

VicTOR. Ignotx perinde sediSj atque aUcr mox ap- 
pellaius. Haec de utroque Victore scribens, nec oleum, 
uec operam perdit, quemadmodum malo eidem fato 
in aliorum sedibus designandis contigit. 

HoNORATUs Tabe;nnensis. Cur autem Honoratum, 
qui Milevitano huicce concilio interfuit, Tabennensem 
potius putem quam Moctariensem seu Matori^sem, qui 
recensetur intcr episcopos in coUatione, licet ipse quo- 
que ad Numidiam pertineat, perinde ac Thabennefisis^ 
facit Thabennensis sanctitas famitiaritasque cum Au- 
gustino, cujus impulsu synodus coacta est, a quo velut 
res sua propttr fidei studium procurata, amicis^ reor, 



lis a Jugnrtha occisi intelligenda sunt, ex Sallnstio 
cap. 26 de Bello Jugurthino; Zamam enim et Cirtam 
regias in mediterraneis illius provincise urbes Csesar 
Jubae abstulit ; unde ea Numidise pars provincise nov» 
nomen sortita est, auctoribus Appiano et Dione. 
Qunre si Thabenenses erant sub ditione JvbsB in 
extrema ejus regione maritima locatij sane erant in 
ora maritima Mauritaniae Sitifensis non procul a Mu- 
lucha, qua Manritaniam Caesariensem Bocchi regis 
spectabat. Et quidem aliquam Mauritanise partem 
Jubae subditam fuisse, palam ex A. Hirtio intelligi- 
tur, qui scribit regem, cum destinasset in Bjzadum 
cum exercitu ad Scipionem pergere, Saburam cum 
aliis copiis in Mauritaniam misisse, ne rex Bogud et 



non sine iiwitatione prxtermissis, Et antea ; Suspicatur D silius Cffisaris praefectus ab altera parte ipsius regnum 



Ortclius Thabcnnam eamdem esse cum Thabba^ qux 
nota fuit Ptolemxo. Suspicionem non opinor levem, 
Cum Thabenae nec Plinius, nec Ptolemaeus, nec 
Strabo meminerint ; imo cum ejusdem episcopalis 
sedes omissa fuerit a Carolo a S. Paulo et Holstenio, 
licet ex D. Possidio cap. 30 dc Vita S. Augustini 
Honoratus Thabenensis episcopus innotescat, Garne- 
rius in tanto scriptorum silentio, sine teste, Thabe- 
nam Numidiae ascribit. Unus A. Hirtius Thabenam. 
oppidum, ejosque situm egregie tradit in libro dc 
Bello Africano : ThabenenseSj inquiens, qui sub 
ditione et potestate Jubx esse consuescenty in extrcma 
ejus regione maritima locati, interfecto regio prxsiido, 
legatos ad Cxsarem mittunt. Cxsar eorum consilio 



invaderent. Hinc apud Florum lib. vi, cap. 2, legitnr 
Mauritanix rex Juba. Addit ideni Hirtius fere in caice 
operis : Publius interim Sitius, pulso exercitu Saburx 
prxfecti Jubx, ipsoque interfectOy cum iter cum paueis 
per Mauritaniam ad Cxsarem faceret, forte iticidU in 
Faustum Afraniumque, etc. Erat id temporis Cffisar 
Uticae in proconsulari. Itaque illa Mauritanise pars 
quae olim Micipsae et Hiempsali illius lilio parebat, et 
postea ex divisione a legatis Romanorum facta, Ju- 
gurth% tradita fuit, in Jubee Hiempsalis filii potesta- 
tem venerat, in cujus maritima extrema regione 
Thabenenses ab Hirtio ponontur. Haec me fqrtasse 
curiosius prosecutum dices ; sed rei obscuritas id 
excgit ; saepius enim illorum Africae rcgum fines a 






}f3 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



314 



Romanis mutati sunt, at optime cx Strabonelib. xvii 
et bione noveris. Quod si Garnerius in extremo quo- 
dam ac sibi tantum noto Numidiffi angulo ad Medi- 
terraneum Thabonam fuisse contendat, unum sallem 
testem appellare debet, ut tot testimoniorum, quae 
adduxi tidem labefactet. Ex his intelligis suspicionem 
illam de Thabena cum Ptolemffii Thabba confun- 
denda, qnam non levem opinabatur, esse prorsus va- 
nissimam ; siquidem Plolemceus Tliabham ponit in 
rpgioue sita inler iluvios Brag<idam et Tritoneni ; 
quorum primus prope Uticam in proconsulafi, alter 
prope Tacapem in Byzacio mari niiscetur ; et tempore 
belli civilis nullum oppidum mnritimum in eo tractu 
a Juba tenebatur, sed vel Capsarianis, vel Scriptionis, 
et Catonis prffisidiis omnes illa; urbes insessu3 erant, 
Dt ex commontariis Hirtii, Appiani, et Dionis aper- 
tissime constat. 

DoNATus Bliutanus, scu Burce.nsis. Ita in coUa- 
Uone. Ubi vero posita fuerit Burcn illa civitaSy cujus 
Ecclesiam Donatus rexit, incertum cst. In Sotitia epi- 
scoporum Numidix fitmentio Lcontii Burcensis. Omuia 
prorsus invertit. Scribitur in cap. <33 collationis Do- 
natus episcopus plebis Buritancnsis, At excellentissi- 
mas immutandorum nominum artifex cx Biiritanensi 
Burcensem reddit, ut in Numidia censeatur, cum Bu- 
ritana Ecclesia incertse proviucise sit. Rursus supe- 
rius in notis ad Servumdei, dixerat hunc sedisse Bu- 
rs tempore collationis, qua in urbe postea anno 484 
nt in Notitia habetur, fuit episcopus, ut ille ait, Leon- 
tius Burensis. At hunc ipsum Leontium modo aftir- 
mat fuisse successorem post plures medios Donati 
Buritani, seu Burccnsis, qui eidem collationi adfuit. 
Suspicor^Buritanam Ecclesiam spcctasse ad Procon- 
solarem: nam act. 2 concilii S. Martini inter illius 
provinciffi episcopos sobscribit synodicam Cresciturus 
BusitanuSf qoi forte Buritanus dicendus est; nipotius 
e contra Donatus Busitanos appellandus videatur. 
Rem in medio relinquo. 

Pktrds, Pelesidius, et Cresco.nius. Incertae sedis, 
Hic sextos Cresconius tarde venit ad Garnerium, qui 
com quinqoe aliis antea nominatis in epigraphe Crc- 
sconiis sedes in Numidia destinasset, duabus etiam 
arbibas Titulitana ex proconsulari, Tobiensi ex Man- 
riiania Sitifensi in Numidarum censum translatis, ne 
quis Cresconiorum extra Numidiam sacris proeessct, 
nullam postea in hac provincia, imo nec in linitimis 
urbem habuit reliquam, ad quam sextum Cresconium 
episcopum mitteret. Doleo istius antistilis vices, qui 
sacris omnibus civitatum Africse prsefecturis a Gar- 
nerio aliis Cresconiis pro libito distributis, remanet 
incertsd sedis episcopus. 

Lampadius TisEDiTENSis. Ita quidem in collatione ; 
ai Tididitanus potius dici debet. Nam Notitia Numi- 
darum episcoporum meminit Abundii Tididitani, Imo 
Notitiae textus ex coilatione fortasse corrigendus est ; 
hic enim etiam inter Donatistas memoratur cap. 108 
Ikmatus episcopus Tiseditensis ; cujus quidem nomen 
capiti 135 inserendum est, ubi Lampadii Tisediten- 
si« advcrsarios non legitor. lacuna ibidem existente. 



B 



A Hanc urbem cgregie designat Sallostius in Bello Jo- 
gurthino cap. 62, ubi tradit Metello Romani exercitus 
imperatore contra Jugurtham NumidiaR rogem in hac 
ipsa provincia bellum gereute, pro componenda pa- 
co, eurndcm Jogurtham Tisidium accitum. Itaque 
Lanipadius Tisiditensis vel Tisiditanus dicendus est, 
non Tididitanus. Lampadii urbem Tisidium omisit 
Carolus a S. Paulo, Holstenius incertse provinciffi 
ascripsil ; quam tamen fuisse in Numidia constat ex 
Sallustio, et ex hac epigraj)lie iuqua Lampadiusejus- 
dein oppidi episropus iriter Numidas recitatur. 

Dklphinus. Incvrti nominis Ecclesiam reait : vicinam 
tamen Constnntinx, ut coUigitur ex cap. C5 coUationis, 
ubi Pctilianus Donatista mfcWocM/i/s; In plebe mea, 
inquit, id est civitate Constantinensi, adversarium 
habeo Fortunatum; in medio autem dioecesis meoB 
nunc inslitutum habeo, inio ipsi habent, nomine 
Delphinum. ManinU hujusce Iklphini Augustinus 
epist. 158, etc. Hic episcoporum epigraphes agmen 
claudit ; in quo quidem vellem cum Garnerio conve- 
nire ; ut postquam in litteraria pakrstra diutios cum 
eodem luctatus sum, amico erga eumdem animo ex 
certamine dipc<'derem, et ubi delphini imminentcm 
procellam naotis indicant, ita hic Dolphinus e contra 
commotam hucusque geographicam tempestatem, in 
qua liarnerius naufragio proximus fuit, illata tran- 
quillitate sedaret. At novi iterum difticultatum llu- 
clus iosurgunt. Res altius, licel paucis, repetenda est. 
Anno 411 Petilianus in collatione ita Marcellinum 

C judicem allocutus dicitur cap. iOa cum plures epi- 
scopi catholici gloriarentur se suis in urbibos non 
habere episcopum Donatistam ; Lucrum cnim videtur 
his cedere, qui multos sc adversus nostros haberp per 
hanc provinciam ostenderunt, si in provincia Numidia 
non ostcndamus, eos penitus non habere^ aut habere 
certe, sed rnris locis. Qute licet ab hsBretico olim cao- 
sidico, cmi>hatice dicta sunt, illud tamen constat 
hffiresim Donatistarum, qu», ut ait Augustinos epist. 
434 ad Pammachiom in media consulari Numidia 
, ortum habuerat, istius provinciae urbes ita perva- 
sisse, ut plures episcopum solummodo Donatistam 
sine ffimulo catholico antistite id temporis haberent. 
Hfle propsertim Ecclesia; a solis Donatistis episcopis 
occupata». in collalione recitantur, LansoWenstscap. 
143, Idassensis cap. 182, Legensis, Lamiggensis, Ro- 
tariensis cap. 187, Tibilitana cap. 197, Rusticianensis 
cap. 198, Lambiritensis cap. SOti, et alise pIurimaB, ut 
ex interlocutione frequenti Aurelii Macomadiensis , 
Numidarum episcopi non obscure colligitor. Rursus 
tempore collatiouis vacabant catbolicorom cathedrse 
per sex AfricaneB dioeceseos provincias sexaginta qua- 
tn^r, cap. 215 ; qoarum ut minimum decem fuere in 
Numidia, cum in Tripolitana proviucia quinque so- 
lum episcopi numerarentur. Peracta collatione, victi 
episcopi Donatistffi atque urbibus pulsi ab Honorio 
imperatore, solum vertere coacti sunt, ut patet ex 
cod. Theod. lcgelyi et 55, de hxreticis, dat, Constan- 
tio et Constante coss., anno 414. Tunc a catholici» 
episcopis in omnibos Africae orbibos, ubi prios hae- 



315 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



316 



retici sacra ministrabant, orthodoxi antistites con A 
sccrati sant, ct viduatis cathedris novi prsesules as- 
signati. Itaque in Numidia viginti saltem episcopi 
paulo post annum 41 i inaugurati sunt, quos omnes 
Delphinus jam ab anno 411 ante collationem episco- 
pus pr<3ecedebat. Itaque si hic i!le idem est qni po- 
stremus in titulo synodicse Milevitanse recitatur, 
nullus illorum viginti antistitum post annum 411 or- 
dinatorum ad synodum anni 416 se contulit. Quce 
quideih unus Garnerius sibi persuaserit. Prxterea 
idem Petilianus in coUationc cap. 65 de Sabino epi- 
scopo Tonccnsi dixit : Ante biennium videtur esse con" 
stitutus, Quare anno 409 Sabinus primus apud Tun- 
cam episcopussedit; Ibidem aulcm Petilianus testatur 
Delphinum nunc institutum episcopum in dioecesi ^ 
Constantinensi : nempe 411, ut proxime notabam. 
Cum vero in epigraphc inter Sabinum et Delphinum 
octodecim episcopi nominentur, si hic Delphinus ilie 
est cujus mentio flt in cap. 65 collationis, afHrmare 
debet Garnerius intra biennium octodecim in una 
provincia Numidiae episcopos diem obiisse, ac toti- 
dem subrogatos, qui mediileguntur interSabinum et 
Delphinum. Qusb sine tabulis. sine teste non credam. 
Verum qui tot novas in Africam urbes transvexit, 
pestem aliquam Numidi® forte importabit, qua intra 
biennium tantam episcoporum stragcm late propaget. 
Nec credo Numidas de tot sublatis tam brevi spatio 
episcopis de Garnerio conquesturos, cum Mopla et 
altera Macomodia in ea provincia momento conditis, 
ac in illius dioicesim translatis urbibus Tituli , Tubise, C 
Girbse, Dionjsianse, Zellse, Ruspino?, et aliis, quse 
tinitimis, vel incertae provincice ascribebantur, tam 
arcte Numidas sibi devinxerit, ut in lucri loco depu- 
tare possint, octodecim episcopos statim ab hoc suo 
Polioctiste sublatos, cum facta pcr eumdem tot op- 
pidorum accessione, provincise iines longe lateque 
protulerit. 

Habes, vir eximie, meum de Garnerii notis ad 
ntramque epigi'aphen epistolarum concilii Carthagi- 
nensis, itemque Milevitani judicium ; in qua quidem 
censura levi, ut aiunt, brachio easdem repastinavi. 
Profecto dum leges hunc scriptorem tot Africse urbes 
confudisse, multas ignorasse, quasdam nuper exci- 
tasse, plurimas in aliense diceceseos jura transcri- 
psisse, episcoporum eorumque urbium nomina pro 
libito variasse, binos subinde catholicos antistites uni 
eidemque oppido prsefecisse, defunctos dudum prae- 
sules prsesentes synodis iinxisse, et Donatistas pro 
orthodoxis Patribus obtrusisse ; dum. inquam, hsec 
portenta leges, jure optimo pronuntiabis in Garne- 
rium, cum opus quod a nemine hactenus tentatum 
scribit, illotis, ut aiunt, pedibus aggressurus, in 
Africam transmitteret, illud Augusti apophthegma re- 
geri potuisse, qui, teste Macrobio lib. ii Saturnal., 
cap. 4, Nomenclatori suo satis oblivioso dixit : Ac- 
cipe commendatitiaSf quia illic neminem nosti. Plinius 
ille noster Veronensis lib. xv, cap. 18, scribit recen- 
tes ficus e Carthaginensium hortis tridui tantum na- 
yigatione Romam deiatas, ac Patribus conscriptis a 



D 



Catone ostensas, senatusconsultum de semuia ac La- 
tino nomini semper infesta, urbe evertenda, invitas 
fereextorsisse. Hincipsepariter recentes geog^aphi» 
fructus, quos, te jubente, in Africa parumper censo- 
rio stylo versatus decerpsi, tuis oculis sabjicio, quo 
tot urbes nuper a Garnerio per Africam exstractas, 
non dicam solo sequandas decemas, sed quod aeris' 
prorsus sunt, unico oris flatu dispergas. Ille tamen 
testatur, non sine cura et labore se aggressnm opa% 
qtwd hactenus tentavit nemo. In quse Gamerii dicta 
libeathoc rudi carmine ludere. 

Mercatoris opus, tantis auod mercibus anctum. 

Pliirima Garneri cura laborque fuit. 
Exstruit hic urbes : alios e sede revulsas, 

Per LibyfiB celeres currere regna jubet. 
Jus habet m Manes ; quando ad suiffagia mittit 

Quos olim e vivis abstulit atra dies. 
Orpheus huic cedit: minor est Amphiona laude. 

Quod semel his actum, ssepius iue facit. 

Hic tamen te monitum velim, ne feliciori aliis in 
scriptis Garnerii eruditioni quidpiam per me dctra- 
ctum putes ; illum enim tanti facio, ut si ejnsdem de 
rebus Pelagianis cbmmentaria historiam quam de 
eadem hseresi hoc anno Patavinis typis excnsam emi- 
si, prsevenisscnt, mea statim scripta (quod sincere 
aftirmo ac sancte juro) in angolum omnino projeds- 
sem ; etenim plurima qusc me primitus ea de re pu- 
blicaturom arbitrabar, tam feliciter assecutus est, 
ut dubio procul plagii reus delatus fuissem, si post 
vulgatum Garaerii volumen eadem repetere ausus 
essem. Fateor me in quibusdam ab eo dissentire, et. 
nt csetera sileam, nequeo approbare cjusdem emen- 
dationem qua litterarum antistitum Pelagianoram 
textum corrigit. Nam dissert. 5 ex schedis a magiM 
Sirmondo Veronse Venetiarnm urbe intra dioecesiD 
patriarchse Aquileieusis inventis, sibique commQni- 
catis, recitat libellum fidei Pelagianomm, qnem scri- 
bit a Juliano Eclanensi ad sedem apostolicam mis- 
sum, in quo cum prope finem hscc legantur: Jltud 
etiam, sancte ac venerabilis frater et pater Augustune, 
neccssario respondendum putavimus ; et certum sit, at 
optime probat, hsec illos non scripsisse ad S. Augn- 
slinum Hipponensem, putavit errorcm in vetnstissi- 
mum codicem irrepsisse, ac pro Augustino Zosimom 
papam reponendum ; etenim Pelagianos episcopos 
rescribere ibidem ad snnm primatcm, a quo here- 
sim illamdamnare per iitteras jubebantur, idemGa^ 
ncrius luculenter demonstrat. Labitur tamen TirerQ- 
ditus; nam id temporis celebris erat Aagustinus 
Aquileiensis primas Venetiarum, Histrise, Norici 
utriusque et Rhsetise I. Audi Henricum Palladioni, 
quo nemo diligentius ant elegantius Aquileiensiom 
res in litteras misit : Post Chromatium, inquit, eUifi' 
tur patriarcha Augustinus^ quo tempore cUter Augusti- 
nus Hipponensis cpiscopus eloquentiw et doctrinx fu- 
minibus hsereticorum vesaniam in Africa obntebai, In 
aula patriachali apud Utioum omnium Aqnileiensinm 
primatum elogia grandioribus, et plusquam nnciali- 
bus characteribus antiquitus dcscripta leguntor. 
Porro ibidem post Chromatinm Augastino hoc epi- 
gramma inscribitur. 



317 



VARIORUM EXERCITATOINES IN S. AUGUSTIM OPERA. 



318 



AUGUSTINUS URBE ROMA A GOTHIS DEVASTATA 

CONSTERNATOS AQUILEIENSIUM ANIMOS 

JEJUNIIS ET SUPPLICATIONIBUS SACBIS 

AD DIVINAM OPEM IMPL0BANDA31 EBEXIT. 

Scribit ibidem Palladius Augastiaum Aquileiensem 

sedem indeptum faisse anno 414, eamque cum vila 

reliqaisse anno 422, dato eidem Adelpho successore. 

Errorem Ughelli in atroque primate haud suo loco 

statnendo, scis me adnotasse lib. ii Hist. PeL, cap, 

12. Cum Zosimus anno 418 Pelagianos damuasset, 

encjclicas ad Aquileiensem et Mediolanenscm pri- 

mates misit, ut easdem suis in dioecesibus publica- 

rent; quemadmodum paulo antea damnatis Romoe 

ab Anastasio papa Origenistis, Chromatius Aqui- 

leiensis Augustini decessor, et Venerius Mediolanen- 

sis acceptis ab apostolica sede litteris, itidem in suis 

dicecesibus per suffraganos episcopos Origenistas 

proscribendos curaverant, teste Hieronymo lib. ii 

apologiffi contra RuGnam. Hinc Augustinus primas 

Aquileiensis apostolicae sedis contra Pelagianos de- 

cretum cum litteris ad snarum provinciarum cpisco- 

posmisit; quorum nonnulli, cam Pelagianis errori- 

bus tenerentar, memoratam iidei libellum ad Augu- 

stinnm primatem dederunt. Quam vero altius in dioc- 

cesi primatis Aqaileiensis apud ecclesiasticos prse- 

sertim, Pelagiana heeresis radices fixisset, constat ex 

litteris Septimii Altinatis ad S. Leonem Magnam, et 

higus rescriplis ad primatem Aquileiensem ; de qui- 

bas fasius egi in eodem libro de Hffiresi Pelagiana. 

Ad Gamerium redeo. Hic in suis notis publicandis 

nonmtllam ab eruditis lectoribus gratiam iniri posse spe- 

rabat ; yemm tam infeliciter ea in re calculos posuit, 

nt in Incri loco eidem reponendum videatur, si tam 

densffi errorum farragini veniam a lectoribusimpetret. 

Qinc fatearis necesse est, viros eruditos quandoque, 

nttuo verbo utar, paratragoediare, ac suis ipsorum 

leriptLs nimium lenocinari ; eadem confideDter seque 

ic andacter in oculos manusque hominum mittentes, 

qoe tamen e re ipsorum esset scrinio claudere, ac 

blattis corrodenda relinquere. Et quidem, utdeme 

loqnar, non quod in eruditorum numerum venire au- 

Bim, sed quia indoctorum, ut ait poeta, volumina 

pmssim scribentium tarm» accenseor ;existimabam me 

eaeteris diligentinsin Pelagiana Uistoria chronologiam 

tractasse ; sed quantnm mea me opinio fefellerit statim 

intellezi: siqnidem vei in ipso limine in prochronis- 

mom impegi. Nam in priori pagina scripsi cum Baro- 

nio S. Athanasiamanno 372 diem obiisse ; imo, quod 

cam pndore dico, laudans Proterii Alexandrini pa- 

lehalem ad Leonem Magnum epistolam, cum ibidem 

cx epiocha Diocletiani, et charactere paschali eviden- 

ier dedncatnr, anno insequenti ejusdem obitum sta- 

toendum faisse. Plures meis in libris errores invc- 

nient rigidi censores, qaorum agmen me manet : qui- 

bns, ubi me allacinatum ostenderint, grat^as plurimas 

referam, qnippequinon mea, sedipsorum cara ac la- 

bore, non dicam doctior, sed minus indoctus iiam ; 

ilind enim subinde Senecfle dictum repeto ex cap. 18 

de Vita bcata, Citm tdtiis convicium facio^ imprimis 

is facio, Tu quidem, vir clarissime, securus ab hoc 



A discrimine evades, qai magnum philosophum Socra- 
tem imitatus, nihil non dicam in litteras, mittis, sed 
quod io te mirari tam ssepe solitas sum, tenacissima 
memoria faltus, succenturiatis quibusquc ejusdem 
praesidiis dimissis, ne verbum quidem anicum stylo 
alligas ; sed volumina devorans, tibi Musisque instar 
Aspendii canis, publici judi^ii aleam refugis, et nnllo 
scribendi cacoethe titillaris. Hinc te felicissimum pu- 
to, qui procul ab invidorum censuris, eximiis erga 
litteratos ofliciis nomen tanto nobilius posteritati pro- 
pagasti, quanto dignius est factis potins quam dictis 
nomen in aevum extendere. Plura justse molis volu- 
mina Gallorum ac Batavoram t}'pis excusa, ac tibi 
certatim honoris gratia nuncupata, tot elogia ab eru- 

^ ditis quibusque Italis suis in libris tibi passim iuscri- 
pta sunt, ut nullus posterorum quibus bonae artes in 
amore erant, ignorare unquam possit, vixisse Anto- 
nium Magliabecum, de litteraria republica ad invi- 
diam usque benemeritum : ut illa tantum postrema 
tuo nomini dies stare posse videatur, quae pessimo 
mortalium fato librorum ac litterarum omninm altam 
oblivionem inducat. Ego sane nulium grati animi of<- 
iicium missum faciam, quo tibi quantulascunque vices 
rependam. Etenim non modo prior doctissimis ac 
humanissimis litteris me convenisli, veram etiam il- 
lustrissimi senatoris et equitis Ferrantis Capponii ge- 
neris nobilitate, rerum agendarum peritia, juris utri- 
usque scientia, et magna etiam apud principem gra- 
tia conspicui, operam rogasti, ut in Etruriam sacrce 

C eruditionis professor vocarer. Annuit omnium gra- 
tiarum vir, quo ad beneficia pronior ne voto quidem 
tingi potest ; sciebat enim serenissimo cardinali Leo- 
poldo (qao in nomine magnum Medicese gloriae incre- 
mentum, et litterarum eeque ac litteratorum cultorem 
et Msecenatem incomparabilem orbis veneratar) nihil 
esse anliqoius, quam ut historia sacra, qufle apud no- 
strates exsilium pati videbatur, patriam in Etruria cnm 
honore reciperet. Hinc amplissimi senatoris opera fo- 
ctum est, ut serenissimus magnus Etruriae dux Cosmus 
Ecclesiasticam Historiam, qu8e publicis sapientum con- 
ventibus exclusa, cum umbraticis quibusdam homini- 
busin Italia subpaupere tectohospitabatur, regia mann 
prehensam, in Pisanum Atheneum, hocest, in suam 
omnium scientiarum regiam introduxerit, insignem- 
que eidem cathedram inaugnraverit. Cam sapientis- 
simns idemque prudentissimus priuceps optime in- 
telligeret unam historiam magnorum regum nomina 
ad posteros cum laude transmittere, eamdem tam 
nobili judicio ac generosa mnnificentia demereri vo- 
luit: ut quando illum suprema et seris tantum nepo- 
tibus nota dies coelo inseret, historiee munere in 
Etniscse gentis desideriis, in omnium populorum qui 
litteras extra barbariem norint, animis perenniter 
vivat. Etlicet illum ingens erga superos religio, ra- 
rus in subditos amor, eximius lilterarum cultus, ac 
sollicita felixque gerendi imperii cura jam pridem 
orbi universo spectabilem fecerint, ac grande iis qui 
sceptra moderantur exemplum posuerint ; grato ta- 
men historifie obsequio ultra flevnm per ora hominum 



3i9 



SUPPLKMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



m 



ferelur, iisdemque quibus virlutum ac iitterarum 
nolitia, spaliis pervagabitur. CiPlerufn cum singuli 
felici Ecclesiasticfe Historise sub Maximo principe 
sorti adgratulenlur, ip?e hoc uriice doleo, quod me 
nulla sacrse erudilionis supellectile ornatum, ejus- 
dem HistoriaB primum in Pisana Academia interpre- 
tem designavit ; vereor enim ne cum sublimis sit 
historiae m^jestas, interpretis vilio minor esse videa- 
tur. Unus tamen, vir undequaque eruditissime, in- 
gentem animi molestiam minuis, dum e locupietis- 
sima bibliotheca, qua; domi tute atrium< cubicula, 
angulos quosque occupat, libro snbinde ad me trans- 
mittis, ut tantse eruditionis suppetiis iirmatus, ani- 
mum non despondeam. Te interim precor, ut me sc- 
renissimo domino qui te aeque ac litlcras amat, com- 
meudatum facia.n, ut tanti principis patrocinia fultus, 
felici faustoque auspicio demandatum munus aggre- 
diar. Vale ac me, ut soles, ama. 

A.XIMADVERSIONES LN EAMDEM EPISTOLAM. 

Epistola 175. Inscriptiones hujus epistoloe et se- 
quentis copiose explicuit eminentiss. cardinalis, con- 
tra Joan. Garnerium. Sed cum ad ipsas epislolas ni- 
hil dixerit, nonnulla ad eas monebimus ad doctrinnm 
quam complectuntur pertinentia. Quamvis enim, ne 
quis calumnietur candorom nostrum, multa sint quae 
improbamus in doctrina Pelagii ejusque sequacium, 
adversarii tamen ejus non ita sose ges^erunt ac ra- 
tiocinati sunt, ut possint etiam a nobis per omnia 
probari. Damnatus quidem ille cst et conviciis exa- 
gilatus ab omnibus, etiiim quibusejusdogmataignota 
erant, ex quo cst ab Africanis episcopis infamatus : 
sed nulla hominum damuatio efiicere potest ut quod 
yerum fuit falsum fiat, et vice versa nullae hominum 
laudes ex errore veritatem faeiunt. Pra»ierea uotum 
est in magnis coetibus res magnis affectibus dijudicari ; 
nec iu re sat difiicili facile fuit verum a falso sec»T- 
nere omnibus illis Africanis episcopis, quorum non- 
nulli ne scribere quidem potuisse dicuntur i collat. 
Carthag. c. i33, etdoctissimi, pra»ter dicendi facul- 
tatem, pro modulo illus sevi, quid eximium habue- 
rint non video. Non dicerem haec, nisi viderem mul- 
titudine et auctoritate, multo magis quam rationibus 
pugnari . 

Ibid. § 2. Id agunt isti (Coelestius et Pelagius) 
damnabUibus disputationibus suiSy ut non dcfcndendo^ 
sed potius in superbiam sacrilegam extoUendo liberum 
arbitrium^ nullum relinquant locum gratix Dei, qua 
Christiani sumus. ] Non capio qni in superbiam ex- 
toIlerentlibernmarbitrium,etquidem adversus Deum 
qui fatebantur eum cceatoreni esse humanae naturae 
omniumque ejus facultatum, adeo ut ei deboant ho- 
mines quidquid habent boni, et ab eo quasi ab om- 
nium rerum domino pendeant ; hominem vero, cum 
natura sua minime peccator csset, sua unius culpa 
in peccatum esse delapsum et delabi, non vero Dei, 
quasi illi negasset quae necessaria erant ad vitandum 
peccatum ; nec eo secios Deum voluisse ei ignoscere 
peccata et aetcrnam vitam largiri, cum conlraria om- 



B 



A nia meritus iesset, si modo Evangelio pareret, misso 
ei, ex mera gratia, servatore Jesu Christo, qui gratiam 
illam Dei ei annuntiaret, et ad ofiiciam misericor- 
diter revocaret ; neve homo parum credibile esse 
censeret, quod ille nuntiabat, addidisse Christnm 
miracula, quibus fidem sibi vel apud pertinaces face- 
ret ; internum etiam auxilium suppeditare qao ani- 
mos hominum illustrat, quamvis non necessario ad- 
ducat ad credcndum ; quin et per baptismam homi- 
nes regenerari, et iilios Dei iieri. Quod a Pelagio di- 
ctum niultis ostendit Dionys. Petavius in Hi«toria 
Dogmatum Pelagianorum, quo; est tom. III Dogm. 
ejus theologicorum ed. Amstelodamensis. Hoc unom 
dicebat Pelagius pendere ab homine quod|)05se(recie 
uli aut abuti tot divinis beneiieiis ; qua in re quamvis 
summopere vituperandi sint qui beneiiciis Dei abu- 
tuntur, non sunt admodum laudandi, si rigidi ceo- 
sores naturae nostrae esse velimus, qui iis recle uton- 
tnr ; nam quod possint hoc praestare, totum maDe- 
ris est divini, nec mirum est eos felices esse malle 
in aeternum, quam miseros. Furiosum quidem est et 
impium, Deo vitam et niortem ofTerente, eiigere mor- 
tem ; at profecto non est eximice cujusdam prudentis 
ct virtutis malle vitam. Quis superbiat ob sapientiam 
et acumen, quod maluerit vivere quam mori?Est 
igitur, ex sententia Pelagii,cur Dco gratias agant ho- 
mines, scd non cur sibi placeant ac plaudant. Afri- 
canae aut Punicae rhetoricae exaggeratio fuit, cnm 
liberum arbitrium in sacrilegam superbiam extollere 

C dictus est. Quam facile fuit Pelagio premere contra- 
rias partes invidiosis consectariis, Dcum jubere im- 
possibilia, aeternis poenis afficcre homines quod im- 
possibilia non praestitisscnt, aliisque id genus, qui- 
bus excusatur plane homo, ac tota culpa in Deam 
conjicitur? Ilumilitatis Christianae esse putabant,si 
Deus omnium bonorum aactor ileret ; et quidem 
merito ; at non ita id intelligi oportuit, ut iieret ea- 
dem opera iniquus judex, quod Deo est contumeliosis- 
simum. Ac sane hisce permota saecula sequentia in 
Pelagii opinionem dilapsa sunt, quametiamAugustino 
tribuerunt, cui ipsa Pclagii opuscula ascripserunt ; 
quia non poterant sibi persuadere tantum virum quan- 
tum eum fnisse ex fama putabant, ejusmodi conse- 
ctaria potuissc concoquere. Profecto si Africani illi 
Patres id fuissent quod videri volebant, graribns 
illis Augustinianae sententiae incommodis probe pensi- 
tatis, sibi nou liquere potius dixissent, quam tot dam- 
nationibus, quarum aliae super aliis quaquaversum 
mittebantur, doctrinam non inlellectam damnassent. 
Pergunt hisce verbis : Qua et ipsum nostrx volunr 
taUs arbitrium vere fit Uberum, dum a camalium con- 
cupiscentiarum dominatione Uberatur, dicente Domino: 
Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis ; qw4 
auxiUum fides impetrat qux est in Christo Jesu Do- 
mino nostro. Non dubitabant Pelagiani quin divina 
gratia homines a peccatis liberarentur, si modo ea 
recte uterentur. Sed putabant homines ea posse abuti, 
ac praeterea neminem esse usque adeo mancipatum 
peccato, ut gratia illa excitari neqaeat, ad servitutem 



D 



VARIORUII EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 



352 



fugieadam. Sed qiiid sibi volant boni Patres A uimeingenuumaccommodamque adprobandam quod 



B 



ni quando addunt, quodauxiUum fidcs impetrat? 
auxilium quod lides impetrat, non est gratia 
Christianiy quce antecedit fidem, non eam 
or; nam quanJo credidimus et fide aiiquid a 
Dpetramus, jam sumus Christiani. Redoleni illa 
semipelagianismuni, aut simiie quidpiam. Ita- 
It boni illi viri nondum satis inlelligcbant do- 
Di Augustini, autest hoc additamentum ; cum, 
lotant Benedictini, in duobus mss. codd. de- 

auiem asserunt, sicut a fratribus qui eorum libros 
ni eognovimus, in eo Dei gratiam deputandam^ 
taiem homines constituit, creavitque naturamj 
w Tpropriam voluntatem legem Dei possit implere, 
Uuraliter in corde conscriptam, sive in litteris da- 
tamdem quoque legem ad gratiam Dei pertincrCy 
Ulam Deus in adjutorium hominibus dedit, Si cre- 
I aoctori Preedestinati, in prima sjnodo Cartha- 
181, quinqaennio ante habita, obtulerunt Goe- 

libros suos, in quibus Pelagiana dogmata expli- 

Quod si verum essct, non mirari sane non pos- 
I Carthagino nun asservatos fuisse libros illos, ut 
jure damnatus iUe esset liqueret ; utque con- 
m, ubi unus postularet promerentur. Sed pa- 
loe credibile est, cum Coelestium hic PatresCar- 
lienses damnent, libris ejus minime inspectis. 
Q et hoc mirum est, graves episcopos tam acer- 
sntentias in absentem' dixisse, minime lectis 
ibris et recitatis duntaxat accusatorum litteris. C operandam perflciendamque iustiiiam^ ac Dei mandata 



volunt, apud homines veritatis solius amantes. 

Ihid., § 3. Illam vero gratiam qua^ ut dictum esty 
Chrisiiani sumus, cujus Apostolus praedicator est, di- 
cens : Gondelector enim legi Dei, secuudum interio- 
rem hominem ; video autem aliam legem in membris 
meis repugnantem legi mentis meee, et captivantem 
me sub lege peccati, quae est in membris meis. Miser 
cgo homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? 
Gratia Dei, per Jesum Christum Dominum nostrum ; 
noliini omnino agnosccre^ sed nec aperte quidem oppu- 
gnare audent. Yerum in Pauli verbis, quid aliud est 
gratia Dei, qaam Dei misericordiaf aut Dei bcneficio^f 
Nemo Gontrarium unquam ex vi nativa vocis usu- 
que probabit. Non negabat autem Pelagius homines 
Dei benelicio peccato eripi ; sed negabat fieri id affla- 
tu quodam interno, cui reluctari non liceret, et sine 
quo ceelera omnia Dei beneiicia inutilia essent. Opor- 
tebat Africanos praisules perspicue suam et Pelagii 
scutentiam exprimere, ut quid sentiendam quidve 
damnandum, ex eorum sententia mauifesto liqueret. 
Sed longe maximam partem Christianorum in se con- 
citassent, si aperte dixittsent quod sentiebant ; neque 
cnim ante heec tempora, et ante detinitiones Africano- 
nim conciliorum, altcr de gratia homines senserant 
<]uam Pelagius. 

Pergunt Carthaginiensis concilii Patres : Sed quid 
aliud aguntf cum hominibus animalibuSj non percipien- 
tibus quae sunt Spiritus Dei^ persuadere non cessant ad 



ratio judicandi a nemine pauio a^quiore defendi 
t ; praesertim cum difliciles qusestiones ageren- 
n quibus facillimum erat sententiam non audi- 
I male intelligere. Itaque et cequius et pruden- 
& gessisset synodus, si judicium post lecta Pela- 
scripta distulissct. Ad id vcro quod hic ex illis 
quod attinet, creationem ac legem gratias Dei 
Bon potest hoc ncgari, cum sint ha^c longe ma- 
Dei beneficia. Nisi enim nos ratione prcpditos 
creasset, nou pos-^emus ei parere, neque beati- 
9 fnii ; nisi etiam legem evangelicam promul- 
t, ofticium uostrum nobis parum notam fuisset, 
aaque credendi incitamenta ac pronstantissima 
ia non haberemus. Profecto non capio cur spre- 
B hisce tantis Dei gratiis loquantur Africani Pa- 
lisi accedat afllatus nescio quis, cui resistere non 
isque pauculis concedendus. Prioribus benefi- 
ifertse sunt litteriB sacrse, adeoque perspicue de 
K|ODntur, ut sine iusania ab iis qui Scripturse 
nt negari nequeant : posteriorem vero frustra 
ire nituutur Patres Africani, nec quidquam 
ront, prseter loca aut plaue alicna ab eo quod 
mt, aut summum ambigua. IIoc quoque meri- 
^ideres in iiac eorum epistola, quod gratiam il- 
uam nusquam detiniant, neque vocis arabigui- 
. discutiant : quasi illo uno sensu quem volebant 
»lur in Scriptura, satisque esset profcrre loca in 
is cxstarct, ut probaretur quod senliebant. Ap- 
loc est, fateor, ad movendam invidiam, at mi- 



D 



complenda, solam sibi humanam sufficere posse natu- 
ramt Sed mandata Dei non suut ejusmodi, ut omui 
vi d3stitata sint ad movcndos hominum animos. 
Eorum maximus consensus cum rocta ratione con- 
stitutioneque ipsa humanse natura», magnifica prae- 
mia iis acfjuncta, miracula quibus eis lides facta est, 
excmpla sanctorum virorum, ac praesertim Christi, 
qui ea observarunt ; liujusce vitae miseria^ ac calami- 
tates, quae frustra beatitudinem, quam usque adeo 
optnmus, in ea quffiri ostcndunt, aliaque id genus 
maximee sunt efficacise ad revocandos, paulatimcerte, 
homines ad bonam frugem. Sed homo animalis in- 
quies, ut docot Paulus I Cor. ii, f4, ad quem iocum 
resi)iciunt Afri prajsules, non percipit quae sunt Spiri- 
ias Dei, Imo non admittit, oi 6i/8Txi, hoc est, iis non 
assentitnr, nimirum, dum est animalis sequiturque 
impetumbratorum.praesentiatantumetsensihiliaquae- 
rcntium. At nihil obstat quominus iutellecta et pen- 
si^ata Evangelii praestantia, animalis homo ejusmodi 
csso tandem desinat. Prspterea enim qucesiverim a 
i^atribus Afris, an non Dcus jubeat homines animales 
desinere animalibus cupiditalibus obsequi ; an non 
niandata negligentes plectat, ac proinde excusari 
iiou posse censeal ? Hoc si ila est, quod nemo Chri- 
sli-inus neget, oportet ut habeant, aut possint ii ho- 
miues couscqui qua?cunque sunt necessariaad paren- 
dum ; alioquiu iuiquum esset eis id imperare ad quod 
pra^standum iiece«sariis essent destituti subsidiiss 
Piura uon addam : norunt enim quicunque hasce coq- 



323 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



324 



troversias attigerant, quse hanc in rem soleaut dici. A 
Sed audiamus Afros episcopos ostendentes solam na- 
iuram humanam non sufficere ad parendum Evange- 
lio circumstantiis quas antea memoravimus cincto et 
sulTulto. 

Non attendentes quod scriptum est : Spiritus adjuvat 
intirmitatem nostram (Rom, vjii, 26) ; et : Non vo- 
lentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom, 
IX, 16) ; et quod unum omnes sumusin Christo, siu- 
guii autem alter alterius membra, habentes dona di- 
versa, secundum gratiam qase data est nobis (Rom 
:(ii, 5) ; et : Gratia Dei sum id quod sum, et gratia 
ejus in me vacua non fuit, sed abundantias omnibus 
illis laboravi ; non ego autem, sed gratia Dei me- 
cum (I Cor, xv, 10) ; et: Gratias Deo, qui dedit nobis 
victoriam, per Dominum nostrum Jesum Gliristum 
{Ibid, 57); et : Non quia idonei sumus cogitare ali- 
quid, quasi ex nobismetipsis, scd suflicientia nostra 
ex Deo est (II Cor. iii, o)iet: Habemus thesaurum 
istum in vasis fictilibus, ut eminentia virtutis sit 
Dei et non ex nobis (II Cor. iv, 7) ; et innumerabilia 
talia, quas de Scripturis omnibus si colligere velimus, 
tempus no7i suficiat, Hecordandum haec omnia pro- 
ferri ut probetur gratia quam descripsimus, hoc est, 
internus afllatus isque necessarius, ut Ghristo creda- 
mus ; nec dubium est quin potissima ioca hsec esse 
putarint>synodi Patres quibus Pelagianismus profli- 
gari poterat. Atqiii ne unus quidem probat id quod 
volunt ; qua3 ratio citandi Scripturamfuit illorum sse- 
culorum, quibus sonisingulorum vocabuIorum,quam q 
sententioi locorum, pro orationis totius serie, multo 
major ratio habebatur. Statim enim ac sonus verbo- 
rum non prorsus abludere videbatur ab eo quod 
agebatur, res confecta putabatur, et probatum quod 
erat in controversia. Scilicet, declamitare, ct effu- 
tire quidquid in os veniebat apud plebem excommu- 
nicandam, si forte a declamante dissentiret, multo 
facilius fuit, quam criticee seriam operam dare. Spt- 
ritus qui adjuvat infirmitatem nostram^ de quo Paulus 
est qui est in jam credentibus, eosque in orationibus 
recte fundendis apud Deum adjuvat. Non est votentis 
neque currentis, sed miserentis, quod verbum Dei 
mittitur ad populum quempiam ad cognitioncm 
ejus vocandum ; sed quid hoc facitad afflatum singu- 
lorum? Gratia sccundum quam sunt diversa dona ^ 
non est gratia qua singuli fideles ad Deum conversi 
sunt, sed beneficentia varia Dei, qua aliis alias do^es 
concesserat ; seu solita suo providentia, sed extraor- 
diuaria spiritualium donorum effasione. Gratia Dei^ 
qua Paulus erat id quod erat^ hoc cst, apostolus, est 
Dei misericordia et muniticentia, qua eum ei muneri 
sustinendo necessariis donis instruxerat ; nec quis-» 
quam imquapi negavit a Deo per Jesum Christum 
nobis datam esse de peccato victoriam, ac esse cur 
propterea ei gratias agamus ; verum hoc factum af- 
flatu interno et ineluctabili, nusquamdocetScriptura. 
Sufficientia sane omnium Ghristianorum, ad cogitan- 
dum aliquid Evangelio consentaneum, est a Deo 
quis enim nescit Evangelium non ingenio hominum, 



sed Deo deberi ? At apostolorum prffisertim suffUien" 
tia, ad munus ad quod vocati fuerant sustinendunii 
non humana, sed divina fuit. Thesaunis denique in 
vasis fictilibus de quoPauIus, sunt donaapostolica» 
ut liquet ex serie contextus. Si oculi non plane ne- 
gligenter conjiciantur in ioca allata, verissima essa 
omnia ac manifestissima quae diximus comperientur ; 
unde inteiligere iicebit bonos illos Patres AfricanoS' 
parum aptos fuisse Scripturarnm interpretes, ae 
proinde meram eorum auctoritatem levis ponderis esse 
oportere. 

Ibid., § 4. Consideret sanctitas tua et pastoraUbui 
nobis compatiatur visceribus^ quam sit pestiferum ef 
exitiak ovibus Christi, quod istorum sacrilegas disputO' 
tiones necessario consequitur, ut nec orare debeamus ne 
intremus in tentationem ; quod Dominus et discipuks 
monuit, et posuit in oratione quam docuit ; aut ne de- 
ficiat fides nostra^ quod pro apostolo Petro se rogasss 
ipse teslatus est, Non necessario hoc sequitur, nam 
particula iila orationis dominiciB, aut preces Christi < 
pro Petro non significant id quod innuunt Patres, ^ 
quasi hoc sibi veiient : o Deus, fac afHatu intemo, \ 
cui resistere nequeamus, ut tentationem vincamos: | 
quidni enim Deus potest impedire ne soccumbamiu ^ 
tentationi, ipsam tentationem minuendo, ac tempe- ^ 
rando, ita ut vires nostras non superet? Novit ills \ 
quam firmi aut quam infirmi simus, meiius quam nos, : 
potestque ea amoiiri quibos eegerrime pares esse- ^ 
mus si adessent ; et quibus remotis, facile in pietate 
constantes sumus. Si enim haec possibilitate naturs H 
arbitrio voluntatis^ inquiunt tamen Afri, in potestak 
sunt constituta, quis non ea videat a Deo inaniter p«(t, 
et fallaciter orari^ cum orando poscuntur quae naturw 
nostrsjam ita conditae sufficientibusviribus obtinentur^ i 
At quamvis forte concederet Pelagius nullam Gon- 4 
tingere tam atrocem tentationem cui resistere ne- • 
queamus, natura Evangelio illustrata et emendata; i 
non negabat tamen, nec negare poterat in pericole ■ . 
constitutis ad Dei auxilium, etiam extraordinarioiDi : 
esse confugiendom, duabus de rationibus. Primo it- : 
metsi viribus semei a Deo concessis, et confiraiatii 
promissis divinis, resistere tentationi possumus ; pos- 
sumus etiam in ea cadere, quod non ita facile contin- 
git cum inusitato Dei auxilio quodcunque sit (mod0 
ne sit ineluctabilis afQatus) adjuvamur. Quis aotea 
in pericolo non sibi optet non modo quod est pror» 
sus necessarium, sed etiam quam maximas vires, ot 
facilius et securios sese eo expediat? Deinde inter 
ipsas vires, qoas Deus Ghristianis sufficientes largi» 
tur, nihil vetat, pro magnitodine pericolorum, init- 
sitata auxilia haberi. Itaque non potuit mento inal* 
mulari Pelagius, quasi doctrina soa orationis usum 
sostulisset. 

Ibi , § 5. Contradicitur etiam istorvm eontentiam 
benedictionibus nostris, ut incassum super populum d^ 
cere videamur quidquid eis a Domino precamur, wt 
recte acpie vivendo itli placeant^ velilla quse pro /Sd#- 
libus precatur Apostolus, dicens i Flecto genoa mea ad 
Deum Patrem Domini nostri Jesu Christi ot dai 



VARIORUM £XERCiTATION£S IN S. AUGUSTINI OPERA. 



326 



Becondam divitias gloriiB suae, virtute corrobo- 
per Spiritum ejus. Si ergo voluerimus benedi- 

super populum dieere : Da illis, Domine, vir- 
suToborari per Spiritum tuum ; iUorum nobis 
Mio cantradicit^ affirmans negari liberum arbi- 
I Mi hoe a Deo poscitur, quod in nosira est pote- 
; virtute enim si corroborari volumus, inquiunt, 
ea possibilitate naturx quam nunc non aC" 
y sed cum crearemur accepimus. Quasi vero in- 
non sint, praeter creationem, quae a Deo pe- 
ossumus, ut curriculum pietatis constanter de* 
mas, quee tameri minime sunt ineluctabilis af- 

! Semper quidem est saluti incumbendum, cum 
f et tremore, quia quamvis Deus faciat velle et 
fre in nobis, possumus omnibus auxiliis abuti ; 
ninus tamen timendum nobis est, cum Deus 
«t a nobis plurima quse in hac vita virtutem no- 
i labefactare possent. Is metus eaque ejusmodi 
ii divini invocatio cum libero arbitrio optime 
itnnt. Hic possemus, nomine Pelagii, objicere 
t ex eorum sententia a Deo iiiliil potuisse peti ; 
reprobis quidem necessaria negare, electis vero 
a concedere, etiam non petentibus, ab seterno 
nrerit. Sed fatendum homines non semper con- 
mter dogmatibus suis se gerere ; nec sunt insi- 
ndi, nisi eorum quse faciunt. 
d. I 6. Parvulos etiam, propter salutem qux per 
\iorem Christum datur, baptizandos negant, ac sic 
lOtrtifera isia doctrina in setemum necant, promit- 
\y etiamsi non baptizentur^ etc. Fatentur tamen 
a Coelestium fassum esse per baptismum Christi 
ilomm fieri redemptionem. Sed multi, inquiunt, 
Oorum perhibentur esse vel fuisse discipuli haec 
^ quibus fundamenta Christianae fidei conantur 
jre, quacunque possunt affirmare non cessant, 
de singulis quaestionibus quse de baptismate pro- 

possent, censuerit Pelagius nescio ; sed hoc 
ex Novo Testamento probari nulio modo posse 
learium esse baptisma saluti infantium, aut prse- 
im esse a Christo eos baptizari. Itaque nonnisi 
!de fundamenta fidei vocare potucrunt Afri ea 
olms altum est in Novo Testamento silentium. 
tien, ut jam alibi dixi, non damno baptisma 
tinm ; quod esse queat, si velimus, non tantum 
eeio fidei parentnm, sed et symbolum redem- 
is infantium, non quidem a peccato, quo carent, 
, Tanitate cui cum cseteris creaturis subjacent, 
qoa liberabit eos Christus in ultima resurre- 
e. 

istola 176, § 2. Cum Dominus docuerit ut dica- 
: Dimitte nobis debita nostra, etc, isti dicunt 
hominem in hac vita, praeceptis Dei cognitis, ad 
m perfectionemjustitix sxjlx, sine adjutorio gratiae 
icriSy per solum liberum arbitrium pervenire, ut 
I git jamnecessarium dicere, Dimitte, etc. At non 
ant quemquam per totam yitam immunem pror- 
»eecatorum vixisse, excepto uno Christo ; unde 
tbatur neminem esse, ex eorum sententia, qui 
deberet dicere : Dimitte, ete, Nam ad finem 



A usqae vitse peccatorum semei admissorum veniam 
petere omnes necesse habemus. Haec ergo est invi- 
diosa criminatio, qnalis est et sequens: Illud vero 
qmd sequitur, ne nos inferas in tentationem,. non ita 
intelligendum tanquam divinum adjutorium poscere de- 
beamuSf ne in peccatum tentati decidamus, sed hoc in 
nostra esse positum potestate. Quamvis, ex Pelagii sen- 
tentia, gratise coelestes neminem adigant ad oflicium, 
attameu non parumin tentatione juvaut, ac sine iis 
in gravibus tentationibns homines succumberent- 
Quare a Deo, uti putabat, erant auxilia illa petendar 
Igitur frustra contra eum addunt Numidce cpiscopi: 
tanquam frustra Apostolus dvjcerit : Non yoieutis, ne- 
que currentis, sed miserentis est Dei ; et\ Fidelis 
Deus, qui non permittet vos tentari supra id quod 
potestis, sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut 
possitis sustinere. Frustra etiam Dominus dixerit apo 
stolo Petro : Uogavi pro te, ne deticiat iides tua et 
omnibus suis: Vigilate et orate ne intretis in tenta- 
tionem ; si hoc totum est potestatis humanw. De primo 
loco Rom. IX, diximus ad antecedentem epistolam. 
Secundus, I Cor. x. 14, plane contrarius est senten- 
tise Augustini, cum doceat Paulus Deum adjuyare 
ildeies, non ut ineluctabili afQatu acti sustineant ten- 
tationem, scd ut possint sustinere, quod solum pro- 
misit Deus. De caeteris etiam antca egimus. 

Ibid. Pueros quoque parvulos, etsi nuliis innoventur 
Christianae graiix sacramentis, habituros vitam aster- 
nam, nequam prxsumptione contendunt, evacuantes 

Q quod dixit Aposiolas [Rom, v, 12) : Per unum homi- 
nem peccatum intravit in mundiim» et per peccatum 
mors, etita in omnes homines pertransiit, in qiio om- 
nes peccaverunt ; et alio loco (I Cor. xv, 22) : Sicut 
in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes 
vivificabuntur. ] Existimabam iegendum in loco 
Rom. V, mors pertransiit, nam vox OivaTo? est in 
omnibns Gra^cis exemplaribus ; sed et alibi perpe- 
ram ita profertur hic locus ab Augustino, ut in lib. 
iv, contra duas epist. Pelagianorum, num. 7. Atque 
ex hac omissione perperam etiam argumentatur. Ve- 
rum hujus loci sensns est: tU per unum hominem 
peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors : 
ita etiam mors in omnes homines pertransiit, quia omnes 
peccarunt, Nam outwj, xat sic et, perinde est ac xal 

^ oStc*?, et sic, ut Luc. xvii, 24, 29 ; Jac. ii, 26. Deinde 
£,p* (f> est quia vel eo quod, non in quo, ot 11 Cor. 
Y, 4 ; Phii. III, 12. Quod viri doctissimi dudum os- 
tendernnt, ut et hic agi de peccato actuali, cujus 
capaces non sunt infantcs. Locus alter I ad Cor. ni- 
hil ad rem facit. Vult enim Paulus, ut unus [Adamus 
mortem introduxit in mundum, omnibus qui eum imi* 
tantur morientibus : sic quoquc Christum beatam re- 
siirrectionem allaturum omnibus qui ei parebunt. 
NuUus hic sermo de peccato infantium, qui condi- 
tione naturas, quia hominibus mortalibus nati sunt, 
non qnasi supplicio de iis sumpto, moriuntur ; ut 
ostenderunt dociissimi theologi quos non memora- 
bimus. 
Epistola 177, § 2. His auditis verbis (Pelagii gra- 



327 



SUPPLEiilENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



328 



tiam Deise ^gnoscere prohieniis) caiholici antistitcs (in 
Diospolitana synodo) nuUam aliam Dei gratiam intcl' 
ligere potuerunt nisi quam in libiHs Dei legere et populis 
Dei praedicare consueverunt ; eam utique, de qua dicit 
Apostolus {Gal. ii, 21) : Nou irritam facio gratiam 
Dei. Nam si per legem justitia, ergo Christus gratis 
mortuus est ; sine dubio yratiam qua justificamur ab 
iniquitate, et qua salmmur ab infirmitate, uon qua 
creati sumus cum propria voluntate, ] Verum nou sola 
creationis benelicia agnovit Pelagius, ut saepius dixi- 
mus, verum etiam e\ angelica ou.nia ; sed non gra- 
tiam illam efficacem Augustinianam, ante eum incogni- 
tam, prcesertim iu Orienle. Ilaque Joanncs Hieroso- 
lymitanus Peiagium orthoxum esse censuit, ut ex 
P. Orosio satis liquet. Locus Pauli nibil facit contra 
Pelagium, cum gratia Dei ibi sit Eyangelium, aut 
evangelica oeconomia, qua Deus justos censet, non 
eos qui peccato carent, sed qui Evangelio parent; 
quamvis anteacta eorum vita vitiis inquinata fuerit, 
nec sine lapsibus .variis reliquam setatem traducant. 
Eo sensu, semper sumitur gratia, quando opponitur 
Legij quse ei Jadseorum sententia, contra quos Pau- 
lus disputat, summam perfectionem postuiabat. In 
hac autem disputatione Epistoise ad Galatas, ut et in 
simili, quae legitur in Epistola ad Romanos ; perpetuo 
gratia opponitur legi et operibuSy hoc est, miseri- 
cordia rigori, imperfecta observatio mandatorum 
Dei perfectse sanctitati. Meridiana Ince faoc clarius 
est, nec recentiorum interpretum quisquam rem non 
vidit. Itaque sensu Augustiniano hic minime sumi- 
tur, ut nec usquam aiibi in Scriptura. Quamobrem 
testimonia allata § 8 omnia sunt extra rem. Qui tam 
negligenter iegebant Scripturam, et tam oscitanter 
laudabant, eos nobis quasi egregiorum interpretum 
exemplaria proponi quis ferat ? Quis quasi dogmata 
ad salntem necessaria, ut putabant, exlocis tam male 
inteilectis deducta, imponi sibi patiatur ? 

Ibid., g i8. Sed quoquomodo se habeat ista quxstio, 
quia, etsi non invenitur in hac vita sine peccato, id ta- 
men dicitur posse fieri per adjutorium gratias et Spiritus 
Dei ; quod ut fiat conandum atque posandum cst, tole- 
rabiliter in eo quisque falUtury nec diabotica impictas, 
sed error humanus est. ] Videtur hic distinguere gra- 
dus errorum Augustinus, quod etalibi facit ; sed de- 
buisset etiam ubique distinguere gradus necessitatis 
in dogmatibus, noc quasi prorsus necessarium obtru- 
dere, quod quamvis verum esset, nullo Scripturae 
loco necessario nobis credendum imponitur, ncc in- 
divulso nexu cum necessariis dogmalibus conjun- 
ctum est. 

Epist. 184, § 1. Ad nostrumreferendum approbastis 
esse judicium, scientes quid apostolicae sedi, cum om- 
nes hoc loco positi ipsum sequi desideremus Apostolum 
debcatur, etc. Paulo post : Vet id vero quod Patrum 
instituta sacerdotali custodientes officio non censetis 
esse calcandUf quod illi non humana, sed divina dccrc- 
vere sententia^ ut quidquid quamvis in disjunctis remo- 
tisque provinciis agcrctur, non prius ducercnt ftnitn' 
dum, nisi ad hujus sedis notitiam perveniret ; ut tota 



A hujus auctoritate, justa quae fuerit pronuntiatio fi.rma- 
retur^ indeque sumerent caeteras EcclesiaB, etc.] Dignum 
est observatu quam avide et caliide arripiat sibi In- 
uocentius jus quoddam ex Africanorum prsesuium 
facto, quod ita interpretatur, quasi ausi non essent 
damnare Pelagiana dogmata eo inconsulto ; cum ea 
prorsus damnassent, et, invito etiam Zosimo, Inno- 
centii successore, postea damnarint. Notum etiam 
est, non tantom temporibus Cypriani, sed et hisce 
quoque Afros episcopos nulla ratione pendere vo- 
luisse a judiciis episcoporum Romanorum, ut liquet 
ex controversia de appellationibus transmarinis hoc 
ipso temporc nata. Hsec epistola tumida est decia- 
matiuncula in eos qui negassent auxiiium Dei esse 

^ necessarium ad pie vivendum ; sed non definitur ra- 
tio et genus auxilii, quo factum ut postea Ccelestius 
hanc epistolam facile probarit. 

Epist. 182, § 1. Nam ut durum arbitror conniuew- 
tiam praebere peccantibus : ita impium judico magnum 
negare conversis,] Mendum hic est typographicum 
magnumy pro manum, ut liquet ex prioribus editio- 
nibus. Habet editio Erasmi tonhibentiam, pro connt- 
vcntiamy et sic etiam ca vox in codice Theodosiano 
scribi solet, ut observavit Jac. Gothofredus, cujus 
vide Glossarium Nominum. Qui ita scribebant puta- 
bant dicendum conhibco, non conniveOf sed male. la 
hac sentcntia Innocentii videtur etiam invcrsio esse, 
ita ut legendum forte sit : Ut impium arbitror conni- 
ventiam praebere peccantibus ; ita durum judico manum 

C negare conversis, Certe hoc postularet sermonis pro- 
prielas. 

1 

[Ibid., § 5. Illud vero quod eos vestra fratemitas i 
asserit prxdicare, parvulos aetemae vitae praemiis, etiam 
sine baptismatis gratia posse donari perfatuum est, Nisi 
enim manducaverint camem Filii hominiset biberini 
sanguinem ejuSy non habebunt vitam in semetipsis (JooH, 
vr, 54). Qui autem hanc eis sine regeneratione defen^ 
duntf videntur mihi ipsum baptismum velle cctssare^ « 
cnm praedicant hos habere quod in eos creditur nonniti 
baptismate conA'ren(iam. j Verbaqnidem Christi Joan» 
VI de manducatione carnis ejus, ad baptismum perti- 
nere non censebantur ab Innocentio, sed ad eachari- 
stiam. Si autem statuas sine eucharistia nemiQem 
posse servari, quod doceri eo loco a Christo putabat, 
^ hinc seqnetur sine baptismo vitam infantes conseqai 
nou posse ; quia eucharistia iis dari non solebcit nisi 
postquam baptizati fuerant. Eo manifesto respicit In- 
nocentius, eaque consuetudine nititur vis ejus ratio- 
cinationis. Defendere parvulis vitam sine regenerationep 
est defendere hoc dogma, parvulis sine baptismo 
vitam dari. Notum est eo cevo datam infantibas eur 
charistiam, quasi necessariam ad salutem non aliter 
ac baptismum, quod cx loco Joannis maie intellecio 
hauriebantveteres. Audi Augustinum lib. i de Merito 
peccatorum, cap. 20. Dominum inquit, audiamuM 
non qnidem hoc de sacramento lavacri dicentem, $ed d$ 
sacramento sanctas mmsae suae^ quo nemo rite nist 6a* 
ptizatus accedit : Nisi manducaveritis carnem meam 
et biberitis saaguiuem meum, non habebiUs ?itam in 



329 



VARIORUU EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



330 



TobiSy Quid uUra quaerimus ? Quid ad hoc responden A ingerebantj percussuros eo8 se, nisi ab eis perimerentur, 



potest ? etc. An vero quisquam etiam hoc dicere aude- 

bit, quod ad parvulos haec smtentia non pertineat, pos- 

iintque sine participatione corporis hvjus et sanyuinis in 

se habere vitam^ quia non ait : Qui noa maQducaverit, 

siaU de baptismo : Qui non renatas fuerit ; sed ait : Si 

Qon mandocaverilis, velut eos alloquens qui audire et 

inUUigere poteranty quod utiquenonvalentparvuli ? Dao 

luBC Joannis loca male explicata dadum ostenderunt 

doctissimi quique interpretes ; unde sequitur ut per- 

peram baptismus et coena necessaria ad salatem ha- 

beantuT. Vide et quee habet Augustinus epist. il7, 

cap. 5. Sed hsec, hoc quidem in loco, non attingemus. 

Hoc tantum dicemus, liqnere ex lonocentii verbis, 

non minus ac Augustini loco, eucharistiam necessa- 

riam ad salutem ab iis creditam. Scio aliter visum 

Tiris DonnuIIis doctissimis, sed profecto, non est haec 

ia re qusesita ab iis vehtas, sed quomodo Augustinum 

cum hodiemis placitis conciliare possent. Vide Vin- 

dicias Aagustinianas emin. cardin. Henr. Norisii. 

cap. 4, § 4, ubi multis de hoc Innocentii loco. 

Epist. 185, § 12, de Donatistis, qui sibi mortem 
inferebant : Qui autem nesciunt consuetudinem illO' 
rm^ putant eos modo seipsos occidere, quando ab 
eman insanissima dominatione, per occasionem legum 
istarum quae pro unitate sunt constitutae^ tanti populi 
Uberantur, ] Hsc sunt accusatorie plane dicta ; emoliit 
emm Aagustinus quse contra miseros Djnatistas iie- 
baot, dum dicit occa^ione legum ereptos iilis populos ; 



R 



terribiliier comminantes. Nonnunquam et a jiuiicibus 
transeuntibus extorquebant violenter ut acamificibus 
vel ob offlcio ferirentur etc. Jam vero per abrupta 
prxcipitia^ per aquas et flammas occidere se ipsos qwh 
tidianus Hlis ludus fuit, Pauculos insauos in morteqi 
temere ruisse non est incredibile, sed quotidiano 
ludo, sine uUa vexatione, hoc factum credant alii. 
Gerte de hisce temporibus dici non potuit quibus 
Donatistfie acerbissime vexabantur ; nec nnquam ad- 
versario de inimicis credendum. Si enim non menti- 
tur, alTectu tamen multa dissimulat, minuit, aut 
auget, prout partibus quas sequitur conducit. 

Ibid., § 19. Quod enim dicunt, qui contrasuas im- 
pietates leges justas institui nolimt, non petiisse a regi- 
bus terrae apostolos talia^ non considerant aliud fuisse 
tunc tempus, etc. ] Jam hoc confatavi ad epist. 93, 
§ 9. Alia etiam argumenta quam futilia sint ad eam- 
dem epistolam ostendi. Non possum tamen non mi- 
rah hominem non hebetem potuisse ita afiectu excfie- 
cari, ut, modo de Donatistis triumpharet, nihil pensi 
haberet an infamaret universam Ecclesiam Ghristia- 
nam, antequam essent imperatores Christiani, gra- 
viter semper de persecutionibus, quasi humanitati 
contrariis, conquestam. Si enim dicamus Christianos 
antiquiores ea tantum de causa vexationes damnasse, 
quod in ipsos exercerentur, non in ethnicos ; caeterum 
si summam potestatem sibi faventem habuissent, su- 
perioresque ethnicis fuissent, ut sine periculo eos 



com debuerit dicere terrore legum et gravissimis q vexare possent similia in eos continuo molituros 



pcenis, ut ostendimus ad epistolam 93. Deinde quod 

addit visuros eos iis qui eos non norant sibi violentas 

manus intulisse, quod populi liberarentur ab eorum 

dominatione, id est invidiose dictum. Quasi vero 

qoisquam se occidat cui licet vivere et bonis suis 

tranquille froi, duntaxat quia munere ecclesiastico 

dejectus est! Non magis ecclesiastici Donatistffi domi- 

nal^antar populis, quam catholici : nec quisquam su- 

ipicari poterat miseros h^mines tam levi de causa 

▼elle mori, cum preesertim constet eos tunc a magi- 

stratibus pessime habitos. 

Ibidem. Qui autem sciunt et ante ipsas leges qued 
facere soleant non eorum mirantur morteSy sed recor- 
doHtur mores ; maxime qmndo adhuc cultus fuerat ido- 



fuisse quee in ipsos ethnici fecerant ; habendi erant 
antiquissimi Ghristianee religionis patroni callidi dis- 
simulatores, qui tempori duntaxat serviebant, cum 
damnarent quasi impia et inhumana quae ipsi liben- 
tissime fecissent, si potuissent. Neque enim vetnstio- 
res Ghristiani damnabant persecutionem quam ipsi 
patiebantur, sed omnem omnino qusecunque esset. 
Quod si ethnici magistratus suspicati fuissent eos 
ideo tantam queri, quod ipsi non male haberent 
ethnicos, multo gravius et speciosius in homines sm- 
viissent, quasi in seditiosos qui occasionem tantum vi 
evertendse priscae religionis, et male habendorum ei 
addictorum exspectabant ; nec fuisset cur jure queri 
potuissent Ghristiani, nisi quod ab adversariis ante- 



kfrum, ad paganorum celeberrimas solemnitates ingentia ^ verterentur. Non poterant dicere Ghristiaui se veri- 

tatis esse patronos, ethnicos mendacii ; nam quamvis 
verum hoc esset, controYersia illa etiamnum pende- 
bat, dum ethnici contra sentiebant ; armaque eis in 
Ghristianos, interea dum Ghristiani ipsi fierent, eis 
suppeditabantur, nam dum se pro veritate stare iili 
putabant, debebant, ex Ghristianorum ,sententia, 
vexare aliter sentientes. Si potuissent prae.videre 
ethnici adfore aliquando tempus quo morte multaren- 
tur diis sacra facientesa Ghristiaoisimperatoribus, nec 
siue plausu episcoporum, licet alioquin in partes abiis- 
scnt ; Ghristianos infamassent, quasi factiosos et ma- 
los homines, qui non dicebant quod sentirent, cum 
religionem liberam esse oportere clamitabant. Sic 
tamen Augustinus epist. 93, § 10, alloquitur Donati- 

11 



tatrbarum agmina veniebant^ non ut idola frangerentj 

9ed ui interficerentur a cultoribus idolorum. Nam illud 

st, accepta legitima potestate, facere vellentf possent 

habere qualemcunque umbram nominis martyrum ; sed 

md hoc $olum veniebant^ ut integris idolis ipsi perime- 

rentur, liatn singuli quique valentissimi juvenes cultore^ 

idolorum^ quotquot occideret, ipsis idolis vovere consue- 

xeruni. \ Crediderim quidem nonnullos, inconsulta 

capiditate martyrii, eihnicis sacris illusisse, ut ab iis 

interficerentur ; sed frequenter id contigisse, et prae- 

aentibos magnis Christianorum agminibus, cum impe- 

ratores Christiani essent, vix putarim. Neque enim 

lieebat ethnicis impune Ghristianos occidere. 

Ibid. Quidametiam se truddandos armatis viatoribus 

Patrol. XLYII. 



331 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AlIGUSTINI. 



332 



stas : Quis nostrum, quis vestrum non laudat leges ab 
imperatoribus datas adversus sacrificia paganorum ? Et 
certe longe ibi pcena severior constituta est ; illius quippe 
impietatis capitale supplicium cst. Nec dubito quin 
elhnici qui supererant m imperio Romano, et vicini 
etiam idololatrfie, ut Persee, talia Ghristianis objice- 
rent. Absit vero ul hcec probemusl 

Epist. 186, § 37. Natura humana^ etiamsi in illa 
integritate in qua condita erat permano^et^ nullo modo 
seipsam, Creatore suo non adjuvanie, servaret. Deli- 
niendum erat quodnam auxilium Dei hic intelligatur, 
idque ex Scriptura non ambiguo loco probandum ; 
nam quis neget alioqui, si generaliter loquamur, sem- 
per creaturam indigere auxilio Greatoris ad salutem 
conseqnendam ? 

Epist. i87, § 5. Quod vero illa anima ininfemum 
descenderit, apostolica doctrina praedicat, etc.] Vide 
hac de re dicta ad epist. 164, ex quibus liquet Augu- 
stinum falli ; nnde seqmtnr hic quoque eum a sensu 
verborum Ghristi aberrasse. De anima sua sine dubio 
loquitur Ghristus, cum qua latronis anima in paradiso 
fuit. De voce Paradisus, vide Hugonem Grotium ad 
hunc locum. 

Ibid., § 33. Quodin ea natum. ] Est in Grseco Mat- 
thcei contextu cap. i, 20, yevvTieiv, generatum, quod 
obiter monitum oportnit ab Augustino. Sed forte ne- 
minem habebat ad manum qui Graece sciret, cum 
hanc conscriberet epistolam. Alioquin interdum non 
male ex Graeca lingua qafiestionibus respondet, ut 
infra epist. 197, ubi docet quodnam sit discrimen 
inter voces xaipoi et xpdvoi. 

Epist, 21 3, § 1 . Presbyterum Heraclium mihi suc- 
cessorem volo, ] Hsec sunt verba A ugustini, successo- 
rem sibi designantis coram populo. Mirum est eum 
ignorasse iilicitum hoc plane fuisse ex antiquis con- 
stitutionibus ecclesiasticis ; et qui fatetur § 4 se con- 
tra Ecclesise canones episcopam factum, vivo suo 
decessore, successorem etiam sibi elegisse contra 
eosdem. Ganon apostolicus 76 ita hahet : OO yp^ eiti- 

ffxoirov T(j) iSeX^tf, f^ •zd^ ul(J, i[ t<J) hipt^ avffi^^eX xatpi- 
IJdjievov , el^ t6 dt^ib)[jLa rf,; iiri^orf,? x^iporovetv 6v 

BOrAETAl : Non oportet episcopum fratri^ aut filio, aut 
aliicognaio gratificantem, adepiscopi dignitatem quem 
VDLT eligere, Hsec ita concepta sunt verba, ut si epi- 
scopus conferat episcopatum fratri, iilio aut cognato, 
sive in eorum gratiam alii, pro arbitriOi perinde pec- 
cet. Mirum est si non verba ipsa canonis nota fuisse 
Afris, at certe consuetudinem Orientalium in ea re 
non fbisse apud Afros receptam, cum gravissima ra- 
tione nitatur, qusB sic exprimitur in sequentibus ver- 
bis : K^7\pov4|jLOu; ydtp Tf[; ticiffxoirri? iroieiffOai o6 SiKatov 
xi Tou SeoO ^rocpi^d^vov iciOei dvOpwmvij)* oi yip t^,v 
Tou 8eou' ExxXT,9iav (tTtb xXt^povdfju^u; 6f eiX^i TiOe'vai. El6^ 
Ti<; TOUTO 'R:oi'f,JOi, dExupo? jiiv Ijtw -Jj yeipoTOVia, a'jx6i 
6i imTiiA&96c>> ifopi(j\iJUi : Episcopatus efiim haercdes 
facere justum non est, ea quas Dei sunt humano affecia 
largientem : non enim licet Ecclesiam Dei in hasredcs 
conferre. Si quis autem hoc fccerit, irrita quidem electio 
maneat, ipse autcm segregatione multetur, Sic et 



B 



A Antiochena synodus, sub Gonstantio habita, cap. 23 

saneit *Ertjx(5~a) ix-^ e^stvat dvT* auTOu xaOtffTqtv fcepov 
lauTOu 6tioo)(ov, x^v Trepl t^ TeXeuTf, tou piou TuyjrivTj : 

Episcopo non licere alium pro se constitue9'e successo- 
i*emy etiam si est circa vitse finem, Quod confirmatio- 
nem esse memorati canonis apostolici observant 
Balsamon ct Zonaras. Non opus est ut ostendamus 
quam gravia sint in contraria agendi ratione incom- 
moda ; quam tamen ita secutus est Augustinus, ut 
pro imperio successorem sibi deligat voce volo ; quasi 
nc consensus quidem coepiscoporum fuisset necessa- 
rius, quod tamen statuit synodus Nicaena. Scio dictii- 
ros nonnullos ita solitum fuisse lieri in Africa ; nam 
ipse Augustinus in superioribus ait sua opera factam 
ut Milevitana Ecclesia episcopum acciperet quem de- 
cessor vivus apud clerum designarat. Addent, quam- 
vis mali episcopi possent hac potestatc abuti, bonos 
recte eausos. Sed omnia ilia sunt plena suspicionibas, 
nec putarim Afros meliores fuisse Grsecis, qai peri- 
culosum putabant talia episcoporum arbitrio permit- 
tcre. Yide de ejusmodi electione judicium Theodoreti 
Hist. Ecclesiast. iib. v, cap. 23. 

Ibid., § 4. Adhuc in corpore posito beatse memorix 
patre et episcopo meo sene Valerio, episcopus ordinatus 
sum, et sedi cum illo ; quod concilio Nicseno prohibi- 
tum fuisse nesciebamynec ipse sciebat, ] Est canon 8 
Nicsense synodi, ubi vetantur esse in una urbe dno 
episcopi.Ad quem locum vide adnotationes viridoctis- 
simi Guilielmi Beveregii. Non intelligo qui usus ipse 

Q Ecclesiae, ex quo constabat unnm in singulis urbibds 
episcopum esse oportere, non monuerit Hipponensem 
hoc illicitum esse. Nam si collegam unum sibi ad- 
jungere licuit, quidni et plures? Quam magnam hoe 
aperuit fenestram adversariis Augustini, dicendi ho- 
minem soepe ia utiliitatem suam eirasse ? 

Epist. 21 7, quse est contra Yitalem Pelagianum, qoi 
contendebat Deum per verbum suum operari ut veli- 
mus. § 2. Dic ergo, inquit Augustinus, apertissime nas 
pro iis quibus EvangeliurfL praedicamus, non debere 
orare ut credant, sed eis tantummodo praBdicare^ etc ] 
Sed praeter nndam Evangelii prsedicationem malta 
sunt alia quibus Deus solet hominum animos mollire, 
quse tamen nunquam debent a prfledipatione verbi . 
sejungi ; quippe quse, etiam cum alia adhibet, eit 

^ potissimum insti'umentum quo Deushanc inremuti- 
tur. Illa autem alia sunt, exempli cau.sa, vit» calami- 
tates, bona religiosorum hominum exempla, pcena 
de malis a Providentia sumptse, consectaria virtutis 
et vitii etiam in hac vita, amotio tentationum, exci- 
tatio interna animi ad attentionem. exstinctio aul 
imminutio affectuum Evangelio contrariornm, alia- 
que ; quse omnia multiplici Dei sapientia varie a Deo 
offeruntur hominibus, eorumque animis injiciaDtur. 
Quis enim novit quot modis Deus animos homiDmn 
aggrediatur ? Nec quisquam negarc queat quin Deus 
intrinsecus agere in animos hominum possit. Talia, 
quoi divinse sapientise relinquuntur eligenda, a Deo 
petuntur, sed nuUus ineluctabilis afQatus; a Deo 
enim petuntur quee.solet ac vult facere« Don qusB non 



333 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



334 



Tolt, neque solet. QuicuQque preces aliter interpre- A Pelagius, seu conversionem summatim spectalam at- 



tantar, eas prster mentem fundentium urgent. De- 
bent enim preces ejusmodi esse, qusB statuant Evan- 
^lii pracepta esse iegitima, ac proinde posse ab om- 
nibus quibus proponuntur observari ; sin minus, 
Deo sant, queminjustumfaciunt, contumeliosse. Non 
ita fas est interpretari reiigionem Christianam, ut 
dom aliquam ejus partem, ut tibi videtur, tueris, eam 
repugnantem csteris fadas. Potuit Vitalis conver- 
tere argumentum in Augustinum et dicere : Non 
debes Evangelium prsedicare ex tua sententia, sed 
Deom orare pro hominibus ; nam Deus omnia facit 
etiam sine verbo. 
Ibid., § 16. Augustinns hic 12 capitibus complecti 



tendas, seu singulos actus ; neque contrarium ex 
Scriptura probari adversus negantem potuisset. 

IV. Scimus non omnibus hominibus dariy et quibus 
datur non solum secundum merita operum non dari, sed 
nec secundum merita voluntatis eorum quibus datur, 
quod maxime apparet in parvulis, Si omnibus homi- 
nibus non datur necessaria prorsus ad credendum 
perseverandumque in fide gratia, non possunt vitu- 
perari seternisve suppiiciis plecti qui non creduntant 
non perseverant ; quia nunquam fuit in eorum pote- 
state gratiam iliam consequi, quam, ex sententiaAu- 
gustini, Deus pro arbitrio largitur. 

V. Scimus eis quibus datur, misericordia Dei gra- 



tnrdoctrinamsuam de gratia, quorum brevi examine tuita dari. Non negasset Pelagius, si de prima con- 
1 daademus auae in hunc tomum 1 1 animadvertenda versionis gratia loquatur, ut videtur, Augustinus. 

VI. Scimus eis quibus non datur justo jvdicio Dei 



habehamas . 

I. Scimus nondum natos nihil egisse in vita propria 
&ORt, seu mah, nec secundum merita prioris alicujus 
vitSy quam nullam propriam singuli habere potuerunt, 
« kujus vitw venire miserias. Hsec concessisset Pela- 
gins, addidissetque singulos homines non tantum 
propriam Titam priorem nuliam habere potuibse, ut 
pntabant qoi icpouicsp^iv animorum defeneebant, ut 
Origenes ; sed ne commanem quidem, ut Augustinus, 
qui omnium hominum animos in Adamo fuisse cre- 
debat Addit : sed tamen secundum Adam camaliter 
tatos contagium mortis antiquas prima nativitate contra- 
here. Concessisset httc quoque Pelagius, sed non 



non dari. Assensisset huic sententise Pelagius. 

VII. Scimus quod omnes astabimus ante tribunal 
Christif ut ferat unusquisque secundum ea qux per cor- 
pus gessit, non secundum ea quse, si diutius viverety 
gesturus fuity sive bonum^ sive malum. Nec huic apho- 
rismo assensum negasset Pelagius, nisi forte senserit 
quod ad 9 regulam dicemus. 

VIII. Scimus etiam parvulos, secundum ea quse per 
corpus gesserunty recepturos vel bonum, vel malum, 
Atqui nihil per corpus gesserunt, nam gererc quid- 
quam sine rationis usu non possunt. Audi tamen Au- 
gustinum : Gessenmt autem non per sei^os, sed per 



omnia qa« seqpuintur in hisce verbis ; flic libarari d c eas quibus pro illis respondeiUibus, et renuntiare dia- 



mpplicio mortis aeternmf quod trahit ex uao in imnes 
^ transiens justa danmatiOy nisi per gratiam nnascantur 
mCloMo. Dixisset enim lojfalsum essejtransire dam- 
■ationem ab Adamo in posteros, se4 singulos qui 
damnan^^ propriam ob ct&lpam damnari ; 2o renasci 
ip CliristOy hoc esi, converti, si proprie loquamnr, 
eos taiitum qui mortui fuerunt in peccatis, sed non 

I parrolos, qui noodum peccarunt. 

II. Scimus gratiam Deif nec parvulis, mc majoribuSy 

^^meufkdum merita nostra dari. Ante omnia defioienda 
ftosset accurate yox gratia. Intalligit, nt videtur, Au- 

^ •gostjmns afflatum illum qui certo, ex ejus sententia, 
papcaiorem convertit. Pelagios quoque lateri, ex sua 
aeolentia, hoc potoitj; nam Evangelii prsedicationem 



' bolo dicuntur et credere in Deum. In formula quidem 
baptismi dicebat susceptor creio^ abrenuntio, sed ea 
formula, ut diximus ad epist. 98, in usum dontaxat 
adultorum prima concinnata fuerat deinde infantibus 
incommode aptata ; neque ex ea ullum consectarium 
deduci poterat, proesertim quod magnis esset difiicul- 
tatibus obnoxium. Unde, inquit in sequentibus Angu- 
stinus, et in numero fidelium computantur, pei^tinentes 
ad sententiam Domini dicentis : Qui crediderit et ba- 
ptizatus fuerit, salvus erit. At inhisce verbis.loquitur 
Christus de aduUis tantum, qai ei credere possunt, 
ut iis solis prsedicatur Evangelium. Addit tamen Arir- 
stoteles PomuSj ut eum quidam ejus adversariorum 
vocabat : Propter quod et illis qui hoc sacramentum 



' csteraqae qufle Dens adhibet ad hominem primum ^ nonaccipiuntf contingit quod sequitur: qui autem non 
cowertendum nuUis profecto meritis ab homine pru- crediderit condemnabitur^ Atqui ioquitur Ghristas de 
«oeata^ largitur. Sed si iatelligas posteriora beneficia iis qui prfiedicato sibi Evangelio non crediderant^ non 
Dei, qnae jam credentibus dantnr, ne Augustinus qui- , de infantibus, quibus non prsedicatur. Qui tales inter- 



I 'dem negare potuisset ea meritis (hoc est| benefactis 
. fnaft J>eas i^smio afScere pro sua misericordia ac 
^beaefiipentia deerevit) Deum concedere ; nam constat 
habeBti dari,'at diserte docet Christus, non habenti 
■M 4ui. Infantiftus secundum merita dari quid- 
qnam, ex sententia Pelagii, dici non potoit, cum in- 
Imtes sint virtutis prorsus incapaces : ut nec etiam 
pffopter Titia, quse non ceduat nisi in ratione utentes, 
plecti possunt. 

Ul. Soimus maioribus ad singulos actus dari. ACtlari 
adoltos ita ut afOatui resistere nequeant, negasset 



pretationes Scriptune concoquere potuit, quid in ea 
non potuit invenire ? ' 

IX. Scimus felices esse mortuos qui in Domino mo^ 
riuntur, nec ad eos pertinere quidquid acturi fuerant, 
si tempore diuturniore vixfssent. Commentum ftiit Pe- ' 
lagianorum, qui, ut alii, putabant paeros non posse 
gloriam coelestem consequi sine baptismo, ut redde- 
rcnt rationem cnr alii quidem infantes morerentur 
sine baptismo, alii vero baptizarentur antequam in- 
terirent. Priores neuipc pruividerat Deus fore maloS^ 
si vivereat : posteriores contra fore bonos, si diutur- 






I 



335 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



336 



niorem vitam haberet. Quod absurdam est com- 
mentum. 

X Scimus eos qui corde proprio credunt in Domi- 
nunif sua id facere voluntate ac libero arbitrio. Conce- 
debat Pelagius, sed hoc negari ab Augustino contea- 
debat; quia Augustini ineluctabilis afllatus evertit 
libertatem ; qase nalla est, nisi id possis omittere quod 
facis ; hoc est, vocationi divinae ita obsequaris, ut 
eam possis negligere. 

XI. Scimus pro eis, qui nolunt credere nos qui jam 
credimus recta fide ayere cum Dominum oramus ut 
velint. Nec hoc non orabat Pelagius, sed non petebat 
a Deo ut ineluctabiliter volantates hominum fiecte- 
ret, sed tantum ut faceret, qase diximus ad § 2, a 
Deo iieri ut cor hominum molliatur; ostendebatque 
iis precibus amorem quo proximum prosequebatar, 
dum optabat eum divinae voci morigerum se prffibere. 

XII. Sdmus pro eis, qui ex illis crediderunt, tanquam 
de beneficiis, recte atque veraciter et debere nos Deo 
agere gratias et solere. Sic etiam faciebant Pelagiani 
omnes, aat facere certe debebant ; nam nihil habe- 
bant credentes, ex eorum sententia, quod a Deo non 
accepis^ent ; nec si Deus Evangelium ad homines non 



A misisset, multaque Evangelio addidisset credendi in- 
citamenta, quisquam ei credidlsset. Quis divitiarum 
amans non gratias ageret homini qui eum divitiis cu- 
mulasset, quamvis ut eas acciperet minime coegisset? 
Quis non grato animo aH erga eum qui recta in re 
magni moraenti consilia prsebuit, quamvis irrita fuis- 
sent, nisi fides eis habita esset? Quis fidem suam, 
aut alienam animo reputans summaque Dei quse eam 
consequuntur beneficia, Deo gratias ob ea et fidem, 
c^jus potissimus auctor est Deus, nonhabeat? Sed 
haec grati animi testificatio non debet esse ejusmodi, 
ut dum Deo pro fide credentium grates rependimus ; 
ita de eo sentiamus, quasi non minus causa sit in- 
credulitatis contumacium quam fidei credentium ; aiit 
ea dicamus, ex quibus necessario sequitur eos justft 
a Deo plecti non posse ; quod faciunt qui dicuut pec- 
cato Adami factos peccatores, antequam essent in 
rerum natura, talesque nasci, aut necessarium quid- 
piam ad fidem incredulis defaisse. Sed hsec obiteCv 
nam de hisce controversiis copiose scripsi^rant viri 
doctissimi, praesertim in Belgio Foederato, abi ma- 
gno animorum sestu olim agitatffi sunt. 



B 



IN TOMUM TERTIUM. 



DESIDERIUS ERASMUS AD LECTOREM. 

In hunc tertium et quartum sequentem tomos di- r 
gessimus xd SiSaxtixd, ho6 est^ quse nec sunt • episto^ 
lae, nec' ad pc^ulam dfcta, nec adveraps hsereticos 
pugnantia, sed loetori erudiendo scripta. Notha cep- 
suris additis indicavimus, ne quis erret insciens. * 

ANIMADYERSIONBS 

\ 

IN LIBROS DK DOCTRINA CHROTIANA. 

* ' . • • 

Prolooo. § 1. H^ traiere iri^titui volentikus*et va-' 
lentibus discere, si Deus ac Dominus^ noster ea quse de 
hac re cogitanti solet suggerere etiam sonbentt mihi wm 
deneget.] Quamvis bonas omnes cogitationes ad 
Deum, quasi ad bonorum omniagi primam causam, 
referre dobeamus, non ita tamen loquendum, quasi 
Deus nos affiaret, et quidquid bonum esse credimus 
veluti dictaret. Primnai enim falli ^taepe possumus, ut j) 
veram esse putemus quod non est, quod freqaenter 
Augustino eontigit ; ac proinde cavendHm ne noetros 
errores Deo tribuamus. Deinde quaecunque vere dici- 
mus non sunt propterea a Deo suggesta, cumeain- 
stitutioni lectionique pleramque, Deo nequaquam in. 
terveniente, debeamus. Benique si alius, qui pari 
juregaudet, sibi cogitationes suas a Deo suggeri dicat, 
et contraria proferat, quis in concordiam rediget af- 
flatos hoscehomines? Se ihvicem infamabunt quasi 
pseudopcophetas, et interaecino bello persequentur, 
dnm homines minus religiosi ipsam religionem ride- 
bunt, quam animadvertent cum somniis misceri. Sunt 
et alia incommoda quse hinc Hasci queant, quorum 
iniror in mentem Augastiao noo venisse. Profecto 



hodie nemo est inter eruditos qui velit sub nomine sn<f . 
edi, qase suggestlones divinae ab aoctore putabantur. ' 

Libr0 I. G«;p. 30, g 31. Sei utrum ad duo illa prs- 
cepta) de amando Deo et proximo) etiam dilectio per- \ 
tineat angehrum non irrationabilitef quxri yote$t,] Qai ^^ 
non^scitanter .legerunt Scriptnram, nomine pfiO0tmi^ * 
tantum aut ejusdem gentis, verfamiliee hominen^ 
autejusdem naturee humans^ participem 'significari 
notfbnt. Nec Deus noi^jossit amare angelos, quibiiS'* 
cum non versamur, et quos etiam nemo odio Habere 
potest. 

Cap.^ 36, g 41 . De interprete Scripiuree qui veram ^ 
qtlidem sententiam qneerit' in Scriptura, sed alitfno * 
loco : Corrigmdus est tameny inquii, etqmm $it utiUm 
viam non deserere dmonstrandum est, ne consueUMmt ' 
deviandi, etiam in transversum aut fXrversum ire oogk- 
tur, etc. Hffic sunt conferenda cttm>- iis quse diupnis 
ad Gonfessionum lib. xii, cep.* 17, ubi Deus contraria 
Augustino, si de se creditur ipsi,'Sa^erebat; nte 
quse illic habet sibi a Deo suggesta ab ^nitio libri lo*'^ 
nuit. Sed secunda suggestio priore multo meiior. 

Gap. 39^ ig 43. Homo' itaq^e "pkt spe jst caritait* 
subnixus, eaque inKmcusse, retinens, non indiget Sari^ 
pturiSy nisi ad alios instruendos. Itaque fStuUiper.kmc 
tria in solitudine sine cedicibus vivunt.] Nemo taniW 
peritus Scripturee <]piin indigeat coiicibas, qQoiM^ 
sulat et legat subinde. Quod si quis littetas nesciat, 
ibi potius debet vivere ubi legunlar quam in solita- 
dine. Si quis sciat, protervia est ei negUgentia noa 
igooscenda, si codices sibi Hon cpmparet. Haec menim 
enthusiasmum redolent. 






r 



337 



VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 



338 



LiBRo II, cap. 8, § i2. In canonicis autem Scriptu- A nuUo modo, Ut enim cuique, primis fidei temporibus, 



ris Ecclesianm catholicarum quam plurimum auctorita- 
tem sequuntur, inter quas sane illx sunty quae aposto- 
Hcas sedes habere et epistolas accipere meruerunt,] 
Apostolicffi sedes sunt eae in quibus ipsi apostoli 
epbcopos constituerunt, quaB cum essent omnium 
antiquissimae, debebant primse omnium apostolica 
scripta esse nactse. Mirum est Augustinum hic nihil 
habere de eorum sententia qui, ad Vetus Testamen- 
tum quod attinet, nullos alios agnoscebant libros ca- 
nonicos praeter eos qni Hebraice conscripti fuerant, 
qcam ex Hieronymi scriptis cognoscere potuit. 

Ibid., § 13. IUi duo libri^unus qui Sapientia et 

aNus qui Ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitU' 

dine Salomonis esse dicuntur ; num Jesus Sirach eos 

ccnscripsisse constantissime perhibetury qui tamen quo- 

niam in auctoritatem redpi meruerunty inter prophe- 

ticos numerandi sunt,] Retractationum lib. ii, cap. 4, 

ait se postea didicisse non ita constare ot putaverat, 

et probabilius esse Sirachidem iibri Sapientice non 

esse aoctorem. Mirum est episcopum tanti nominis 

rem tantillam ignorasse aliqaandiu, quama catecfau- 

menis disci oportuisset. Nnnquam studiose eum lege- 

rat librum, cum hsec scriberet : nam auctor libri se 

non ait Jesum esse filium Sirach, sed regem Israelis, 

cap. IX. 7, 8. Quod cum ita sit, non capio qui inter 

propheiicos libros censeri posset opusculum cujus 

aactor prse se fert se regem fuisse, cum minime 

faerit. 



R 



in manus vcnit codex GrxcuSy et aliquanlulum faculta" 
tis sibi utriusque linghx habere videbatur, ausus est 
interpretari.] Fateor ex collatione variarum iliarum 
interpretationum aliquid lucis oriri, ut postea osten- 
dit Augustinus ; sed ex lectione unius codicis Graeci 
emendatioris multo major fructus capi potuit qnam 
ex collatione viginti in peritorum interpretum. Ita- 
que optandum fuisset Occidentales Ecclesias, pro 
tot sumptibus quos faciebant in indoctos et otiosos, 
aut vili labore occupatos monachos, publico sumptu 
et consilio adolescentes misisse in Grseciam, aut 
Graecos magistros ex Oriente vocasse, ut plures 
Grsecam lingiiam intelligerent, aliisque facem prse- 
ferrent. Omnes vero Christianos par fuisset condu- 
cere Hebraeos, a quibus lingua Hebrsea doceretur, 
eaque omnia facere quae avorum nostrorum memoria 
in Europa facta sunt, ad linguse illius cognitionem 
in usum Christianorum revocandam. Nam quod se- 
rius factum est, id prius ileri potuit, et facilius 
etiam, nisi laborem fugissent homines iliius sevi. 

Cap. 16, § 25. Ut ostendat necessariam esse arith- 
meticam ad intelligcndam Scripturam, memorat 
jejunium quadraginta dierum Mosis, Elise et Christi ; 
tum addit : Cujus actionis figuratus quidam nodus, 
nisi hujus numeri cognitione et consideratione non sol- 
vitur. Habet enim denarium quater tanquam cognitio^ 
nem rerum intextam temporibus, etc. Quae, cum bona 
Augustini venia, nngae sunt Pythagoricse ac Platoni- 



Cap. ii»'^ 16. Latinas quidem lingux homines quos C coe, a quibus in re tam gravi abstinere multo satius 



non instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scriptura- 

rvm divinarum cognitionem opus habenty Hebrasa sci- 

Ucet^ et Grxca, ut ad exemplaria praecedentia recurrar 

tmr si quam dubitationem attulerit Latinorum inter- 

pretum infinita varietas.] Non miror Augustinum lin- 

gaat Grscse studium commendare, nam et alibi hoc 

&cit ; sed Hebreeam addi Latinae vehementer miror. 

Cerie non tantum epist. 21, quee censetur scripta 

circa annum 395, sed et epist. 71, scripta anno 403, 

Angiistinus plane improbat studium vertendi Hebraica 

Latine, acquiescitque in accurata versione translationis 

LXX interpretnm. Similiter et infra hujus libri cap. 

14 loquitnr, et opere de Civitate Dei lib. xviii, cap. 

43, diTinitus afQatos fuisse putat eosdem interpretes, 

ideoqae Hieronymo prseferendos, quamvis Judaei Hie- 

n>nyinianam versionem Septuagintavirali 'prcefer- 

rent. Sed et hoc mirum est ab Augustino hic com- 

mendari studium linguse Hebraicse, nec tamen ipsum 

ani quemqnam alium, iis seeculis, quidquam aggres- 

som esse fiacere, ut viam aperiret iis qui id studium 

ingredi Toluissent. Attamen et postea lib. iv, cap. 7, 

aliqaid iterum de Hieronymi labore habet. Sane, ut 

qood sospicer dicam, vereor ne quid hic sit interpo- 

ktam aliena manu, postquam Hieronymiana versio 

•netoritatem in Occidente consecuta fuerat. Sim mi- 

BQS, ad academicum ingenium Augustini, sibi non 

latis constans, hcec erunt referenda. 
Ibid. Qui Seripturas ex Eebrxa lingua in Graecum 

verterunt numerari possunt, Latini autem interprctes 



fuit. Sed nescio quomodo eo tempore ostentandi in 
ejusmodi rebus ingenii ita invaluerat consuetudo, ut 
cum plausu talia audirentur quse snnt risu digna 
Quis ferat hodie sibi dici hydriarum quinque, quae 
Canae erant, Joan. ii, mensura quse fuit circiter trium 
metretarnm, significatam S. Trinitatem, quemadmo- 
dum facit Augustinus, ad eum Joannis locum? fe- 
lices homines, qui tantam eruditionis famam tam 
facile sibi pepererunt! Sed et o stipites, qui talibus 
olim plandebant, aut etiamnum serio favent! 

Cap. 17, § 27, de novem Musas esse dicentibus : 
Refellit eos Varro^ quo nesdo utrum apud eos quis- 
quam talium rerum doctior aut curiosior esse possit, 
Dicit enim civitatem nescio quam, non enim nomen re- 
" colo, locasse apud tres artifices tema simulacra Musa- 
rum, quod in templo Apollinis donum ponerety ut quis- 
quis artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum 
electa emeret. Itaque contigisse ut opera sua quoque 
illi artifices aeque pulchra explicarenty et placuisse civi- 
tati omnes novem, atque omnes esse emptaSf ut in Apol' 
linis templo dedicarentur^ quibus postea dicit Eesio- 
dum poetam imposuisse vocabulay etc.] Si quod de 
numeris dixit Augustinus ad interpretationem Scri- 
ptnree, admitti ab ethnicis oportnit, non video quo 
jure ethnicis non licuerit dicere fictum hoc a Var- 
rone vel ab alio, cum prfiesertim sermo sit de tem- 
poribus antiquissimis, quibns aut nullce, aut rarse 
conscribebantur historiae; tum etiam de numero no- 
vennario Musarum Pythagorice philosophari. Quidni 



339 



SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 



340 



eis licuerit dicere tribns Musis designari tres masicfie 
tonos, gravem, medium, et acutam; et ter ternas 
dictas, qaod essent tres chori, pro tribus illis tonis? 
At haec, inqaies, pro arbitrio comminisceris. Non 
difliteor, sed an non etiam theologicae arithmeticse 
mysteria pro arbitrio fingebant ? Itaque Bon est com- 
mittendum, ut veritatem illustrare videamur, eadem 
fingendi licentia qua et fabulas interpretari iicuerit. 
Cap. 20, § di.Illud eleganter dictum est Catonis, 
qui cum esset consultus a quodam qui sibi a soricibus 
erosas caligas diceretj respondit non esse illud monr 
strum^ sed vere monstrum habendum fuisse, st sorices 
a caligis roderentur.] Ingeniose. Simile est Menan- 
dri illud e Superstitioso, quod habet Grotius in Ex- 
cerptis pag. 714 : 

' A. Aya86v yevo'.T(5 [loi, a>